Skip to main content

Ингалсий мотт хьийха саг

Чапанов Мухьмад

Вайцига, къаьстта юрташкарча школашка, ингалсий мотт цIенхаштта Iомабе дIаболабаь дукха ха яц. 1998 шера школе со балха вахача хана, цига Iомабацар доазол арахьара цхьаккха мот: е французий, е немций, е ингалсий. ДукхагIдола дешар дувзаденна дар кхаь меттаца: эрсийчунца, гIалгIайчунца, Iарбийчунца. Таханарча дийнахьа сурт дикка эргадаьннад, массанахьа шиъ-кхоъ хьехархо ва доазол арахьара метташ хьехаш. Юрташка уж метташ кхаьча дукха ха еце а, вай къамах бола нах хьалха денз уж метташ довза гIерташ а Iомадеш а хиннаб. Масала, немций мотт кIоаргга ховш, хьехаш яр Джамбулатова Марем, Зязикова Мадина, Котикова Хаифа, кхыбараш. Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университете къа а хьегаш, из мотт бIаьш болча кагийча нахаи мехкараштеи Iомабаь ба уж. Иштта ингалсий мотт ховш а хьехаш а бар вай къаман нах, массанена дика вовзаш вар Шолжа-ГIалий тIа ваьха Мальсагов Iалихан, Чапанов Мухьмад. Тахан са къамаьл хургда тIеххьарчох, вешта аьлча, Чапанов шоана гаргагIа вовзийта лов сона укх йоазонца.

Сона из дагавохийтар а ер йоазув де новкъостал даьр а я цун уст-йиша хулаш йола Льянов Мухтара Аза. Цун маьрах, цIихезача онколагах йоазув деш со волча хана, Азас дагавохийтар сона ший найц. Шолжа-ГIалий тIа 1975 — 1980 шерашка дешаш хиннача сона дуккхаза вайнавар, наха вувцаш хезавар Чапанов Мухьмад. Мишта гургвац из, нагахьа санна цо болх беча университете деша вагIаш аз пхи шу даьккха хилча, «яьй» аьлча, «вайя» аргдолаш из сона юхе ваьха а хилча. Пхезза вIаштIардаь из ваьха цIаи Пионерски урам тIа со ваьха цIаи нийсса вIаший духьала латтар. ХIаьта а къамаьл деш моттиг нийсъеннаяцар тха вахаре, хIана аьлча из тхона хьехаш вацар. Аз Iомабаь французий мотт хьийхар эрсий кхалсаг яр, Капитонова Валентина Николаевна яхаш. ХIаьта а массаболча студенташта вовзаш, хьаькъал дола саг санна вувцаш хулар из каст-каста.

Мухьмад ваь хиннав 1927 шера май бетта 27-ча дийнахьа Буро тIа. Цун даь бокъонца йола цIи Зайпала Iаддал-Керам хиннай. Бакъда зIамига волаш цунах а цун вешех а цхьан эрсий хьакима Ваня аьнна цIи тиллай, цун вешех Вася аьнна тиллай. КхоалагIволча цар веший цIи хиннай Кони. ГIалгIаша кIеззига гIалгIай меттагахьа ерзаяь йоахаш хиннай царех эрсий цIераш, Вани, Васи аьле. Уж цIераш царна тIехьа чIоагIъялар бахьан долаш, каьхаташ тIа а дIаязъяьй. Цудухьа студенташа Магомед Иванович аьле йоаккхар вай мехкахочун цIи. Цу цIерца ваьха чакх а ваьлар из. Да хьалха дIавалар бахьан долаш, из вах ший ноанахошца. Цун нана хиннай Эккажкъонгий-Юрта ваьхача, Эккажкъонгех хьаваьннача ИсмаIала йоI Хьапсат. 1942 шера ювцача юрта йиллача колхозе учётчик волаш, ший пхийтта шу мара даьннадеце а, наьна дика гIонча а волаш хьавенав Мухьмад. Кхы а ши шу даьлча, вахар даь-сесаг хиле хьовз цунца а берригача цун мехкахошца-гIалгIашца а. Сибре, моцал, шелал ла йийзай цун, эггара хозагIа хила езача хана. Акмолинске баьхар уж юххьанца. Цига къаст из дунен тIа эггара бочагIа а хьамсарагIа волча сагацара — наьнацара. ХIанз наьнагахьара гаргара нах мара бисабацар юхегIолла из тIаэца а цунна йIовхал яла а. Царца вахаш йоаккх цо дIахора ха. ХIаьта наха ше соввоалийтачарех, царна лелаве низткъала хулачарех вацар кхувш воагIа зIамига саг. Шийна яа сискал лаха а ше лелаве а могардолчарех вар. Дийнахьарча школе аха безам бале а, из хIанз дицде дезаш эттадар гIулакх. Цудухьа из деша вода сайранарча школе. Цига деша ихараш бар, дийнахьа къа а хьегаш, бус дешаш бола кагий нахи мехкарийи. Школа толамца чакх а яьккхе, из деша отт Казахий паччахьалкхен университета доазол арахьара метташ Iомадеча факультете. Хургболча балха говзал ювзаенна яр ингалсий меттаца. Цхьан юртара вокх юрта баха пурам ца луча хана, мехка моастагIий ба аьнна цIи IотIайиллача хана, Чапановна карагIдаьннар доккха а дика а гIулакх дар. Из деша эттавар казахий керттерча университете лакхара дешар деша. ЗIамига волаш денз, ший низах тийша волаш, къахьега Iамаш хьавенача цунна дика деша низ дIакхоач. 1954-ча шера чакхйоаккх цо ше хержа факультет, хIанз из бокъонца вола хьехархо вар. Къахьегама никъ цо дIаболабу Джамбулерча ветеринарни техникумеи № 39 йолча школеи, ингалсий мотт хьехаш. Цу хана вовз из цу школе дешаш хиннача Льянова Азайна.

-Дешархошца ше къамаьл деш, цIаккха ший оаз лакхъеш, царна тIачовхаш оамал яцар цун. Цудухьа царна везалуш, ладувгIара уж тIаберзабеш хулар. Ший овланга хьежжа дар цун иман, сабар, хIана аьлча хьаваьнна моттиг цIена йолаш вар из. Цига йовз цунна Азай йиша Рая, цун цу хана 17 шу даьннадар, хIаьта Мухьмада — ткъаь итт. Дикка воккхагIвале а, рузкъан болх уж вIашагIкхета безаш а цхьана баха безаш а хиннаб. Саг а йоалайийя, 1957-ча шера Чапанов цIавоагIа меттаоттаеш йолча Нохч-ГIалгIай республике. Цу шера денз, Шолжа-ГIалий тIарча шин къаман хьехархой паччахьалкхен институте болх бе дIаволалу из, хьалха санна ингалсий мотт хьехаш. Бакъда белгалдаккха деза цунна тайп-тайпарча къамий 8 мотт ховш хиннилга. Из йоккха ганз яр. Халкъа кицо ма аллара, «Цхьа мотт ховр — цхьа саг, ши мотт ховр — ши саг». БархI мотт ховш хинначох масса лархIа везар оашош кхетадергда аьнна хет сона. Юххьанца Чапановс хьийхача наха юкъе хиннаб тIехьа тIайоагIача хана гIорбаьнна Iилманхой а Iаьдала болхлой а хургбола нах. Масала, царех хиннав Казахстана компарте ЦК болх баь Чахкиев Шарип, Нохч-ГIалгIай Министрий Совете къахьийга Марзиев Висангири, Iилманхо-литература тахкархо Цечоева (Танкиева) Лида, гIалгIай метта книжкай а дошлоргий а автор Цицкиева (Хаматханова) Аза, кхыбараш.

1959 шера Чапанов Мухьмад деша отт СССР Iилмай Академена чуйоагIаш йолча Дагестански филиала аспирантуран филологически отделене. Цига деша вахале, цо ладийгIадар профессора Мальсагов Дошалкъий Кавказа къамий меттаех йолча курсага. Дешаш яьккхача хана Iомадаьчо а профессора лекцеша а дикка гIо дир цунна, Iилмай кандидата диссертаци язъеш. Из ювзаенна яр наьна меттаца. Вешта аьлча, гIалгIай мотт кIоарггачара ховш хиннав Чапанов, Iилман балхага кийчлуча хана. «Вайнаьха метташкарча предложеней эргативни оттам» яхаш яр цо хержа диссертаце тема. Из боаггIача боарам тIа язъе а чакхъяккха а вIаштIехьадоал цун. 1963 шера Тбилисерча паччахьалкхен университете ладувгI цунга, цул тIехьагIа цох бакъвола Iилманхо хул. ДIахо дIа мел йодача заман чухь, цун цIера тIехьа тIатохаш хиннад филологически Iилмай кандидат яха дешаш. Чапанов лакхлу беча балха тIа. Цкъарчоа цох факультета декана заместитель хул, цул тIехьагIа из кафедранна керте оттаву.

1972-ча шера цо болх беча вузах хул Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университет. Цу шера дIавода из доазол арахьарча мехка. Цу хьакъехьа дувцаш, Нохчий паччахьалкхен университета доазол арахьара метташ Iомадеча факультета французски метта кафедранна дуккхача шерашка керте лаьттача, Россе лакхарча дешара сийдола болхло йолча Котиков Берснакъий Хаифас йоах: «Доазол арахьарча меттай кафедра, Нохчий паччахьалкхен университета кафедрашта юкъе, къаьнагIчарех я. Ше къаьстта хургйолаш из хьаяь хиннай 1961 шера. Магомед Иванович Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университете из хьаяьрех, дуккхача шерашка цига болх баьрех цаI хиннав, ГIалгIайчен хьалхарча Iилманхоех-лингвистех а вар из. Цун диссертаце тема яр «Вайнаьха метташкарча предложеней эргативни оттам». 1972-1975 шерашка из болх беш хул Сомале (малхбоалера Африка), ингалсий метта кIийлен тIа эрсий мотт хьехаш. Чапанов Магомед Иванович ингалсий метта дикагIболча хьехархой мугIаре вар, цо вIашагIтехабар барт бола а болх дика ховш бола а нах. Къахьегама ветеран а вар из».

Цигара цIавеча, юха а ший хьалхарча балха тIавоагIа из. 1996 шера кхаччалца цо къахьег Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университете. Вурийтта шера гаргга Шолжа-ГIалий тIа цхьан новкъа лийннав тхо шиъ, хIара дийнахьа яхар санна вIаший бIаргагуш. Из Cомалера цIавенача 1975-ча шера со деша эттар университета филологически факультете. ХIанз из балха ухача, со деша ухача моттиге хулар тха вIашагIкхетар. Цу шерашка аз зийра цхьа хIама: ший болх йистебаьнначул тIехьагIа, университета наIарга латтача хьехархой пхьегIа тIа латташ из цIаккха вайнавацар сона. Цул совгIа, из машенаца лийнна ха дагайоха велча, цу тайпара ха а дагайоханзар сона. Из вахаш йола моттиг гаьна яцар цун балха. ЦIаводаш хилча йизза цхьа остановка а ваха везацар цун. «Родина» оалача кинотеатрагара хьалволавелча, Пионерски урама дIатIакхачале кооперативни вIаштIардаьча цIеношта юххегIолла аьттехьа дIалестача, эггара хьалха дагIача цIен пхелагIча, тIеххьарча гIата тIа вахар из а цун дезал а. Сона из вовзача хана, кIайбала леста корта а болаш (геттара чIоагIа хьайзабеце а, дикка хьайзача санна хеталора из), юкъерча дегIара, сихо борал долаш, къонах вар ингалсий мотт хьехаш хиннар. Сона хеталора, из ший наькъах ваккха, соцаве саг лоархIа ца веш санна. Цох хьа мел кхетар, лоацца цунга моаршал хаьтте, дIатIехваьле дIаводар. Массахана сихха де дезача гIулакха, тIехьадусача хIаманна тIакхача гIерташ, из водаш санна хеталора сона. Да а дар цун дукха де дезаш гIулакхаш, цунга мара дулургдоацараш а хила тарлора царна юкъе. Къаьстта а царех дар, студенташта ма хулла дикагIа ингалсий мотт хьехаргбола наькъаш лахар. Цхьадолча даькъе цунна из карах а доал. Дийша ваьлча, Шолжа-ГIалий тIа «Сердало» газете а книжни издательстве а балха волаш, Чапановна геттара юхе ваьхав со. Делкъинга е сарахьа болх чакхбаьнна цIаводаш хилча, гIашлой ухача цхьан новкъа нийслора тхо. Аз чIоагIа зувра, тамаш йора цу сагах. Кхыбола хьехархой санна воацаш, цхьа ший тайпара оамал йолаш хетар сона из. Хетаргахьа, из оамал цунна Iомаяьяр халача вахаро, дог хьесташ йола моттигаш кIезига хиларо, дIаихача деношца бувзабеннача саготача дагалоацамо. ХIанз цун дагахьа «болх, болх, болх» яха дош мара дисадац аьле мотталора. Цудухьа ма хулла сихагIа, тIехьа ца тетташ, шийна дулургдола дика хIама де гIертар из, ший хьинар, дегIа низ бовлехьа. Дикка новкъарло ю цунна, дукха уйлаш кхоачаш ца хулийташ юкъахйоах Нохч-ГIалгIай республика йоха йолаяларо.

Кхыча къамех бола нах — университета хьехархой шоай квартираш юташ, хIамаш тIа а етте, шоай аьттув дикагIа хургба аьнна хетача моттиге баха дIаухар. Из сона сай бIаргашца бIаргадайнад, цу хана со вахар Шолжа-ГIалан керттерча В. Ленина цIерагIча урам тIа. Митингаш, йохаеш латта городера телефоний будкаш, яьсса латта тикаш, кхыча къамех бола нах гоама хилар геттара даьржадар, «со нохчо ва» ала цаловр цигара дIаваха везаш дар гIулакх. Болх хьабайтацар. Вахача моттиге араваьнна, волавала йиш яцар. Тахан мо дагадоагIа сона, се балхара чувоагIаш, сайна тIеххьа подъезда чу хьачу а ваьннна, нохчий гIорваьннача кинорежиссёра Татаев Илеза аьнна дешаш. «Хьо укхаза вахац хьона!» — аьлар цо, тIехьа а кхайка. Со цох вела а венна, шортта хьалтIаваьлар се вахача бархIлагIча гIата тIа, хIана аьлча Наьсарера сай даь ков а дехка, аз ийца квартира яр из. Цо баьраш бегаш бацар, цигара моттигаш кхыча къамех болча нахах мукъаяьлча бакъахьа хеташ бар шоаех фусам-даьй лоархIаш хинна нах.

Сона хац, фу бахьан долаш аравоал Шолжа-ГIалий тIара Чапанов, бакъда цаI-м белггала ала йиш я: цига дика хиннаяларе, ваха а болх бе а витаваларе, 34 шера ше ваьхача моттигах из вохаргвацар аьнна хет сона. 1996 шера из балха воагIа къонача ГIалгIай республике вIашагIъеллача эконимакани бокъони институте. Цунна керте латташ вар Халухаев Суламбик. ГIалгIаша Крепость (Дошалкъий-Юрт) оалача моттиге хиннача юртбоахама техникума цIеношка хьайийллаяр из. Ювца институт хьаеллале, цига хила вийзавар са, районни газета корреспондент хиларах тарра. Ийрча сурт дар сона цу хана цига дайнар. Цох, «Да воаца ков» аьнна корта болаш, йоазув дир аз цу шерашка. Цул тIехьагIа кхаьчаяр из моттиг Халухаевга, вешта аьлча, ковна да ваьлар, гIулакх тоаделар. Цу институте кафедра заведующи волаш, ший даьй баьхача Ачалкхе фусам хьае волавелар Магомед Иванович. Студенташка ший сий дайта а царца бувца мотт а корабоагIар цунна. ДукхагIа ингалсий мотт шийца цар бийцача бакъахьа хеташ а хулар хьехархо.

МоцагIа журналиста Абадиева Хьавас цох яьча телепередачага хьежав со. Цунна юкъе къамаьл деш вар Чапановца цхьана болх беш вола Дзауров Мухьмад. Цо яхачох, дикка бусалба дин гIулакхаш довзаш, КъорIа дийша, цунна юкъера дешаш ший метта юкъекхувла ховш, саг хиннав вай мехкахо. Байнарий сий ца деча сага, дийначар а сий дергдац, оалаш хезад сона боккхийча наха. Ший фусам-нанна, декхар даь, тIадилла хиннад цо, хIара пIаьраска бус ший нанна тIера сагIа лулга. Мехка латта хьал мишта хувцалу теркал деш а, ший къамах дог лазаш а хиннав из. Цунца болх баьча кхыча наха дувцачох, из доктора диссертаци язъе волавенна а хиннав, сихха ингалсий мотт Iомабара наькъашца ювзаенна, амма из бокъонца чакхъяккха кхийнадац цун. Чапанов Мухьмад — дика саг а башха хьехархо а — кхалх 2005 шера сентябрь бетта 3 дийнахьа, ший 78 шу даьннача хана. Цун дезал тахан а, шоай да ваьхача ковна сий лорадеш, МагIалбика района Ачалкхе бах. Фусам-нана Льянова Рая пенсе яххалца Шолжа-ГIалий тIарча лоаман кхалнаьха № 15 йолча интернате къахьегаш хиннай. Из а филолог я, эрсий мотт, литература хьехаш хиннай из. Цунна еннай «Российски Федераце гIоръяьнна хьехархо» яха сийдола цIи. Мухьмадеи Раяйи ши воI ва Тимури Рашиди яхаш. Тимура кхоъ йоI я: Ада, Рошана, Аьсет. Рошанас даь-дас лелабаь никъ караийцаб, из я ингалсий метта хьехархо.

Ханаш дIаух, дуккха хIамаш дицлу, тишлу, дайя дIадоал; амма дикача сага йита лар, карахдийнна гIулакхаш бIаьшерашка даха дус, хIана аьлча дика хIама Iоажал йоацаш да. Цох бусаш болча дагалоацамо даим дийна лоаттаду из. Иштта ва, наха виц ца луш, дагавоагIаш, каст-каста хьехавеш, Чапанов Iаддал-Керамий Мухьмад а.