Skip to main content

Iилманца яьккхар цо ший цIи

Хетаргахьа Iилманца вIалла а дакъа долаш вола саг Менделеев Ивана Дмитрий ца вовзаш хургвац. Химия, физика, биология, астрономия, география, геометрия иштта кхы дола Iаламца бувзам бола Iилмаш тохкаш царца къахьегаш волча сага хIаьта а вовз Менделеев.

Россе Паччахьалкхе Iилман ди, аьнна белгалдаь дездеш да февраль бетта 8-гIа ди. Цу дийнахьа ваьв, вувцаш вола воккха эрсий Iилманхо хинна Менделеев Ивана Дмитрий. Из хиннав профессор, Iилман Академе доакъашхо, химия, физика, география, экономика, иштта кхы а дукхача энциклопеде Iилмаш наха хьийхар, хайтар, дIадовзийтар.

Ивана Дмитре вахара наькъаш чIоагIа сакъердалуш а, адама шийгахьа боккха пайда хулаш а да. Из ваьв 1834-ча шера лакхе белгал ма дарра февраль бетта 8-ча дийнахьа. Дезала юкъе 17-гIа кIаьнк хиннав из, цхьаькханахьа 14-гIа хиннав аьнна хьоахадаь а да. Цун да Менделеев Иван Тобольски гимназен кулгалхо хиннав. Цигара хьа да ала йиш я Дмитречох тIехьагIа воккха Iилманхо хилар. Хийцца ала йиш я ший да лаьттача наькъ тIа из дIаэттав аьнна.

ЗIамига волча хана денз дезала юкъе белгал хиннав Дмитрий. Цудухьа, дукха бераш долча дезала юкъе шийна хала дале а, цунга дешийта гIерташ, шийна могача тайпара воIа гIо деш, къахьийгад цун нанас. ЗIамига кIаьнк ше волча хана денз дукханахьа гобаьккха, дуне тохкаш, укх дунен тIара цхьаццайола моттигаш яйза хиннав из.

Iилманхочун Дмитре вахара наькъашкахьа хьоахадеш да ший дунен вахара ханах цхьа дакъа цо Сибире токхаш дIадихьа хилар. Цу хана шоашта теха ха йоаккхаш, декабристаш хиннаб цига. Дукхача цIихезача цу ханарча Iилманхошца гIулакх доагIаш а уж дика бовзаш, безаш а хиннаб цар дезал. ДукхагIа из бахьан долаш Ивана виIий Iилманцара чам совбаьннаб, тIехьагIа цу даькъе хьийгача къих цо доккхий толамаш а даьхад.

Вахара оагIонаш теркалъе Ивана Дмитрий волалуча хана цун дикка новкъост хинна эттав наьна-воша Корнильев Василий. Цу ханарча боккхийча, цIихезача Iилман а искусства а викалашца гIулакх доагIаш, цар новкъост волаш хиннав Василий. Хийцца цун цIагIа царца вIашагIветталуш хинна хила йиш я Дмитрий. Н. Гоголя, Ф. Глинку, М. Погодина, С. Пушкина а цун воI Александр а тIехьа бовзаш хиннав Менделеев Дмитрий.

Хургволча Iилманхочо Менделеев Дмитре лакхарча дешара тешал хьаийцад Санкт-Петербурге Керттерча хьехархой институте. Ший воI цу дешарче дIаэцаргволаш дукха къахьийгад цун нанас. Ала деза, укхаза а моллагIйола нана санна Дмитре нана а ший воIах воккха Iилманхо хилара, дунен из дIавовзара бахьан хиннад аьнна. Цунга хьежжа гаьнаваьннав из.

Ши саг йоалаяь хиннав Менделеев Дмитрий. Шаккха а сесага баь дезал а хиннаб цун – 7 бер. Цун мехкарех цаI Любовь цIихеза волча эрсе воккхача байтанчага Блок Александрага маьре хиннай. Воккха байтанча хиларал совгIа, ший уст-даьцара лоархIам бахьан долаш, Iилманца хьоашал доагIаш а хиннав Львова Александр.

1855-ча шера, дошо мейдальг яьккхарца, тIехдика дийша институт чакхъяьккхай Дмитре. Дешара ха чакхъяьлча, эггара хьалха цо болх баьб Симферополерча гимназе, цул тIехьагIа цо болх бу Одессерча Ришельевски лицее. Ше болх беш волаш цу юкъе гIолла даггара дешаш а, Iилман даькъе лакхлуш а къахьегаш хиннав Дмитрий. ХIаьта 1856-ча шера, диссертаци чакх а яьккха, цо хьаийцад магистра лагIа тIа латташ хилара тешал.

Ший мукъа йола ха йоа ца еш, ший нанас шийх саг ве гIерташ хьийга къа довргдоацаш, цул совгIа наха ца довза Iилмаш хьагучадаха а уйла йолаш, массаза къахьегаш хиннав Дмитрий. 1857-ча шерагара 1890-ча шерага кхаччалца цо болх баьб Императора Санкт-Петербурга университете химе кафедре.

1859-1860 шерашка хьехаш а волаш, болх беш хиннав из Германерча Гейдельбергски университете. Цу юкъа цига дукха Iилманхой байзаб цунна, къаьстта Р. Бунзен, Дж. Гиббсон. 1872-ча шера профессора цIи шийна енначул тIехьагIа, цо болх баьб Санкт-Петербургски технологически институте, Николаевски инженерни училище, иштта хоамий наькъа Институте а. 1876-ча шера денз Iилман Академе доакъашхо-корреспондент ва из.

Iилманхочо, вIашагIа а делла, халкъанна хьагучадаьккха хиннад Iалама ларде латташ дола Iаьдалаш – (периодически закон химических элементов). Хьоаде деза, ший ража тIехьа Дмитре болх баьб 1869-ча шерагара 1900-ча шерага кхаччалца йолча хана чухьа, сеца юкъ йоацаш, мукъа йолча хана къа а хьегаш. Цудухьа Iилман даькъе боккха толам а баьккхаб цо, бакъда, ше баьча балхаца хьагучадаьккхачох кхоачам хеташ а хиннавац из.

Дукханахьа хинна чакхваьнна ва Менделеев Ивана Дмитрий, ерригача Россе импере чакхваьннав ала йиш я из, эггара гаьнагIа ядаш йолча моттигашка а тIехьа. Из хиннав ерригача Европе гIолла а, цул совгIа Ниагаре а. Ховш да, эрсий адмирал хиннача Макаров Степанаца хьоашал доагIаш а дика из вовзаш а Дмитрий хинналга. Цунца цхьана ГIинбухен-шана форд тахка уйла йолаш а хиннав Iилманхо. Ала деза, дунен тIара хьалхара шабоаттIорг «Ермак» хьаеш къахьийгачарех из хинналга а.

Дукхнахьа хинна Iилманхо кхаьчав ГIалгIай Мехка а. Из хиннав хозача лоаман юрта Фуртовге 1880-ча шера июнь бетта, геологически экспедицен хьалхаволаш. Мехкадаьтта даккхара халонашца къовсам латтача ханашка Кавказе дукха ихав из. ГIалгIайче из венача хана цун Iами а Паччахьалкхен балха тIа воккхагIвола дагавалархо а хиннача Iоахаранаькъан Темаркъа СаIадала тIаийца хиннав из ший фусаме.
2016-ча шера ГIалгIайчен цIай дездара хьамара ЖIайраха района Даьга Льянанаькъан Ахьмадага хьалхале а йолаш района администрацес Iоахарнаькъан тайпан нах хьа а гулбаь, Блок Александра дезал а хьоашалбийхабийха, хоза а че яь, Фуртовгера кхуркхолга (водопад) Менделеев Ивана Дмитре цIарагIа хургдолаш хьакхайка а даь, из моттиг кийчъяьй.

Цкъа венача а ца Iеш, тIехьагIа кхы а иха хиннав Менделеев Ивана Дмитрий ГIалгIай Мехка. Ше цIавахача, ший йоI а йоалаеш юхавена цун дарба деш хиннав Iилманхо Дмитрий ГIлгIай лоам. Цига яьккхача ханах, мийнача хих, дихка хьуна юкъе садахарца дикка дарба а даьннад цун йоIа. Iилманхочоа хайнад малагIча хих малагIа элементаш йоахк, дикагIа малагIа хьаст хургба цунна.

Ший вахара тIеххьарча шерашка Менделеев Дмитре дукха къахьийгад Сибирера хьалхара университет хьаеллаш. Цо гIодарца хьайийллай Киевера Политехнически институт а, вIашагIъеллай хьалхара Россе импере химически цхоагIо а.

Дукха къахьийга, шийна тIехьа йоккха лар йита вахав укх дунен тIара Менделеев Ивана Дмитрий дIа. Цо даь балхаш бахьан долаш, тIехьагIа цу даькъе кхы дIахо а къахьега аьттув баьннаб Iилманца бувзам барий. Кхелхав воккха Iилманхо Менделеев Ивана Дмитрий 1907-ча шера, ший 72 шу даьннача хана. ХIаьта дIавеллав из Санкт-Петербургерча кашамех цхьан кашамашка.

Менделеев Дмитре цIарагIа массехка дешара моттигаш я вай паччхьалкхе, ГIалгIай Мехка из хинна хилча укхаза а мегаргьяр цун цIарагIа цхьа дешара моттиг Iалашъе, цу чу боккхий химия Iилман даькъе Iилманхой а кхебергболаш.