Skip to main content

Къаман охло хинна полковник

ГIалгIай республикан МВД министра Овшанаькъан Башира къамашта юкъе машар хургбола никъ лехар

Вайна ховш ма хиллара, хала ха яр 90-гIа шераш долалуш вай къаманга ена хиннар. Из хинна 30 шу дала доалле а, дуккха нах хIанз а лерттIа меттабахканза, боахамех хоттабаланза ба тахан а тIехьа. Цу хана Наьсарен района газете корреспондента болх беш вар со. ГIалгIаштеи хIираштеи юкъе из хатар оттале, йоха йолаеннаяр хьалха хинна Нохч-ГIалгIай республика. Къаьстта да воацаш йисаяр вай къамах бола нах Iеш йола районаш.

Ирлуш латтар лоалаха дахача къамашта юкъера къовсамаш, цхьаккха тайпара закон леладеш бацар цхьабола вай къаман викалаш. Базар тIа дохкаш герзаш дар, из бакъдий хьажа лаьрххIа ваха хилар со Ростов-Баку оалача наькъа юхерча базар тIа (хIанз машений оатхалаш йохк цига). Гранатомёташ, гранаташ, топаш, автоматаш, патронаш чуйоахка аьшка кIопилгаш — фу дар цига доацаш?! Дукха доккха доаца йоазув а даь, цунна района газета тIа кепа техар аз, из дикка кхераме хIама дале а. Даггара боабеш латташ Iаьдала болхлой бар цу хана, журналист ве-м царна вIалла хала а хургдацар. ХIаьта а цхьаннне язде дезаш дар из, цхьаккха хIамах къехка ца а къехкаш. Кхачан базар тIа а боаллар бокъонца бола гIурт. Йохкаш къаракъа этикеткаш, шушаш дIакъувла ногIараш, уж кулгкара IотIачIоагIду гIирс. Районе бочкашца ийдеш спирт а хьадеш къаракъ а дар. Цох бахаш бар дуккха дезал. Амма, зама хала енаяле а, телхача хIаманца боацаш баха гIертар дукхагIбола гIалгIай. Из кегаенна ха латтача хана, арахьа эскарашка гIулакх деш бола дукха эпсараш цIабаьхкар шоай мехка. Уж каст-каста вIашагIбетталора Наьсарен тIема комиссариате, культура цIеношка. Иштта районе го йиш хиннарех бар юххьанца, хIирий-гIалгIай къовсам хилале, полковникаш Зовранаькъан Iаьла, Пхьилекъонгий Руслан, Овшанаькъан Башир, Темарханаькъан Ювсап, тIехьагIо баьхкар ЦIокъанаькъан Хьамзат, Тенканаькъан Висангири, подполковник Беков Бекхан, кхыбараш. МалагIа дар уж гулбалара бахьан? Мехка этта хьал, ийрчадоалаш латтача къаман гIулакх дар дукхагIа цар саготдеш хиннар. Цу хьакъехьа кхетаче хилар Наьсарерча культуран Элгаца чу, газета болхло санна цига нийсвелар со а. Эггара хьалха цига вайра сона хIанзалца цхьаннахьа вувцаш а хьоахавеш а ца хинна полковник Овшанаькъан Махьмада Башир. Цу кхетаче, дIахо де дезараш белгалдоахаш, къамаьл дир цо, дукхагIа из хетадаь дар бахача наьха вахар аттачадоаккхаргдолча наькъашта, цхьацца зуламаш леладеш болча наха сунт тохара. Бокъонца бакъдар аьлча, сона цу сахьате везавелар полковник, хIана аьлча цхьаь-цаI харцахьа хIама дацар цо дийцачунца, денгара ди мел доал кагирхошта юкъе даржаш латтача ийрчача гIулакхашца къовсам лоаттабар мара, низаш деш дола хIама хьалхадоахаш вацар из. Сона хеташ, нийса никъ бар цо хержар. ХIара дийнахьа яхар санна, царга ладувгIаш, цар аьнначох шоашта бакъахьа да аьнна хетар хьаллоацаш а чакхдоаккхаш а бар районера журналисташ. «Сердало» газет цу хана цIаденадацар, из Шолжа-ГIалий тIа дар.
1992-ча шера лоалаха дахача къамашта юкъе тIом хилча, геттара хала дукъ IотIадуж эпсарий баламаш тIа. Цу хана хиннача республикан коменданта А. Коноваловс хьаенна пропускаш а йолаш, комендантски сахьат дале а, дийнахьа-бус лела бокъо йолаш бар журналисташ. Цудухьа сона гора, мел халача хьалшка болх бе безаш хул эпсараш. Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема хана даьхача кинофильмашкарча вай бIухошта тарабийрзабар уж: наб яйна чукхийтта бIаргаш, мож яша ца кхувш лелар, хьалха мо къоагаяь, цIенъяь йоаца тIемахочун китель, хьерчаенна шинелаш, бушлаташ, кийнаш, кхы массагIа дар уж. Цхьабараш бэтэрашта лакхе, гIашлой эскарцара (пехота) салтий санна багIаш а гора, дIа-юха баха безаш моттиг хилча. Иштта уж го йиш яр № 27 йолча Наьсарерча ПТУ хьалха, е парте Наьсарера райком (хIанз мэри чуйола моттиг) хиннача цIагIа. Хьалхаръяр йолча комендатура яр, шоллагIчун цIагIа ханна йола администраци. Дийнахьа-бус болабенна лелаш бар укхаза нах, Октябрьски революци йолча хана Смольне санна. Цу заман чухьа, Овшанаькъан Руслан президенталла а харжале, цунна уллув хиннача нахах цаI вар Махьмада Башир. Дикка дакъа лоац цо гIалгIай-хIирий къовсам машара новкъа боаккхача, цул тIехьагIа вайцига Iаьдал вIашагIдоллача, республика хьалъеча. Юххера а, из хьожавир ГIалгIайчен МВД министралла. Цу хана (1993 шера октябрь бутт), аз дехар даь, тха анкета хаттарашта жоп дала раьза хилар Башир. Шоана из йовзийта а, цунца цхьана полковника хьабена вахара никъ бовзийта лов сона:
-Мичахьа маца ваьв?

— 1942 шера, Шолха.

-Мичахьа, маца чакхъяьккхай юкъера школа?

— 1958 шера, ГIалмисте.

-Цул тIехьагIа?

-Дийшад М. В. Фрунзе цIерагIча тIема академе.

-Балхаш мичахьа даьд?

-Кемерово, Горький, Куйбышево, Казань, Баку яхача городашка. ТIеххьарча хана Украинá МВД лакхарча школан начальника заместитель хиннав.

-ХIанз болх мичахьа бу?

— ГIалгIай Республикан чурча гIулакхий министр волаш.

-Алапи мелд?

-55 эзар 100 сом.

-Лелавеш йола машен?

-«ВАЗ — 2109».

-ТIема чин малагIа да?

-Полковник.

-Маца деннад?

-1985 шера.

-Дезал бий?

-Фусама-нана Овшанаькъан Галина Максимовна, мехкарий: Ираи Ритаи.

-Мукъача ханах пайда мишта эц?

-Книжкаш деш, спортаца хьоашл леладу, ГIалгIайчен исторех йола материал гулъю.

-Эггара дукхагIа еза шера ха?

-Ахка.

-Партецара гIулакх.

-Парте латташ вац.

Иштта хиннаб, лоацца аьлча, Овшанаькъан Махьмада Башира хьабена вахара никъ. Бакъда цу тайпарча зIамигача анкета хаттараша чулоацаргдац из санна волча сага деррига вахар. Цудухьа дIахорча цун кхелах лаьца дувцаргда вай къаьстта. МВД министр волаш, цо шин шера мара болх банзар, уж дар эггара хьалагIа дола 1993, 1994 шераш. Уж хала хилара бахьан дар, шоай фусамех веха, хIирашкахьа ваьха 60 эзар саг лелаш хилар, царна баха, болх бе, дарба де, деша моттигаш эшаш хилар. Больницаш хьалйизаяр, школашка кхаь сменах дешар, дукхагIа мел йолча культуран учрежденешка байдда баьхка нах бахар. МВД ше, зIамига цIалгаш-вагончикаш оттаяь, къахьегаш яр. ДIа-юха деш дола довнаш, боабеш бола нах — сатийна Iоха, Iовижа йиш йоацаш, дар уж шераш. Цу заман чухьа цо еннача пресс-конференцешка дакъа лаца дийзад са. ДагадоагIа, кхаь къаман (эрсий, хIирий, гIалгIай) нах чубоагIаш йола посташ хьае еза, цу лостамагIа хIанззе болх бе дIадолаеннад шоаш, яхаш, цо дийца. Эггара хьалха республике МВД чухургйола цIа вIаштIехьадаьккхар а из вар. Цои дешара министр хиннача МутаIаланаькъан Тимурланеи кулгаш яздаь каьхат дар, Наьсарера № 1 йола школа чурча гIулакхий болхлошта дIалойла цхьан юкъа, тIехьагIо цунна берашта керда школа хьалъергйолаш. КIеззига гайна-м йир керда школа, хIаьта а цу хана керттердар дар МВД вIашагIъелла, цунн болх лерттIа дIагIоргбола хьалаш хьакхоллар. Махьмада Башир дика лоархIавир аьнна хет сона цу декхарах. Цо тоадайтача, кийчдайтача цIагIа хилар вай МВД, Магасе шийна фусам хьалйилцца. Ше кулгал даьча цу шин шера, милице болх массе а оагIорахьара тоабе хьежар из. Хала декхараш дар цунна президента тIадехкаш хиннараш. 1993-ча шера август болалуш, пресс-конференци чакхъяьккхар Махьмада Башира. Цига хиннача аз цхьацца йоазош даьдар, дийцача дешаех лаьца. Министра дукхагIа белгалдоахаш хиннар дар «... Ше хьаяьча хьалхарча деношка денз, халача хьалашка къахьегаш хьайоагIа министерство: соцабе ма могга зуламхой ба, еррига СНГ йолча доазонашкара тIабаьхка, гIалгIай-хIирий къовсам латт къастанза. Бокъонаш лорае декхарийла болча нахага дац эггара кIезигагIдар: гIанд, истол, телефон. Таханарча дийнахьа царех 60 процент бараш тIабувха гIирс боацаш ба, 70 процент герз доацаш ба. Доацаш да радиогIирсаш, кIезига я транспорт. Эшшача тайпара бац болхлой а. Милице болх бе ловраш-м болаш ба, бакъда цу балхага кийчабараш кIезига ба геттара. Уж еррига халонаш яле а, ГIалгIайчен милици ший декхараш цIенхаштта кхоачашде гIерташ хьайоагIа. Дукха ха йоацаш, вай президента къоабалдаь тIаийцад вайцига ха деш посташка латтаргйола полк хьаяра дош. Дикка къовсам лоаттабе безаш хул коррупцеца, кхааш ийдарца, наркотикаш йохкарца, тайп-тайпара къоалаш дарца. Белгалдаьккхача кхоачам болаш да, тIеххьарча кхаь бетта бокъонаш лораеча органаша Iаьдала юха чуденнад 4 миллиард сом мах бола лочкъадаь рузкъа....»

Лакхе белагала ма даккхара, республике ППС оалаш йола полк хьаяьр а Махьмада Башир вар. Президента кхыдола а цIенхашта декхараш тIадехкар цунна. Масала, 1993 шера август бетта 10-ча дийнахьа кулг яздаьча ший амарцара кхоалагIа пункт министра хетаяь яр. Президента цунна хьалхадоахар мехкадаьтта продукташ Наьсарен районе кхом боацаш йоаяр, уж харцахьа-бакъахьа йохкар соцаде дезилга. ХIаьта 1994-ча шера февраль бетта 8-ча дийнахьарча ший амарца, милице хьакима тIадилладар, лечкъаяь, бокъонаш телхаеш наха шоашта хьатIаязъяь машенаш гучаяхар а хьаяхар а. Цу тайпара декхараш кхы дукха хиннадар, МВД министра балхаца дувзаденна. Цу балхах дика лоархIавеш вола из балха тIа лакхлу. 1995-ча шера из хьожаву, хIирийи гIалгIайи къовсам машара наькъаца чакхбаккха аьнна вайтача Россе президента викала заместитель хургволаш. ДIахо йIаьххача хана правительствон председатела заместитель, тIаккха Кхерамзлен Совета секретарь хул полковниках. Iилман даькъе а толамаш даха вIаштIехьадоалар цун. Из вар юридически Iилмай кандидат.

Цо баь болх мел кхераме бар ха хала дац. Зуламхоша из ве гIерташ, цунна дов деш, моттигаш нийсъеннаяр. Бакъда, Iаьдала балха тIа из мел волча хана, из де ка ца йоалаш, цигара пенсе вахавар вай мехкахо. ХIаьта из дагавоаллаш хиннача цар бIеха уйла юххера кхоачашхул. Наьсарерча Центркамазе, вахача цIенна гаьна доацаш, из хоавеннача зуламхоша герз дийттадар из чувагIача машена. Цига яьча човнех, полковник Махьмада Башир кхелхар 2009 шера июнь бетта 10-ча дийнахьа. Ше мел вахача хана, вай лаьтта мел дола ийрча хIама дIадаккха гIерташ, мехкахошта цхьаккха тайпара зе ца довзийта гIерташ, чакхваьлар из. Цо дIадоладаь гIулакх дIахо дIахьош, республикан хьал-таро тоаде гIерташ, хьабоагIа бIаьш бола вай къаман кагий нах а мехкарий а. Цудухьа денгара денга кIезиглу зуламхой, хозагIа хул вай шахьараш, юрташ, тоалу цар майдаш а урамаш а. Иштта го безам бар цун вай мохк. Цу хозленах доккха дакъа, деррига вахар доалл ала мегаргда эпсара сий лорадеш ваьхача а дунен чура дIавахача а Овшанаькъан Башира.