Skip to main content

Иштта хила безий-те безам?

Iахилганаькъан Заретай «Гаьнара безам» яха роман дийшачул тIехьагIа

Керда роман арадалар моллагIча къаман вахаре лоархIаме моттиг я аьнна хет сона, хIана аьлча цунга гIолла гуш хул цу къаман Iадаташ, истори, цун хьашташ, нигаташ, наьха оамалаш, заман лоаттам, кхы а массагIа да роман яхача жанро чулаца йиш йола хIама. Иштта хиннад хIанзалца вай йоазонхоша кхелла цу тайпара йоазош. Бакъда дерригаш хиннадац уж вай къам хозагIча оагIорахьара хьахьокхаш, царех цхьадараш, мIара кIалха йоалла мIад гучаяккха гIерташ яздича санна да. Цхьайолча хана мозах пилла деш а нийслу цар тIа. Нагахьа санна итт сага леладеш дола хIама, цар оамалаш къаман юхь санна хьагойташ хилча, из да-кх мозах пилла хьадар. Иштта моттигаш нийсъеннай вайна Пхьилекъонгий Махьмад-СаIида «Син цIенал» яхача романа тIа, доккха хIама да цига Дибайна «гIалгIай къонахаша» тIаоттадер. ГIалгIай хила йиш йоацача тайпара я Боканаькъан Ахьмада «ЦIийенна сайре» яхача романа тIара Залиханаи Мурадаи юкъера безам бувца цхьайола моттигаш, Чахкинаькъан СаIида «Иштта мара» яхача романа тIарча Берда хоржа никъ, иштта кхы дIахо а. Цар ювцараш санна йола моттигаш вай къаман юкъе вIалла хиннаяц оалилга дац, бакъда уж цхьан кулга пIелгашца а дагарйилла кIезига хиннай. Цудухьа царех типични сурт-сибаташ да ала йиш яц, вешта аьлча, къаман белгало санна уж гойтар йоазонхочун гIалат да. Цу тайпарча йоазоний мугIаре дIаоттаде мегаргдолаш да аьнна хет сона Iахилганаькъан Заретай «Гаьнара безам» яха роман а. Цун цIерах а ха йиш я, йоазонхочо из малагIча теманна хетадаьд, цу тIа дувцаргдар фуд. Безам йоккха а, кертера а, цIаккха кхоачалургйоаца а тема я. Кхо шу да са истола тIа цох лаьца дувцаш дола роман дIадоладаь улла. Со цецвоаккхаш цхьа хIама а нийсделар укхаза. Са романа цIи «Гоалбаьнна безам» яхаш я, цох тара я Заретай романа цIи а «Гаьнара безам». Кхыметтел цхьаболча турпалий цIераш а цхьатарра я, масала, Рашид. ХIанз турпала цIи а, хетаргахьа, романа ший цIи а хувца езаргья са. Аз бувца безам кIеззига кхыбола лостам болаш, Заретайчох тара боацаш ба.

Роман дийша, тIеххьара оагIув кIалтIаяьккхача, со гIадвугаш дола хIама хиланзар цу йоазонах, хIана аьлча, чIоагIа ийрча безам бар цу тIа бувцаш хиннар. ЦIена безам, кхалсагаи маIача сагаи юкъера тешам вIалла бола а болий дунен тIа, аьле хеталу, роман дийша ваьлча. Хьожаргда вай миштай цун сюжет, кхыча дешашца аьлча, цун чулоацам тохкаргба вай.

ЗIамига болча хана денз, шоайла бовзаш а цхьан классе дешаш а ба Руслани Лидаи. Цу хана денз, хьахул царна юкъера безам. Бакъда безам барий-те из, аьле хеталу. Иштта зIамига болча хана хьахинна безам вахарах тара хилац. Цу ханарча безамах берий ловзарг ала мегаргда аьнна хет сона, дIахо вахаре нийсдала тарлуча хIаманга диллача, цунца дистача. ЙиIиг хоза хеташ хул, бакъда из безам бац. Безамца, хозалал совгIа, хьаькъал, тешам, сабар, эхь, эздел яха хIамаш хила деза. Цу хана йиIигаца уллувваьнна волавала, из мархIайолла, цунна наIарга ваха, из го безам болаш хул. ТIаккха мичад укхаза эздел, эхь, сабар? Уж дIадаьлча, фу безам хул цох? ХIаьта а шоаш чIоагIа безаш ба мотталу кагирхошта, вIаший бIарга ца гуш йIаьха ха йоаккхалуц, царна юкъе бувзам лоаттабеш, даим «почта дIа-юха кхухьаш» лелаш, Лидай неш Жимсари я. Цар безама хьакъехьа дIахов даьшта-ноаношта, кхыча юртахошта. Нах шоайла безаш, тIера хилар гIалат дац, бакъда массадолча хIаман ший боарам, хоададе йиш йоаца доазув хила деза. Из гац сона укх романа тIа. Цкъаза цар сона дагабохийт Навои Алишера турпалаш Межнуни Лейлаи (" Лейли и Межнун«). Сов дукха безаш хиларах, эгIабергбий-хьогI уж, аьле хеталу хийла. ХIаьта а из безам дукха гаьнабаргбоацилга гуш да юххьанца денз. Масала, мархаш доасташ, шийца деша яьгIача Лидай марха къоабала дувца вода Руслан. Цар наIарга латта машен бIаргаяйча, геттара корзагIваьле хьовз из. ЙоIах дегабуам бу цо, из машен хьаний, цунца баьхкараш малашб хетта волалу, эгIазъух, мухаш ю. Наха юкъе ца ваьхача санна ва из зIамига саг. Мархаш доасташ наIарга машенаш а, говраш а, вIалла малашб ца хов нах а нийслуш хул. Фуд нийсбелча? Цу моттиго хьагойт Руслана оамала цхьа оагIув, эрсаша «ревность» оал цох, вай меттала аьлча, кхалсагах дукха тешаш цахилар да из. Цунгара дIаболабенна безам, чаккхе дика йолаш хила йиш яц. Иштта хила а хул из. Юрта вIашагIбетталу уж, Буро тIа сакъерда болх, Лидай нанна больнице тIехьа вода... Массанахьа гур — безам. Кхыметтел больнице вахача а, ший къамаьлаца «бIийг санна» йоI хьесташ ва Руслан. Дешачоа доастамо хеталу уж моттигаш. Йоккхача сагага фу хьал да хаьтта, цунна Даьлагара моаршал далар дийха, юхаверзар ше да, безам кхыча моттиге, кхыча хана бувцаргболаш. Цул совгIа, езача йиIий нанна тIехьавода саг, даьсса ши кулг хьаллаьца, водаш а хилац. Иштта водачул, вIалла ца вахача дикагIа да.

Фу хул цу безамах юххера? Руслан эскаре вода, Афганистане кхоач, цига танка экипажа командир хул цох. ТIема юкъе чов яь ког дIабаккха безаш хул, из бахьан цIа ца воагIаш, ший командир хиннача подполковникаца Захаровца Харькове дIа а вахе, цун йоI Катя а йоалайийя, арахьа ваха соц. Ког баьккхаб аьнна, Лида шийга маьре цаяр кхерар из? Вож-м йоагIарг ма ярий цунга, из цIаварга сатувсаш яр из йIаьххача хана. Из да цун кер чу бокъонца бола безам а боацаш, бера ловзарг хиннилга. Бера ха дIаяьннай, цунца Лида а йицъеннай. Цу гIулакха дукха тIехьаюсаш Лида а яц. Халонца ювзаенна цхьа-ши моттиг нийсъелча, Башир везавале, цунга маьре йода из а. Со эггара чIоагIагIа цецваьккхар из дац. Руслана даьна Исламаи иштта Лидай нанна Маржанаи юкъера безам ба сога дукхагIа тамаш яйташ бар. Ший виIий хила езача устнаьнага догдоахаш лелаш ва цун захал хила гIерташ вола Ислам. АстагIфируллахI! Из мара ала кхы дош корадагIац сона укхаза. Къона болаш шоайла безаш хиннаб уж, из кхычунга маьре яхай. Цун кхийна йоI я. Ер а кхыйола саг йоалаяь ва, укхун а бераш да. ГIалгIай юрта маьрцIаьшца яхаш йолча кхалсага цIагIа чу а ухаш, цунга догдоахаш, из мархIаехкаш мишта лел шийх къонах хеташ вола саг. Кхалсага а мишта могийт цу тайпара хIама?! Цу хаттарашта мишта жоп лургда ца ховш, висав со, ер роман дийшачул тIехьагIа. Иштта лелар Боканаькъан Ахьмада турпалаш Муради Залихани.

Ший виIий ког баьккхалга хайча, дог даьттIе ла Фирдовс, тIаккха Маржан хьайоалаю Ислама, цхьана баха ховш. Фирдовс дийна йолча хана, цу кIал кхы кхалсаг ецаре, Исламага маьре йоагIаргьяр ше оал Маржана. Со кхеташ дац цхьа хIама. Мар веннав цун, йитаяц из. Маьра цIер тIа я из. МаьрцIаьшца ях. Мишта йийха, мишта дIаенна яха еза цун маьре? Укх книжка тIа из моттиг хьоахаяьяц. Наьха нус йола саг йигача, дов деций из, цун мар веннавале а? Цкъа хьалхагIа ший дай болча цIаяха еза, тIаккха гIол хьайна маьре а кашашка а. Хоза доацаш хIама да, нагахьа санна вай къонахий иштта истий кхувла болалой, цу гIулакхо хийла довне бугаргба шин тайпан нах. Вай къаман Iадатаца цу тайпара моттиг хиннай аьнна хезадац сона. Аз-м укх романах «Гаьнара безам» ца а оалаш, «Кегабенна безам» аргдар. Романа турпалаш шоаш ба кегабенна, цунга хьежжа да цар гIулакхаш а. Къаьст-къаьстта турпалаш бувцаш хилча, цар леладер а дикагIа гучадргда аьнна хет сона. Хьаэц вай Ислам. Из, наьха саг кIалхарваккхар духьа, итт шера набахта ваьллав. МоллагIа из вале а, зуламхо ва-кх цо кIалхарваьккхар. Сел денал долаш а вий-хьогI из-м. Сесагах даим «кхокхилг» оал. Сона могаргдацар цох иштта цIи яккха, се вийча а. Вай IаьдалагIа эсала хет из. ХIаьта сесаг Фирдовс а иззаморг я. Маьра тIехьа больнице а яха, унахошта юкъе Iо а хайна, «хороший Исламчик» яхаш, цунна кертах кулг хьекхаш ягIа. Из-м бусалба сага меттел, кераста сага а дергдац. Масала, Албохчанаькъан Мусай «Садовое кольцо» яхача повеста тIа нийслу эрсашха йола кхалсаг ший мара — гIалгIачунна больнице тIехьаухаш. Цо-м ялийтац ший дегIах цу тайпара мелал. Маржанацара цун бувза-м аз кхы бувца а бувцац. Нагахьа санна Маржанах дувце, цохи Исламахи цхьана ала мегаргда эрсий дешашца, «два сапога — пара » аьнна.

Руслан а доккхача хьаькъала да вац. Ший наьнага мишта дувц езача йоIах лаьца? Цун эздел доацилга гойташ моттигаш кхы а я. Царех я мархаш доастача хана алхха цхьа Лида йолча вахача, кхычарна из сагота цахилар. Лоалахой, даьхой, ноанахой лархIа безаций?

Лида хьаькъал долаш я аьнна хете а, бакъда оамалашца ювзаенна дуккха «пробламаш» я цун а. Из дика хьагойташ да Маржана ший йоIах оала дешаш: «Айя, хьо-м во баге йолаш а хиннай, сона ца ховш». Я а я Лида Iи во йолаш. Хетаргахьа, цо доадир цун ираз а. Нанна операци еш хиннача лора уж цIабига машен йийхай. Лидас йоах: «Саго-м аьннадацар хьога машен йоалае. ХIанзалца наьха машенаца лийннадац тхо». Баркал а аьнна, из дIаяхаяларе, дуккха хьаькъал долашагIа хетаргьяр из, машен йоалаяь саг шийна везаш веце а. Цул совгIа, наьха зIамигача сагах Ражи (Рашид) аьнна цIи а тулл цо.

Цхьаькханахьа «бодж» оал цох (285 оагI.). Вай кагийча наьха, дуне кхеллача денз оамал хиннай, нагахьа санна йоIа бегвоаккхе, цо ший сий довргдола хIама оале, цунна из юхадекхар духьа, йодайийя маьре югаш. Из хьаду Рашида. ХIаьта а цхьан хIамах кхетац со, Ленинграде ялх шера лорий институт яьккхача, дика лор ва аьнна цIи дIаяхача Рашида сурт сел ийрчадаккха хIана гIийртай йоазонхо. Бокъонца йола йовсар санна хьахьекхав цо из. Тамаш я-кх, дика лор а хилча, лакхара культура йолча хьехархошкара Iомавенна а хилча, из иштта зуламе саг хилар. Теша хала да цох. Буро тIа а ваха, лодка чу ягIача йоIага цIогIа ухийташ, из кхераеш, лодка дIа-юха теркаду цо, юххера Лида низагIа йодаю. ТIеххьара а цу гIулакха бехке мала хул хьажал шо. Башира яхачох, Рашид эрсаша толхаваьв, царна юкъе лелаш, вайнаьха Iаьдалаш дицденнад цунна. Ма хала дар цу хабарах теша! Ленинградо, мединституто из толхаваьв яхар лертIа къамаьл дац. Атта талхаргволаш хиннав из ше, оалаш ма хиллара «чутехар дика доацаш» хиннав. Лоацца аьлча, дикача лора сурт иштта во кхолла могаргдацар сона. Из къиза ва, йоах Лидас. Бакъда ше кийча я, гIалгIачунга маьре ена моаташка «къамаргаш Iайда е». Дукха моттигаш я, Лидай нерваш дика йоацилга гойташ. Моаташкá фу бехк ба, из-м ше хьайоалаяьндаь хьа ма енайий? Иштта Ислама оалаш а нийслу: «Катя я деррига толхадаьр...» Катя яцар деррига толхадаьр, Руслана боаца корта бар.

Iовдала нах санна хьахьекхаб Маржана воша Салмани цун сесаг Фасимани. Кхоачам ба цар цхьан диалогага ладийгIача:

«Пхьера ламаз даь, сулхьаш доахаш вагIар Салман.

-Даьллахьий, ма дика болх ба-кх Маржан дикагIа хинна! Ма чIоагIа кхеравеннавар со цунна хIама хилар!

-Даьла дика ва, къонах, нахага хьежжа а воацаш.

-Хьо фу ала йоал? Са йишийл толашагIа йолаш кхалсаг сона-м йовзац!

-Дала тоаве хьо, иштта оалаш хул из къамаьла юкъе. КорзагIа хIана вувл хьо?

-Хьона цхьа ди даккха могаргдацар, со воацаш! Сийдоацаш саг я хьо! Дукха ха я аз хьона тIоара дIатIа ца хьо! Доал де хьай багенна...»

Даггара уйла йича, романа бакъахьара турпал малав ца ховш вус. Цхьа айп доацаш, сакхат доацаш турпал вац дувцача книжка тIа.

Фу Iомадергда таханарча кагирхоша цу романагара? Дикадар-м Iомадергдац. Вешта, цар хьаькъал хуле, цу тIа дувцаш дола хIама нийса юхамаччахьа хьадергда цар. ТIаккха нийсача новкъа хила мег уж.

МалагIа башхало я маIача сага язъяьча романаи кхалсага язъяьча романаи юкъе? Укхаза цхьа хIама зийнад аз. Кхалсага язъяьча романа турпалаш-маIанах а кхалнаьха оамалаш йолаш хул. Цар бувца мотт а кхалнаьхачох таралесташ хул. Иштта ба укх романа турпалаш а. Масала, Ислама ше Маржанаца къамаьл деш «вададай» оал. Иштта из оалаш нийслу Бийсолтас а. Дувцаш дола айдардош кхалнаьха меттаца мара лелаш дац.

Романа тIа аз хулийтаргйоацаш дуккха моттигаш яр, из сай кара хилча. Масала, ший вошас Салмана йоалаяь хиннача моаташках дувцаш, Маржана йоах, цо ваьча кIаьнка тIаяьгIар «калбита бат яр». Уж фу нах ба «калбиташ» яхараш? Хоза доацаш хIама да нахах иштта цIи яхар. Жимсарех бIаргтоха баьхка кагий нах болча чуйода Лида, цу кагийча наьха сий лохдеш ер ма дий ала хIама аьннадеце а, йоIах «туркий сибаз» да хьо оал цхьан зIамигача сага.

Цу тайпарча мотте ала доагIаш дош дац из а. Руслан эскаре вуг аьнна хезача, массехк моттиг я Фирдовс корзагIъяьнна, шийна хьалдетташ лелаш. Лида а я, из бахьан долаш, леча дIакхаьча. Нийса дац. Тха нанас, мар воацаш (са ялх бутт баьлча веннав тха да), хьалкхедаьдар тхо. Эггара воккхагIвола воша эскаре вугаш, бIаргех цхьа хи тIадам баккханзар цо, наха хояллал хувцаяланзар. «Далла хоастам ба, тIом боацаш», — аьнна, накъаваьккхар. ШоллагIвар а иштта атта дIавахийтар. Вай даьша эскаре вода саг ловзар оттадийя, нахага са а къердийташ, накъаваьхав. Романа тIара моттигаш вахаре хулача хIаманна гарга я оалалуц. Буро тIа болх Жимсари, Лида, Руслан. Хьалкхоаччашехь, эггара хьалха кафе болх, тIаккха парке. Моцал балабоахкаш бар уж, сов сиха баха кафе чулелха? Фу сакъердам баа йиш я кафе? Сона дика дагайоагIа цу хана Буро тIа мел хинна кафеши ресторанаши. Тхо хьехархоша кхувлар цу шахьар тIа, школе дешаш долаш. Къаьстта царех вар Малсаганаькъан Iаьлий Хьусен, Мотивосян Маргарита Григорьевна. Тхо-м парке а хиле, кино а дахе, долхе а тIаккха мара долхацар хIама даа. Цига цу заман чухьа я а яцар мегаргйолаш кафе. Тхо дукхагIа ихар «Нар» яха ресторан яр.

Саг ехача хана, урдув лу романа тIа, йиIий гаргарча наха ахча тел. Из хьоахадаьд Заретас. Кхалсага мах беш лу ши тумеи пхи сом дицденна дитад. Ловзарга мехкарий тхьамада йола Лида пандар лаха чуа-ара ювлаш лел, кхыметтел Бийсолта ваьккхе, машенаца пандар ба йода. Из де бокъо яц мехкарий тхьамада йолча йиIий. Цу гIулакхага ловзар доладалале хьажа веза, цунга хьажа везар ловзара да ва. Афганистане тIем тIа латта подполковник, декъий бIаргадайча, дог гIелделе Iовож. Ма эсала тIемхо хиннав из, яха уйла йосс дег чу!. Романа тIа даим къамаьл дераш пхи-ялх саг ва, из еррига чакхъяллалца. Кхыча дешашца аьлча, сов дукха диалогаш я йоазон тIа. Пейзажаш, турпалий портреташ, тайп-тайпарча моттигий, цIеной, юртий, шахьарий описанеш тоъаш яц. Цу тайпара хIамаш хила деза романа тIа. Царех тара кхоачамбоацараш кхы а да книжка тIа.

ХIанз меттах лаьца аргда вай массехк дош. Роман кхеллача сагá гIалгIай багах дIабувца мотт хац ала йиш яц. Бакъда йоазон юкъе дукха гIалаташ да массе тайпара. Геттара кагийча гIалатех со дувца отте, цу гIулакхо ах газет дIалоацаргда. Цудухьа уж (сецара хьаракаш, орфографи) аз хьоахадергдац. Цхьан метте аьннад: «Iадсаькха юкъебелла кхесса кхерилг гIоргбацар кхы сихагIа». Кхерилг шурдолгаца е Iадаца кхувсаш хиннаб, Iадсаькхаца тIаьскаш мара детташ хиннадац. Лидас аьнначох ше ца кхеташ йисача, Маржана таржам дар дех. Укхаза дашха аьннадаларе нийсагIа хургдар аьнна хет. Ше Фирдовсаца къамаьл деш «мама» оал Руслана, цох уйла еча хана «нана» оал. Цхьантайпара хилча хозагIа товргдар. ХьажкIаш «тумар» тIехьа хилац, Заретас яздаьча беса, уж хул томараш тIехьа. Гранатах гIалгIаша дIандарг оал, зонтиках чаьтар оал. «Ваьгар тIакхаьчад» оалаш хезадац сона, «кхаьрдар доагIа» каст-каста хаза йиш я. «Бахтар» яхилга а харцахьа да, «батхар» ала деза. Ийрча оттаяьй цхьайола предложенеш: «-Дошо ши кулг да хьа йиIий, йоI». Бакъахьа хургьяр иштта оттаяьяларе: «ЙоI, дошо ши кулг да хьа йиIий». «Дукха тIой диа бертий-м даьра я хьона цу чу ягIараш-м». ТIой сенна дуаш да цар? Цхьан предложенена чухьа шозза нийслу «цул совгIа» (247 оагI.). «Сийсара Iодеттача тайпара латтар чаь пела, бос хувцабенна, тIагIолла йис а йилла» (266 оагI.). «Бод хьокха а баь, тийдаргаш еш йоаллар Маржан, наIарга машена гIар хозача хана». «Наькха тIарча киса йоалла молхай шушинг ара а яьккха, тIаьръюкъе Iочутайсар подполковника лоа мо кIай «чархилгаш». «Молхай чархилгаш» яхар нийса дац, «молхай бурилгаш» ала деза.

Роман яхача жанра хила еза белгалонаш йолаш да ер книжка е йоацаш да? Цхьаяраш я, цхьаяраш яц. Боарамга диллача, из роман да. Йиъ бIаь оагIонга дIакхоачаш да книжка. Хьехабаьча наьха цIераш дукха яле а, бакъда гуш бола турпалаш 13-14 мара вац. Романá дукха бац уж. Заьзганаькъан Бахьаудина «Турпала вахарцара ийс ди» яхача повеста тIа ва 20 гаргга турпал. Ювцаш йолча хана юкъ йIаьха яц. Школа яьккха, зIамига саг эскаре ваххал ха мара яц цо ювцар.

Ер йоазонхочун духхьашхара роман да, тIехьа тIадоагIараш дикагIа хиларга сатувсаргда вай. Зарета хьаькъал долаш саг я, ер книжка цIаькха арадаккхале, цун юкъера цхьайола моттигаш а цо тоаергья аьнна хет сона.