Skip to main content

Наьсархой кхаьба завод

Iоахарганаькъан ГIапура цIерагIа «Электроинструмент» яха пхьоалле хьаяь 60 шу дизад

CCCР еза машенаш яра министр Е. С. Новосёлов венав заводе

Cиха йода ха. Селхан мо мара хетац, Iуйрийна бархI сахьат даьлча, адам тоттаденна «Электроинструмент» оалача заводагахьа додаш хинна. Массаболча урамо тIабугар цунна токаца лела бурош хьадеш бола нах. Цхьабарш автобусашца тIакхувлар, уж бар гонахьа ядача юрташка бахараш. ДукхагIбараш кагийнахи мехкарийи бар цига къахьегаш хиннараш. Тха цIагIа хIара дийнахьа хулар цох лаьца къамаьл, хIана аьлча нана а, шаккха воша а цу чу къахьегаш бар. Механически цехерча станока тIа къахьегар нанас. Цигара чуеча, со кхыча гIулакхех мукъа волча хана, дIа а вийхе, ше тахан баь болх каьхата тIа дIаязбайтар цо сога. Масса шпиндель хьекхаб, и. кх. дI.

Болх цун атта бар оалалургдац сона. Цехера кIийле бетон йилла а шийла а хулар. Говраш хахккал йоккха цехаш йIохае магацар котельнена. Хетаргахьа, цудухьа каст-каста цамогаш хулар из. Къаенначул тIехьагIа, гош дикка лелаш дацар, лохера даим шелал хьаллаттарах. Иштта къахьегаш бар цу чура беррига кхалнах а маIа нах а. Уж цхьа эзар ворхI бIаь гаргга саг вар, кхаь сменах болх беш. Цхьабараш хIанз а дагабоагIа сона, нанас хьабувцаш хиларах. Заводера хьаенна беш дIае арадаьлча, из еррига аре хьалъяьккха боахкаш хулар цигара болхлой, бе-бе ялаташ дIадувш: дукхагIа дIаювш хиннар хьажкIаи коартоли яр. ХIанз «105 массив» оалача моттиге телар царна бешамаш, лаьтташ дика а дар цигара. Дукха гаьна воацаш воаллаш хулар гIийла, юкъерча дегIара, элтара кий тулла къонах, из Эккажнаькъан Яхьья вар. Лакхарча дегIара а волаш, пхьарсашка низ болаш хиннар Товтанаькъан Руслан вар. Сурхо тIара Исмейланаькъан Муса а хулар ший дезалца къахьега вена. Иштта бIаьсти къахьега арабоалар, тIехьагIо завода директор хиннача Таймасханаькъан Хажмурада йижарий. Берригаш а бийца варгвац. Цхьа дезал санна, барта бар аьнна хет сона завода тхов кIалха болх беш хинна тайп-тайпара ханаш йола нах.

Цкъаза нана йолча ваха везаш моттиг хулар, цу заман чухь го йиш яр цехий начальникаш хинна Чуранаькъан Батарбик, ЦIолой Идрис, Iарчакханаькъан Къамбулат, Тимарзанаькъан Башир, кхыбараш. Болх «кхехкаш» болга хьахайташ, тата латташ хулар массанахьа. Къаьстта дика къахьегарца белгалваьнна вар слесарь-лекальщик, Къахьегама ЦIеча Байракха орден лелаяь Нохч-ГIалгIай Республикан Лакхехьарча Совета депутат, НГIАССР гIорваьнна машинашъер Котанаькъан Ахьмад; Сийлен Хьарак яха орден енна, СССР Лакхехьарча Совета депутат, токарь Дзормотанаькъан Муса, коммунистически къахьегама ударник, НГIАССР Лакхехьарча Совета депутат, СССР профсоюзий ХVII съезда делегат, слесарь-сборщик Сутиганаькъан Насапхан, цун фусам-да Султиганаькъан Шимоаха, иштта кхы дIахо а. Къаьстта ала доагIа завода кулгал деш хиннача сагах лаьца. Къам Сибре дигача хана, Казахстана доазон тIа хиннача Петропавловскерча сайранарча школе итт класс йоаккх Малсаганаькъан Арсмака. 1951 шера толамца дийше воалл кемаш деча промышленноста чуйоагIача механически техникуме. Цигара из хьожаву кемаш деча эшаш бола говзанчаш кийчбеча Ленинградерча институте. Амма, мехках баьхача нахах хиларах, из цига дIаэцац. Дешанза Iергвоацаш волча гIалгIай зIамигача сагах, дукха ха ялале Алма-Атерча юртбоахама института студент хул. Цу балхаца дукха дог дIаувш воацандаь, шоллагIча курсера ший каьхаташ хьа а ийце, Омске вода Арсмак. Машинаш еча институте дIаотт.

1958 шера из чакх а яьккхе, инженер-механик хул цох. Къахьегама никъ дIаболабу Шолжа-ГIалий тIарча «Красный молот» оалача заводе. ХIаьта 1959 шера Наьсаре хьае йолаяьча завода кулгал де оттаву. Ше цига къа мел хьегача юкъа (1978 шерга кхаччалца), болхлой бокъонаш лораеш, цар аьттув баргбар деш, чакх а ваьннав. ХIаьта а цхьацца кхоачамбоацараш-м нийслора заводе болх беча наьха вахаре, уж директора бехках ца хила а тарлора. Цкъа балхара чуеча, леткъаш яр нана, шийна дала доагIача алапех цхьа дакъа хьаденнадац, яхаш. Со-м цу хана школе деша вагIаш кIаьнк вар, цIаккха лоткъам язбаь а вацар хьакимга. Шолжа-ГIалий тIа каьхат язде аьлар цо сога цу хьакъехьа.

— Директора тIаяха езар хьо? — фуннагIа даь а из ца язде гIертар со.

— Цеха начальникага а, профкомага а, директорга а аьннад, — дар сона хезар, — хIама хилац.

— ТIаккха-м яздергда, — аьлар аз. Нанна доагIаш дола алапи хьа ца луш соцадаьлга а, къахьегача сага бокъонаш толхаяьлга а дийцар аз. Юххера, яздаьдар, бIаьхийчар наьха хьакъ дуача Америка мича дах вай, аьнна. Из каьхат парте Наьсарерча райкоме хьал а дайта, цигара инструктор вена хиннавар заводе. Директора наьнага хаьтта хиннадар:

— Малав хьона из каьхат яздаьр?

— Фу бе ва из, моллагIа вале а, цу тIа дувцар харцо йоацаш хилча? — аьнна, са цIи ца йоаккхаш Iийнаяр нана. Соцадаь хинна ахча-м хьаделар цунна.

Эрий ара, хьажкIийи коартолийи кхаш хиннача моттиге, хьалъе йолаяь завод 1962 шера 30-ча сентябре хьалъяь йоал. Балха юхьиг дIа а йолаеш, заводе хьаду С-455 оала токаца лела бурош. Цу ханах лоархI предприяти хьаяь шу. ДIахо дIайодача хана, цо арахецача хIамай цIераш дукхагIа хул: токаца лела инструменташ; итт тайпара хIама тоадеш, шаьрдеш йола машенаш; боахаме а вахача-лелача а эша товараш; СО-106, СО-107 яха тхов туллача гIо ду машенаш, кхы дIахо. Цун доалахьара лаьтта 8 гектарага дIакхоачар. Тайп-тайпарча цехашка кхаь сменах къахьегаш бар наьсархой. Цахаддаш болх бора сборочни, механически, литейни, инструментальни цехаша. ТIехьагIа хьатIаю СОМ, спеццех оалараш.

Хьаде доладу кхыметтел тIема герзаш. Царех дар вай «лимонкаш» оалача дIандаргий тIера аьшка гомаш. Завод вай мехка мел накъайоал, цо фу пайда бу ховргдар цкъа мукъагIа цун наIарга нийсвеннача сага. Йоккха стенд яр управленена хьалхашка: заводагара гизгий мазаш санна дIа-юха долхар из кхыча, доазол арахьарча, мехкашца ювзаш дола такаш. Цох ха йиш яр укхаза хьаю хIамаш дунен 33 мехко эцаш а царна чIоаггIа эшаш а хилар. Цунга хьежжа дар завода ший а цун тхов кIалха болх беча наьха а вахар. ВIалла цига болх ца беча наха а чIоагIа накъайоалар из. МоллагIа насос, хьайра, машенах йоалла, трактора эша оатхал ехача; хIанз мо атта дацар базар тIара е тика чура из эца. Уж хулаш а яцар цу заман чухь. Цу тайпара моттиг нийсъенна саг эггара хьалха заводе водар, гIо деха дагахьа. Цун юхь а йора, шоашта могачох эшаш йола деталь хьайора, из ехачул дикагIа хулаш, моттигаш нийслора цкъаза. Хий ийккхача-м дукха сагота хила везацар, из ийккха моттиг хьаахка моге, заводе балха волча моллагIча сага цу сахьате аьшках хоамат хьа а йий, эззе дIакъовлар тIоадал тIаювла моттиг. Цу тайпара балхаш деш дайнада сона дуккхаза литейни цехе болх беш хиннача БIарахой Висангире. Массанена аьттув болаш, массанега цун дика кхоачаш дар Iоахарганаькъан ГIапура цIерагIа йола завод Наьсаре хилар. Воккхача революционера, къечарна паргIато яккха гIерташ лийннача денал долча гIалгIачун цIи лелайора цо.

Завод Наьсаре хьалъяь хилар бахьан долаш, чIоагIа эргадаьлар шахьара малхбузехьара дакъа. Болхлошта хьалде доладир вIаштIардаь цIенош, тикаш, столови. Бульварни оалаш хиннача урам тIа дар уж. Пхи цIа хилар царех бухсоццаш. Цар чу вахар директор ше а, цун заместитель хинна Албохчанаькъан Ахьмад, цехий начальникаш, мугIарера болхлой: Налганаькъан Беслан, Исмейланаькъан Мурад, Чопанаькъан Ахьмад, Имагожанаькъан Iалаудин. Цхьабола района хьакимаш а бар цу цIеношка бахаш. Масала, парте райкома хьалхара секретарь ГIаьстамаранаькъан Султан, кхоалагIа секретарь Тутайнаькъан Iамархан, райисполкома председатель хинна Зурабанаькъан Мухьмад, районе дика вовзаш хинна Оздой Мухьмад-молла, Бохтарнаькъан Султан, царех тарра кхыбараш. Къаьстта а дика накъадаьлар уж цIенош наьсарерча хьехархошта. Арахьара тIабаьхкача хьехархошта общежите хьисапе дIаеннаяр массехк цIа дола йоккха квартира, цу цIеношка вахаш вар гIалий тIарча № 4 йолча юкъерча школан директор Шадажанаькъан Борис а цун дезал а, № 1 йолча юкъерча школе наьна мотт, литература хьехаш хинна Бераханаькъан Жабраил.

Дикка бокъо яьлар деша даха ха яланза долча берий. Цар йоакхо а еш, болхлой берашта лаьрхIа хьалйир йоккха берий беш. Мел эшача хIаманца Iалашъяь яр из чухьнахьара. Иштта хоза тоадаьдар ков, ловза моттигаш а йолаш, догIах е малхах лачкъа кхоале а йолаш, дар из, суртанчаша пенаш тIа фаьлгашка дувцача хIамай сурташ а даьхка.

Духхьал цига болх беча наха накъаяьнна ца Iеш, завода дикаш дIакхоачар берригача наьсархошка. Масала, физкультурах вола инструктор волаш, цига къахьега волавеннача Мерешканаькъан Яхььяс дукха йоккха йоацача подвала чу хьаелл дзюдо секци. Цу чура боккхий спортсменаш арабаргба аьнна дагадацар цхьаннена а. Бакъда, дукха ха ялале, йоккхийча яхьашка дакъа лаца а ухаш, толамаш даха болабелар кхувш боагIа спортсменаш. Цул совгIа, вайцига а хулар Кавказе дахача къамаша дакъа лоацаш дола спортивни къовсамаш. Завода актови зале мел дола гIанд ара а даьккха, цу чу иштта яхь чакхъяьккха дагадоагIа сона, цунга хьожаш хилар со а. Яхььяс дIадоладаь лоархIаме гIулакх дегIадоагIаш латтар денгара денга, шергара шерга. Хьахила болабелар спорта мастералла кандидаташ, мастераш ЦIолой Iийса, Хамхой Хьасан, хIаьта Пхьарчанаькъан Мухьмадах Европа чемпион хилар. Карарча хана цун цIи лелаеш я дзюдох йола Ерригроссийски турнир. Кхы а дукха спортсменаш кийчбир Мерешканаькъан Яхььяс Наьсаре а, цул тIехьагIа Казахстане е болх беш, Ала деза Наьсарера дзюдох йола зал цун цIерах йолга. Яхьья хIанз а волаш ва, ТIой-Юрта вах из.

Сакъердамерча а пайданерча а хIамаех дизза хулар завода болхлой берий вахар а. Цхьа шу дIадодацар тха нанас «Сердало», «Пионерий бакъдар» яха газеташ хьа ца яздеш, иштта царца хьакхухьар тхона «Лоаман Iуйре» яха альманах а. Царех гIо хулар къаман йоазонхой бовзача даькъе, мотт шаьрбеш бола болх а дика тIехьале йолаш хулар. ЗIамига кIаьнк волча хана денз, газета редактораш, цун корреспонденташ бовзаш вар со, къаман газет хьаяздайташ хилар бахьане. Литературан а культуран а кердадараш дикагIа довзар. Ше сома деце а, литературан жовхьарех диза хулар альманах а. Иштта берашта аьхки салаIа даха путёвкаш телар. ЧIижка яхача нохчий юрта яр «Зорька», «Лоаман фо» яха шиъ пионерий лагерь. Цу моттигашка кхозза салоIаш хилар со, нанас заводера ах маьхах енача путёвкаех. Цига дукха хIама довзар кхувшбоагIарашта.

Воккха хинначул тIехьагIа а цхьацца бувзамаш хилар са къахьегама пхьоалленца. Тахан мо дагадоагIа, РСФСР заслуженни артист, поэт, иллиалархо Хамхоев Ахьмади сеи цигарча къахьегамхошта хьалхашка байташ еша даха. Тхо тIаийцар вар профкома кулгалхо Местой Хьасан. «Сердало» газета корреспонденталла балха вахачул тIехьагIа, цигарча дикагIболча болхлоех цхьацца йоазош деш а моттигаш хулар. Белггала дагадоагIа сона, айса Султигнаькъан Насапханах йоазув даь. Укх тIехьарча хана, завода 55 шу дузаш, статья язйир аз, предприяти таханарча дийнахьа малагIча хьала тIа я дувцаш. Иштта аз язъяьяр «Сийдолаш баьха нах» яха Iарчакханаькъан Жабраила Къамбулата хетаяь очерк а.

Ца хьоахайича нийса хургдац, завода юххе хьалъяь хинна ГПТУ-14 оалаш хинна училище, тахан цун цIеношка я политехнически колледж. Цхьан хана цу чу кийчбора заводе къахьегаргдола слесараш, токараш, цул совгIа водителаш, трактористаш, иштта кхы дIахо а. Цхьаннахьа деша отта вIаштIехьа ца даьнна кагирхой цига деша болхар, хIана аьлча тракторий курсашка доккха стипендеш дар. Царех цхьабараш бакъбола трактористаш а хиле дIаболхар. Цу училище деша ваьгIав ХIирий Паччахьалкхен «Алан» яхача халхара ансамбле къахьийга, ХIирий Республикан заслуженни артист Саганаькъан Мурад. Заводе болх байтанзар цунга, халхара говзал лакха йолаш хиларах. Юххьанца «Вайнах» оалача ансамбле а, тIаккха «Алане» а хьех из. Цига къахьегаш йIаьхха ха а яьккхар цо. Кхыбола районе цIихеза нах а бар цун тхов кIалха болх беш. Масала, Наьсарен района футбольни команда яр. Цун дикагIвола футболист санна лоархIар Дахкилганаькъан Борис. Ший тIеххьара шераш спортахи физкультурахи йолча районни комитета кулгалхо волаш даьхар цо. Иштта цига къахьийгарех ва Россе гIорваьнна гIишлонхо санна вайна вовзаш вола, Магасера «Неон» хьаяь Аьстамаранаькъан Хьамзат.

Ха дIаяхарца, хьахилар бIарчча заводской район.

— Мича вода хьо? — аьнна хаьттача, цкъаза хаза тарлуш дар кердача хьисапе луш дола жоп.

— Заводе вода, — оалар бера е воккхагIчо. Цун маIан дар завод йолча районе вода яхилга.

Кастта укхаза хьахилар наха салаIа гIандаш оттадаь аллея, йIайхача хана морожни яа, шийла хий мала йиш яр цу моттиге. Баха а болх бе а тIаухаш бола керда нах а цу оагIорахьа мара совцацар. Сона дагадоагIа, керда вайта милице начальник, подполковник Зангенаькъан Саварбик; военкомата болхло, танкови тIема доакъой майор Анохин, эрсий мотти литературеи хьехаш хинна хьехархо, поэтесса Лаьнанаькъан Марем, гIишлонхо хинна Мартазанаькъан Iайна, поэт Хьоашаланаькъан Iаьла ший дезалца цига ваьха. Наха езаенна, хоза хеташ моттиг яр «завод». ХIанз а аллее техача гIандаш тIа багIаш хул тайп-тайпара ханаш йола нах. Хетаргахьа, цар къамаьл хила тарлу цхьан хана завода хиннача лерхIамах, цунна карахдийннача доккхача толамех лаьца. Дукха хIама да укхаза бахача наьха дувца а дагадоха а.

СССР Лакхехьарча Совета депутат, Сийлен Хьарак яха орден лелаяь завода токарь Зармотанаькъан Муса
Нохч-ГIалгIай АССР Лакхехьарча Совета депутат, СССР профсоюзий ХVII съезда доакъашхо хинна слесарь-сборщик Султиганаькъан Насапхан
Нохч-ГIалгIай АССР Лакхехьарча Совета депутат, Къахьегама ЦIеча Байракха орден лелаяь, НГIАССР гIорваьнна машенашъер, слесарь-лекальщик Котанаькъан Ахьмад