Skip to main content

Ленинграда баь хинна го бохабаь 80 шу дизад

ГIибухера столица лораяь гIалгIай

Iоахарганаькъан Рашид-Бек

Укх деношка 80 шу дизад фашисташа Ленинграда баь хинна го бохабаь. Шоай мел йола къизал, низ тIабихьача а, 872 дийнахьа советски сага лоIам кагбе, из гораоттаве мегадац гIаьрхошта. Цу тIема юкъе дакъа лаьцад дуккхача къамех болча наха. Доккха дакъа юкъедихьад Ленина гIала мукъайоаккхача вай къамах болча наха а. «Ленинград лораеш хинна гIалгIай» яха, Т. У. Яндиевас язъяь статья йийшай аз. Дикка ха я из араяьнна, цунна кепа техаяр 2005 шера «Сердало» газета тIа. Цо яхачох, Ленинград лораеш 87 гIалгIа хиннав, цар белггала цIераш а яьхай цо. Уж ба вай къаман 48 тайпан нах, дукха нах ба.

Тутайнаькъан Аьсет

Царна юкъе ба геттара гIорбаьннача дезалашка кхийна кагий нах а мехкарий а. Масала, гIалгIай хьалхарча этнографа Iоахарганаькъан ЧхьагIа а Базорканаькъан Мочкхий йиIий Iайше а воI хиннав Iоахарганаькъан Рашид-Бек. Ховш ма хиллара, Къилбаседа Кавказе дахача къамашта юкъе эггара хьалхара тIема лётчик хинна саг ва из. Фашисташцарча тIем тIа, мохк лорабеш, ший са Iодиллад цо. Иштта берригача гIалгIашта а цул арахьа а йовзаш я Тутайнаькъан Идриса Аьсет. Ленинградерча 1-ча лорий институте балха йолчара тIем тIа йода из, ше болх баь гIала лораеш хул юххьанца, ший Iоажал цу тIем тIа кораю цунна а.

Кхы кIезигагIа цIихеза вац ГIудантанаькъан Бориса Руслан а. Капитан вола из 30-ча гвардейски танкови бригада 546 батальона командира гIонча хиннав. Ленинградски областа Арбузово яхача юрта лаьттача тIем тIа 1943 шера июль бетта 24 дийнхьа ший танка чу ваьгав из. Советски Союза Турпал яха цIи енна хиннай цунна валарца, бакъда из цунна хьа хIана еннаяц кхетаде хала да. Цунна из ялар бакъдеш долча каьхаташта кепа техай кхыметтел книжкаш тIа. Иштта цу тIем тIа дакъа лоацаш хиннаб Iарчакханаькъан СаIида Жабраил, Дзараханаькъан Жамбота Жабраил, Курскенаькъан ИбрахIима Хьадрис, Мисловранаькъан ИсмаIала Аюп, Паражанаькъан Ислама Ахьмад, Гайтанаькъан Дуге Iадрахьман, кхыбараш. Вай республикера тIем тIа бахача наха юкъе хиннаб эрсий: Губин Степан Фёдорович, Дижевский Александр Дмитриевич, Ефимов Николай Степанович, Иванова Нина Ивановна, Кузнецов Михаил Андреевич, Петрусенко Иван Николаевич, Полубояров Александр Иванович, Романцев Василий Семёнович, Руващенко Николай Ефимович, Статейкин Василий Петрович, Федотова (Губина) Вера Николаевна, Чечин Иван Игнатьевич, Щукин Фёдор Васильевич. Нохчо АлироевгIар Цуге Нурди а вай мехкара ваха хиннав моастагIчоа духьалъотта а ший мохк мукъабаккха а.

Ленинград лораеш хиннача нахах цхьабараш бIаргаго а бовза а ираз хиннад са. Масала, Дидиганаькъан Сатой Илез Наьсаре, тхона дукха гаьна воацаш, вахар, кIира цкъа-м, тешам боллаш, бIаргагора сона из, цу хана дика лелалуш а водаш-воагIаш а хулар тIема ветеран. Цул совгIа, цун воша Сатой Жабраил тха школе физрук волаш болх беш а хилар цхьан юкъа. 1941 шера сентябрь бетта 3 дийнахьа Ленинград лораеш волча Сатой Ильяса кога чIоагIа чов ю. Цул совгIа, бIаргавайна, сона вовзаш вар Зортанаькъан СаIадалий Сайпудин. Буро кIалха Iочуоттача вахаш хинна из юкъерча дегIара, бакъвола инттеллигент санна къамаьл де а, барзкъанна кечвала а, наха накъавоалаш къахьега а ховш саг вар. ТIом чакхбаьнначул тIехьагIа а, шоай юрта хьайбай лор санна вовзаш, хоатташ, юртахошта гIо деш вар Сайпудин.

Тахан а Ленинград мел лораяьча наьха цIераш вIашагIтеха, цхьана дIаязъяь яьннац аьнна хет сона. Цунна дола тешал доаладергда аз. Халкъа йоазанхочун Боканаькъан Хаме Ахьмада я «Тиша цIа» яха повесть. Из дIайолалу укх дешашкара: «Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема шерашка Ленинград лораеш байнача Боканаькъан Хизарийи Iаьлийи сийна». Вешта аьлча, уж ши воша цу тIем тIа веннавале а, бакъда Т. У. Яндиевас юкъевихьавац Ленинград лораяьча а цига байнача а наха. Уж а уж санна дIа ца язбеш битарех а «иштта кхы дуккхабараш» аьннад цо. Из нийса дац, цу тIем тIа веннача хIара сага тайпан цIи, ший цIи, даь цIи йовзаш хила деза вай.

ГIудантанаькъан Руслан

Цу тIема хетадаь дукха исбахьален литературан йоазош а да вай къаман. Масала, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIида «Этии Вутии» яхача повеста тIа дикка моттиг дIалоацаш я из тема, цул совгIа цун турпал вола капитан Городецкий Ленинградера ва. Ювца гIала бахьан тIом беш ла Боканаькъан Ахьмада «Тиша цIа» яхача повеста турпал Гирихан. Гуйре тIаеча Ленинграде деша ваха уйла йолаш вар из, бакъда рузкъан болх чIоагIа ба, из гIала лорае а из бахьан вала а везаш хул. Цо наьнага дайтача каьхата тIара мугIараш деш вай: «Тхоашта чухьа синош мел да, духьаллаттаргда тхо моастагIчоа, дIалургьяц оаха Ленина гIала. Iоажалах тхо кхерац, Iоажал оаха эшаяьй. ХIаьта нагахьа санна, хиланза ца доалаш, валар хуле, вай Даьхе бахьан, Ленина гIала бахьан хул — вIалла сагота а дац».

«Бакъдолчох йола поэма» яхача сай йоазон тIа аз а хьоахаяьй Ленинград а цунна баь хинна го а. Цунцара массехк мугI боалабе безам бар са укхаза:

«Са байт айлуш я хlара денна,
Воча адамий судхо хинна,
Харцлувр дlагlоргвац, кхаа бенна,
Цо еча кхелах къу мо тинна.

Са илли теш мо хургда латкъаш,
Нагахьа санна тахан, кхоана,
Дикача сага дега lаткъаш,
Зе е зулам хьадулой шоана.

Бакура комиссараш наха
Бицбиц, бакъдар котдоаккхаш байна,
Цар сий деш даим лаьтта даха
Мехко тlадиллад тахан вайна.

Ленинграде моцал лайнараш
Ба вайна цхьаькха гlайгlан оаса,
Вай-м дицдергдац царех хайнараш,
Дегlах боаллаш денала хьоаса...»

Iарчакханаькъан Жабраил