Skip to main content

Дика воI — гIала

Иштта ала мегаргдолаш вар ОМОНа командира заместитель Чаненаькъан Ювсап

ИйслагIа класс яьккхачул тIехьагIа, тхоай да дIавелла воаллача Петропавловски областа Явленка яхача юрта а хинна, цун боарзах бIарг а теха, гаьна йоацаш уллача Корнеевка яхача юрта цхьан-шин бетта даь-вежарашта новкъостал деш а хинна, цIавоагIар сои сол воккхагIвола вошеи.

Белггала дагадоагIа сона, из дар 1974 шу, хIана аьлча болх баьча моттигера хьаенна хинна справка хIанз а йолаш я са цIагIа. Цу тIа яздаьд: «Справка еннай Iарчакхнаькъан Яхььяй Сейт-Салама, 1974-ча шера 10 июнагара денз 20 августага кхаччалца, Московски ДЭСУ-294 цо болх баь хилара тешал деш. ДЭСУ −294 начальник. Воккх. бухгалтер». Московски район яр оаха къахьегаш хиннар, Корнеевка яха юрт а цунна чуйоагIаш яр. ЦIадоагIаш, Минводе кхаччалца «Новокузнецк — Кисловодск» яхача цIермашинаца дахка дезар тха. Из цIермашин чакхйоалар дуккхача эрсий къаьнарча шахьарашка гIолла. Царех цаI яр Челябинск. Кхы цIаккха а укхаза юхадахка, кIеззига яйна а уж шахьараш го тхоай йиш хургйий ца ховндаь, цигарча нахага, гуш йолча ширача гIишлошка хьажа гIертар тхо е корага хайше, е перрона тIа арадаьле. Челябинске тхо кхаьчача, тхо долча вагона тIа хайшар кхувш воагIа кIаьнки берашха йоI-саги. Уж малагIча къамах нах ба ховргдолаш дацар, цар бувцача меттага ла ца дийгIача. Кавказе даха къамаш дерригаш хIана дац аьнна вIаший тара сибаташ долаш да. Нах тIахайша баьлар, тхо дIахо а цIенна гаргадугаш йолаелар тха цIермашин. ДIа-юха деча къамаьлах хайра тхона, из йоIи кIаьнки гIалгIай къамах болга. Цу кIаьнкал дукха воккхагIа тхо шиъ а вацар. Даггара дале а, ши-кхо шу доккхагIа хила тарлора тхо. Наха тIера, хьакхашта вола из дукха ха ялале вайзар, везавелар тхона. Из хиннавар Сипсой-ГIалий тIа ший йишийца Лейлайца цIаводаш вола Чаненаькъан Ювсап. Август бутт чакхбала гаргагIерта ха яр из, кастта школе даха дезар, цудухьа дешара тIехьа ца диса цIадоагIар тхо, уж а иштта боагIар мотташ ва со. Цу бетта нийсса дийтта шу даьнна вар керда пассажир. Бакъда дегIа лакха а низ болаш а вар из. ЗIамига волча хана денз, вижа ца уллаш, болх беш а спортаца хьоашал долаш а хьавеначох тара яр цун дегIа кеп. Ювсап, тхо дайзачул тIехьагIа, тхона юхера дIавалацар. Даим цхьана даьхача санна, сиха хьаIемавар из тхоца. Лейла каст-каста йоагIар из мичав хьажа, дIавига, бакъда тхоцара къаста ловш хилацар тха новкъост. Цхьа тамашийна вагоновожати (проводница) яр тха цу хана хиннар. Студентка яр из, практиках ена. Минводе чукхаччалца, елаш, бегаш беш ера эрсий йоI. Генараш хуле, кхы хIама эшаш а яцар. Сона а Ювсапа а чIоагIа тIера яр из йоI, генараш даа дIадехар, чай доттар. ТIаккха ше маьре хьанга гIоргья дувцар. «Лётчикага е инаралга мара маьре гIоргьяц со,- оалар цо. — Цар алапи дика хул». Тхона а езаялийтаяр цо уж профессеш. Вешта аьлча, тIемхой болх бар цо хестабаьр. Ше аьнначох ше а елалора тIаккха. Ювсап, цо маьрел дувцача хана, цIийлора, эхь хеташ. Безамерча наьха вагон яр ала мегаргда цу шера тхона нийсъеннар.

Дикка бIаьха никъ бар тха ба безаш хиннар. Минводе хьакхаьчачул тIехьагIа, кхыча цIермашина тIа ховша дезар. Наьсаре а Сипсой-ГIалий тIа а гIолла чакхйоалаш хиннараш яр «Ростов-Баку», «Москва-Грозный» яхараш. Эхь-эздел долаш, гIулакхаца кIаьнк вар Ювсап. ХIаьта йишийца а из иштта волга ха йиш яр, еза хIама цунга ца айяйташ, ше яхьа гIерташ хиларах, цо аьнначара ког дIа ца боаккхаш, цунга ладувгIаш чакхваларах. Тхоцара къаста-м хало хулар цунна. Иштта цIакхаьчар тхо Нана-Наьсаре. ХIаьта Лейлайи Ювсапеи ах сахьата-сахьата дукхагIа бе безар никъ. Ювсап цу хана денз везавенна а виц ца луш а дар тхо. Кхетаде хала дацар, цох воккха хилча дика саг хургволга. Иштта хила а хилар из. Кхы а массехк шу даьлча, юха вIашагIкхетар нийсделар тха, хIанз вовзаргвоацаш лакхвеннача, тоавеннача, чу ма къовлалу дегIаца низ болча зIамигача сагаца. Со Шолжа-ГIалий тIарча университета кхоалагIча курсе деша вагIа ха яр из. ВIалла дагадоацаш, университета наIарга вайра сона массехк шу хьалха цIермашинаца тхоашца цIавена саг. ВIашагIкхетар чIоагIа безаме, мархIалелхаш хилар тха. Ювсап деша эттавар со ваьгIача филологически факультете. ДIахо дIайодача хана, республика столицерча тайп-тайпарча моттигашка го а дIа-юха гIулакх леладе а дийзар тха.

Укхаза лоацца цун вахарах-леларах, цар дезалах дувца лов сона. Чаненаькъан Ювсап ваь хиннав 1960 шера август бетта 19-ча дийнахьа СаIадала Хизарийи Йовлой Элмарзий Аьсетеи дезале. Хетаргахьа, Сибрера кIеззига тIехьагIо цIабаьхкачох тара ба уж, хIана аьлча кIаьнк ваь хиннав Казахстана Тургайски областа Есильск яхача юрта. Ювсапал йоккхагIа кхо йиIиг хиннай: Марем, Лейла, Мадина. ЗIамагIа цхьаькха цхьа кIаьнк хиннав, Мухьмад яхаш цIи а йолаш. Кхыча дешашца аьлча, берашта юкъе виълагIа хиннав Ювсап. Кавказе цIабаьхкачул тIехьагIа, цар дезал баха совц Сипсой-ГIалий тIа. Цигарча № 2 йолча школе вода из юххьанца деша. 1978 шера цига яьккхай цо итте класс а. ДIахо, лакхе аз белгала ма даккхара, зIамига саг университете деша отт, толамца чакх а йоаккх 1983-ча шера. Юххьанца даьца ДРСУ цхьацца гIишлон балхаш деш хул, цул тIехьагIа, къахьег районни больницан грузчик волаш, 1987-ча шерага кхаччалца Шолжа районерча дешара комбината гIошлошъярах вола инженер хул Ювсапах. Цул тIехьагIа тIема декхар кхоачашде дагахьа эскаре вода. Духхьашха Узбекистане кхоач из, цул тIехьагIа — Афганистане (1987-1988). Цига амал дар атта хиннад е хала хиннад вайна массарна дика ховш да. Хийла вай мехкахо цIавера цигара, душманаша вийна. ХIаьта цар Iоажала пхорчашта кIалха лела вийзавар Хизара Ювсапа а. ХIаьта а, Iоажал ца кхаьчача вала йиш яц саг, цигара могаш-маьрша цIаверзар хилар цун. Цу заман чухь, хIанз санна КIуре-ГIала е Шолжа-ГIала ца оалаш, Орджоникидзевская яха станица яр из. Вай республика хьахинначул тIехьагIа, 1993-ча шера июль бетта, МВД балха отт из, тайп-тайпарча даржашка волаш къа а хьег. 1995 шера март бетта из дIахьожаву, ГIалгIай Республикан ОМОН оалаш йолча отряда болхлой хьаийбара группан инспектор волаш. Из яр хьалха Карабулаке «Космонавт» яха берий салаIара лагерь хиннача коа. Цхьан шера (1978) цу лагера хьалхарча отряда воспитатель волаш болх баьб аз. Цхьа гIат долаш кирпишках даь, тIехнахьа штукатурка яь паргIата цIенош, бассейн, кинозал (курзал), медпункт, йоккха столови, библиотека, футбола майда, кхы а массагIа дар уж цига хинна дика хIамаш. ОМОНа мел эшар кийчча долаш дар цига. Цига балха вар Ювсап. Из болх безаш а, цIена хьабеш а вола зIамига саг сиха лакхлуш хьавоагIар ший балха тIа. Эпсара новкъа тайп-тайпара седкъий леладаьд цо ший баламаш тIа. Цу гIулакха тIа волаш подполковник а хиннавар. Юххера, отряда командира болхлой хьаийбарахи кхетам баларахи вола заместитель хул цох, хIанз цун погонаш тIа боккха подполковника ши седкъа уллар. Из ший декхарех мишта лоархIавеш хиннав ховргда, из вовзаш а цунца болх беш а хиннача нахага ладийгIача. Масала МВД болх беш хиннав карарча хана Сурхо тIа вахаш вола Дошхоатталой Iаьлий Iийса. Ювсап хьоахавича, цо аьлар:"Денал долаши, майреи, эсала воацаши зIамига саг-м вар. Ший балха тIа хила воагIаш а из дика хьабеш а вар". ХIаьта цунна уллув лаьттача наха цох даьча йоазонна юкъе да укх тайпара мугIараш а: «...Ше моллагIча дарже вале а, Хизара Ювсчап нахаца товш, моллагIа дош дувце а наьха мотт ховш, хIара сагах ший доттагIа а новкъост а ве гIерташ, саг вар. Цун оамалца даим яр хьехархочун а хьехар де ховча а сага белгалонаш. Хьехархочун болх баьбеце а, зехьа яьккхаяцар цо филологически факультет. Дика оамалаш Дала енна саг вар из. Вахар атта хиннадацар цун, цудухьа из а ший лар йоацаш дисадацар: наха дикадар де гIерташ, уж безаш, цар сий деш вар зIамига саг. Цунга хьежжа, дика бар цунца нах а. Цудухьа из лоархIаш бар хьакимаш а. Царна гора из дийша, дукха ховш, дикачох пайда эцаш волга, къаьстта белгала хулар из нах хIаман вIашагIтоха безаш хилча, моллагIа гIулакх цIена, гIалат доацаш чакхдаккха дезаш моттиг нийсъелча. Хьаькъал а кхетам а болаш, закона дIадеххача тайпара бора цо болх... Зулам яха дош гоама долаш вар, хIаьта зуламхой цун моастагIий бар. Шийна уллув къахьегача наха даим масал гойтар цо, мугIарерча мехкахошца а шийна карабеннача болхлошца а мишта хила веза хайташ. Кулгалхочунга товш доаца хIамаш санна лоархIар цо охцал, цIогIа деттар, нахах дош цахетар. БIаргабайча безацар хIилла ювца а дер дайна лела а нах. ОМОНе из балха варца, кхетама болх ший хила безача боарамга кхаьчар. Къаьстта цунна баркал ала дезаш хIама да, «Хьалхарча ОМОНах» денал долаш яр аьнна цIи дIаяхар... Каст-каста ГIалгIайчен МВД исторена хетаяьча музее чуводаш, хьалха дIабаха вай дай, даь-дай болх мишта беш хиннаб Iомадеш, эггара дикагIа мел дар, довзийта хьакъ мел дар шийца къахьегаш болча а шийна карабеннача а наха довзийташ, даьй IаьдалагIа а ший балха поалхамах пайда эцаш а кхетам лора цо царна. Хизара Ювсапага ладийгIача, дегаш айkора, шоай гIулакх дика а тешаме а кхоачашде Iомалора цун новкъостий. Ше масал гойтар балха тIа. Цо кулгал деш, дакъа лоацаш, зуламхой-террористий тийшаболх гучабаьккха, чакх ца боалийташ соцабаь, хьуладаь доаллачара герз гучадаьккха, дукха моттигаш яр. Планах йола а йоаца а цхьаккха моттиг чакхъялацар, цо дакъа ца лоацаш, нагахьа санна из законах йоацача тIема тоабашта чубоагIа нах, тIема тоабаш шоаш гучайоахаш, геттара лира зуламхой лувцаш яле, и. кх. дI...«

Тахан мо дагайоагIа сона 2004 шерара июнь бетта 22 дийнахьара бийса. Республикерча МВД цIеннеи тха цIеннеи юкъе пхе минота билла никъ мара бацар. Со итт шера деша ваьгIача школан цIагIа яр министерство. Боад къовлабенна дукха ха ялале, дуне доха мо доладелар дувлача доккхийча а зIамигача а герзий тата. Шоай фусамашка Iеш болча наха хацар хиннар фуд. Уж герзаш сенна кхувсаш да, малав уж кхувсар, цIагIа вагIа веза, оарцагIа ваха веза, хьанна гIо де деза? Цхьаь-цаI хIама ховш бацар мугIарера бахархой. Цу бус Карабулаке ОМОНа цIагIа рацеца хоам баьб, УГИБДД ДПС батальона къаьсттача «Волга-17» яхача поста зуламхоша дов даьд, аьнна. Хьем боаццаш, шийца ворхI саг ваьккха, ювцача мотте хьалвахав Ювсап. ЙоагIаш йола МВД машен бIаргаяйча, зуламхоша герз детта доладаьд. Машина чура Iо баьнна, духьалъэттаб омоновцаш, бакъда хьатехача гранатомёта ераш хьулабеш хинна машен йохаяьй. Дехьа-сехьа воалача хана, меттахьа герз кхийтта Хизара Ювсап цу метте кхелхав. Цунца хиннача ворхIнех, чIоаггIа човнаш хиннаяле а, шиъ дийна висав. Вокхар шоай вахар дIаденнад, зуламхошта никъ бехкаш, шоай балха декхар кхоачашдеш.

Хизара Ювсапа ший болх мишта беш хиннаб дика хьахьокх цунна паччахьалкхено деннача совгIаташа. ГIалгIай Республикан а МВД а кулгалхоша; Россе паччахьалкхен кулгалхоша цо болх баьча юкъа 50-за белгалваьккха хиннав из. Масала, цунна деннача совгIаташта юкъе я Г. К. Жукова медаль, «МВД тIехдика амал дарах», «Кавказе амал дарах», «Спецподразделене тIехдика болхло», «Декхара тешама хиларах», «ТIемашка дакъа лацарах», «Даьхенна амал дарах», «Россе МВД 200 шу дизар» яха наькх тIа доахкаду седкъий-хьаракаш. ЦIи тIатеха «Скорпион» яха тIема урс а денна хиннад вай мехкахочоа. Лакхе хьоахадаьча совгIатех пхиъ духхьала цхьан 2001-ча шера денна хиннад цунна. ХIаьта эггара тIехьа цунна еннай Россе «Къонахчал гойтарах» яха орден, из цунна венначул тIехьагIа денна совгIат да.

Ювсапа фусам-наьнаца Хамхой Абукара Мовлатханаца къамаьл хилар са, ер йоазув деча хана. Цо цIаькха тешал дир, ший болх чIоагIа безаш а, ха ца къовсаш, из хьабеш а ший цIен-да чакхваьнна хилара. ХIанз а новкъосташа вицвац шоай подполковник. Дезал мишта бах, фу эш хьож. ХIаьта Iаьдало 10 шера цкъазза цун дезал бахаш дола цIенош тоадайт. Ювсапа дезалхой боккха хиннаб, из дIаваьнначул тIехьагIа. ВоI Ахьмадхан экономически а юридически а факультеташ яьха ва. ЙоI Iайшет а экномически факультет яьккха, бухгалтера болх беш хьайоагIа. Шедар дика да, бакъда чIоагIа эшаш вар хIанз Ювсап ший дезала а, балха новкъосташта а, вайна массанена а. Ведзижев Ахьмада яздаь, дукха доккха доацаш, «Лар» яхаш дувцар да. Цун турпала оал: «Цхьаккха дезала цIагIара ма йойла даь, маьра лар...» Цу дешашца чакхдаккха лов сона ер йоазув.