Skip to main content

Нах безаш ваьхар, сий долаш хул

Иштта ала йиш я журналист хиннача Муцолганаькъан Раяйх

Овшанаькъан Хасолта Къамбулати Муцолганаькъан Салмана Раяи шоай дезалца а царех хьабаьннарашца а

Эрсий кица да, «Шаькъаца яздаьр, догарца дIадоаккхаденнадац», яхаш. Уж дешаш геттара гарга а доагIаш а да аьнна хет сона журналисташта, хIана аьлча цар кхолламаш даимленна дус книжкай мужалташта юкъе, архивашка дадача газетий а журналий а хьоарчамашка. Шоаш деча йоазошца хьакхолл цар исторе оагIонаш, дикача нахах йола очеркаш, вахаре лоархIамерча моттигех йола статьяш, царех тарра кхыдараш. ТIехьа тIакхувча тIехьенаша дIаяхача замай белгалонаш Iомае тарлу цар йитача тIехьаленга гIолла. Цунна тешал деш да, хIанз са истола тIа дада 1993-1996-ча шерашка арадаьнна «Наьсарен оаз» яха газеташ. Цар оагIонаш тIа йисай районе а республике а йовзаш хиннача журналиста Муцолганаькъан Раяй цIи, цо кхелла, кепа теха йоазош. Уж дешача хана, со цецвоаккхар да, ший мохк а цун дика нах а дукха безаш, царех хозача Iанарца яздаь хилар. ХIанзалца сона моттар, хоза Iи къамаьлаца мара хилац, аьнна, бакъда вай мехкахочун йоазош дийшача, аз кхетадир, из йоазонга гIолла а гойта йиш хилар. МоллагIча хIамах цун йоазув дале а, товргдолча дешаца дувцар цо сага куц-сибат, мехка латташ дола хьал, нахага кхаьча хало-бала, къонача республико доаха хьалхара къахьегама толамаш. Тайп-тайпарча халкъа боахама доакъоех хулар цун йоазош, цар дувца тарлора лорех, артистех, йоазанхоех, боахамех беха лелача нахах, Iаьдала болхлоех, иштта кхы дIахо.

Цу тайпара цхьа йоазув даьдар Раяс районе дика йовзаш а массанена езаш а йолча ТIоманаькъан Мухтара Тамарайх. Района газета тIара (№ 10, 8 март, 1997) еш аз «Лор — Мухтара Тамара» яха йоккха йоаца очерк. «Цкъа, из-м ма дий цхьа ткъо шу хьалха, гаргарча сагá больнице тIехьаяхар со. Палате чуяьлча, кхо воккха саг вагIар, машара тIехьа къамаьл деш. Цар ювцар шоашта дарба деш йола лор а отделене кулгалхо а ТIоманаькъан Мухтара Тамара йолга кхетадир аз. ХIанз а тIехьа дицлуц сона царех цхьанне аьнна дешаш: «Вайна дарба де унахцIенонна ца моге; ший хозача, сатедеча дешаца, тIая а ладувгIа а харца, Тамарас дерзадергда вай. Из гучаяьлча, лазар а дицлу. Чу массаза йоагIа, дегагIоз а дарбанга сатувсар а дахь цо. Цхьаннена ца ховча беса, лазар гаьнадаккха хов цунна. Из тамашийна йоI а бокъонца йола лор а я...»

Иштта хоза дешаш корадаьдар журналиста «ГIалгIайче» яхача паччахьалкхен халхара ансамблаца къахьегаш йолча Мержой Аьсетах ала а. Шолжа-ГIалий тIарча культпросветучилищен хореографе отделени яьккха, МагIалбикерча культуран отделе къехьегаш хиннаяр Аьсет. Республике халхара ансамбль вIашагIйоллаш йолга хайча, цига балха йоагIа йоI. Биъ бетта даьга из дIаала ца юхьаш, балха иха хиннаяр из. Юххера а, дIаала дезача кхоач гIулакх. Дас, кхы лувш хIама ца оалаш, йоIа тоам хургболча тайпара дIадерзаду из гIулакх. Цу тайпара кIаьда, дег чу дужа дош корадаьд Раяйна халхараш деча Чуранаькъан йижарех Томайхи Розайхи, БайрамовгIар Маринайх ала.

Вахар духхьал цхьан сакъердамах лаьтта Iац, цунна юкъе хул халонаш, балаш, гIайгIаш. 90-гIа шераш долалуш, кIезига хиланзар уж вай къаман вахаре а. Боахамех беха, болх боацаш, чуIе фусам йоацаш, лелаш эзараш нах бар. Из дерригача къаманга дена хатар дар. ГIайгIа ена боахкача наьха оагIув бар хьаллаца безаш. Цу лостамагIа Раяс даь йоазош а кIезига дацар. Масала, царех дар «Вай дегаш делхаш да»: «...Буро тIа Ватутина улицагIа бахаш хиннаб Iаьленаькъан дезал — пхи бери, мари, сесаги. Массехк да вахаш, ков хиннад уж баьхар. Iаьленаькъан Ювсапа дувц шоашта тIаэттар. «ПIаьраска дийнахьа сайранга леста ха яр из. Автоматашца, гранаташца, кхыдолча герзаца кийчъенна хIирий бандаш йолаелар шоаш хьалххе а белгалдаьхача гIалгIай цIеношкара нах арабаха. Автомат хьаккхе, нах арабаьхе дIабугар, цул тIехьагIа болалора наьха хIамаш машинаш тIа йотта, тIаккха цIеноех цIи тохар». ДIаязъяь машинай номераш яр Ювсапа бейоахкаш — 40-50 ГА, 32-25 ГА».

Цу хьакъехьа да цо даь кхыдола йоазош а. Царех да «Дагалаттар диц ца деш хургда вай», «ДIалуш волчун кулг къий ма лулда», «Дега йIовхал — наха», «Шедолчох баркал хилда», царех тарра кхыдараш. Фусамех беха лелача нахах йоазош даь ца Iеш, шийна могаш дола гIо-нокъоcтал а дора цо. Газета редакце цу заман чухьа каст-каста воагIаш, журналистаца дагавоалаш, шийна эша цхьацца хIама дувцаш хулар Олмазанаькъан Гирихан. Сона ховчох, цун дезал барака чу дIанийсбе гIо а дир газета болхлочо.

Рая яь хиннай 1942-ча шера май бетта 9-ча дийнахьа Наьсар-Кертерча Муцолганаькъан Салманеи Олмазнаькъан Соняйи дезале. Нана дийша хиннаяц, бакъда дас НКВД школа яьккха хиннай, цо болх баьб цу лостамагIа республикал арахьа, нийсагIа аьлча Таганроге. Сибрера вай цIадаьхкачул тIехьагIа, из деша яьгIай Наьсарерча № 2 йолча юкъерча школе, цига яьккхай цо бархI класс. ТIеххьара ши класс Шолжа-ГIалий тIа яьккхай. Цул совгIа кхы а кхо дезалхо хиннав Салмана, къонгаш Аюп, Йоакъап, йоI Аза. Царех цхьа Аюп мара висавац таханарча дийнахьа. Шолжа-ГIалий тIа микрорайоне вахар из, карарча хана — Наьсарерча «Камазцентр» оалача моттиге. Из вовзаш а, цунца къамаьл хинна а ва со; Шолжа-ГIалий тIа вахача хана. Цул сабарегIа волаш саг вайнавац сона, ер ди доаккхаш; хIаьта сабар, боккхача наха яхачох, ялсмален дIоагIа да.

Школе дика дийшачох тара да Раяс, хIана аьлча цун аьттув боал МГУ журналистий факультете деш отта. Бакъда из чакхъяккхац цо. Нана, цхьацца бахьанаш оттарца, цхьаь юс; цунца саг хила везаш хиннад гIулакх. Москвера, нанна юхе хилар духьа, Шолжа-ГIалий тIарча Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой институте хьахьожаяйт цо ше, кхоалагIча курсе денз, цIагIа дешаргдолаш. Укхаза гучайоал вайна цун хозагIча оамалех цаI. Сога хаьттача, керттера оамал я из, моллагIча сагаца хиланза яргйоацаш. Да-нана лоархIаш, царга хьожаш хила веза саг, ший хулачох. Хала хете а, массане хулаш яц из оамал, Дала даькъалаваьча сага мара. Филологически факультет яр цо яьккха хиннар. Заочно ягIар йоI деша; цунца цхьана, ше цIаеча денз, «Сердало» газета редакце журналиста болх беш а хул из. Цу хана цига къахьегаш хиннаб къаьна журналисташ Лаьнанаькъан Керам-Хьажий Мустафа, Къоастой Махьмада Башир, Пхьилекъонгий Аьдалгире Ахьмад, Маькенаькъан Абукара Асхьаб, Котанаькъан СаIадалий Султангири, Пхьилекъонгий Идрис, Аьгенаькъан Хьамид, Боканаькъан ХIаме Ахьмад, кхыбараш. Вешта аьлча, гIо де, хьехам бала нах хиннаб цунна уллув, балха тIа Iоаяь йоккха поалхам а йолаш. Амма дукха байтанзар цунга «Сердало» газета редакце болх. Салмана Рая ех Сурхо тIа кхийнача Овшанаькъан Хасолта Къамбулата. Буро тIа юртбоахама институт яьккха, дукха ха йоацаш къахьега волавеннавар зIамига саг а. ДIахо цо къахьийгар Наьсарерча ПМК инженер-механик волаш, совхоза Пхьилекъонгий-Юртарча отделенена кулгал деш, «Экажевский» совхоза керттера инженер волаш, Сурхо тIарча «Маяк» совхоза директор волаш, Наьсарерча кирпишкаш еча завода керте латташ, «Чечингсельхозэнерго» генеральни директор а ГIалгIай республикерча РАПО кулгалхо а волаш. ГIалгIай МТС хьа а яь, цун кулгалхо хилар, цигара пенсе вахар Къамбулат. Вешта аьлча, хьакимаша а мугIарерча наха а лоархIаш, хьаькъал долаш саг вар Хасолта Къамбулат. Карарча хана из воацаш ва, кхелхав Раяй фусам-да 2011 шера март бетта 13-ча дийнахьа.

Тахан мо дагадоагIа сона, Рая эггара хьалха сайна бIаргаяйна. Са цу хана даггара даьннадале а 7-8 шу мара даьннадацар. Овшанаькъанга вар со. Хетаргахьа, таьзет долаш моттиг яр из; хIана аьлча, сона гуча хана, Iаьржа хIамаш ювхаш дар дукха ха йоацаш дена нускал. Юххьанца уж баьхар Московски урам тIа, хIанз Наьсарера «Сбербанк» йолча даьгIача пхезза вIаштIардаьча цIен 3-ча этажа тIа. Ши цIа долаш квартира яр мотт сона царна енна хиннар. Цун маьр-нана яр, Саганаькъан Хьава яхаш. Сурхо тIа цун виъ воI, цар дезалаш бахе а, Раяс ше йолча Iойоалайир йоккха саг, хIана аьлча из яр цун эггара зIамагIволча воIага ена нус. ГIалгIай Iаьдал миштад аьлча, нана зIамагIчо лелае, кхаба езаш да. Шоай декхар кхетадора аьнна хет сона воIа а несо а, да ваьхача коа бахаш шоаш беце а. Готта-м яр цу квартире, хIаьта а боккхий нах ца лаьрхIача балацар.

Маьре еначул тIехьагIа, Салмана Рая балха отт «Ленина никъ» яхача районерча газета редакце. Вешта аьлча, «Сердало» газета редакцера, «Ленина никъ» яхача редакце балха дIахьожаю аьнна техадар цунна приказ. 1966-ча шера денз, цига болх беш хилар из. Цул совгIа, Наьсарен района радиопункт лелайора цо. Районе мел дола кердадараш довзийтар цо Iуйрийна 6-7 сахьат даьлча, алхха наьсархошта лаьрхIа деча радиохоамашка гIолла. Цун йоккхагIйолча йоIа Лилианас дувц: «Духхьал керда хоамаш довзийта ца Iеш, районе хьа мел баьхкача хьаьшаша дакъа лоацар цо еча передачашка. Концерташ кийчдора, районерча бе-беча кулгалхоша къамаьлаш дора районерча бахархошта хьалхашка. Хала дале а, уж шаккха болх цхьана тарбеш, царех кайоалаш хьаера из».

ДIахо дIайодача хана, цIен паргIато йоагIа царга. Шоай квартира ковнаца хийца а хийце, Наьсарерча цIермашин станцена гаьна боацаш, баха болх уж. Дезал хьаболабелча, хьалха хиннача фусаме Iе низткъало хургдар. ХIаьта уж Раяйи Къамбулатеи ворхI вар: ши воIи пхи йоIи. Берригаш дийша а балхаш тIа а ба. Къонгех цаI къаьстав. Массийтта шу да Мухьмад воаца, Рустем вай республике вахаш ва. ЙоккхагIйола йоI Лейла санна йовз массанена, бакъда цун бокъонца йола цIи Лилиана я. Из цIи шийх хIана тиллай дувцаш, цо аьлар: «Шолжа-ГIалий тIа бахача хана, тха наьна неш хиннай Болгарера баьхкача гIишлонхой йиIиг. Цун цIи Лилиана яхаш хиннай. Цун сийна тилла я са цIи. Цар халкъа турпал хиннай мотт сона, иштта цIи йолаш.» Лилиана лор я, цо къахьийгад № 9 йолча Шолжа-ГIалий тIарча, Буро чурча районни больницашка терапевт, отделене заведующи йолаш. Иштта 17 шера, тIема лор йолаш а, болх баьб цо. ШоллагIйолча Заремас Лоаман юртбоахама институт яьккхай, ший дас санна, цул тIехьагIа, банке болх бе Iомалуш, Москвера школа яьккхай. Къахьегаш Магасерча Центробанке я. Фатима юрист я. Республикан Лакхехьарча суде къахьийгачул тIехьагIа, Наьсарерча суда председателалла хьожаяьй из В. Путина ший амарца. Мадинас лакхара кхоъ дешар дийшад, цу даькъе экономиста а юриста а дешараш долаш. Из вай республикан администраце а паччахьалкхена а бокъонашца ювзаеннача (правовой) отделе къахьегаш я. Юххера, Аза ГIаьбартой-Балкхарой лорий институт яьккха, медицински Iилмай кандидат я, из Москве яхаш а, Россе унахц1енон министерствон академика Е. И. Чазова цIерагIча ФГБУ НМИЦК керттера Iилман болхло а, кардиореабилитацех йолча отделене кулгалхо а я.

Лакхе аз ма аллара, Рая сона йовзаш яр бера хана денз. Нохч-ГIалгIай республика йоха йолаелча, Наьсаре хьалва вийзар са, итт шера Шолжа-ГIалий тIа ваьхачул тIехьагIа. Районерча газета керттерча редактора Дидиганаькъан Бексолта Бориса ше волча балха хьийха, корреспондента декхараш кхоачашдеш хилар со массехк шера. Цу хана Салмана Раяи сои, юкъе ниI йоацаш, вIаший юххе йоаллача шин кабинете къахьегаш дар. ДIачуваьннача ши истол латтар, царех цаI Раяй дар, вокхан тIа корректор йола Галай Лида ягIар. МагIа хьалчуваьлча готта кабинет яр. Юххьанца Вешкаранаькъан Мухьмади сои дар цу чу. Мухьмад дIавахача, Гасаранаькъан Бахьаудинага кхаьчар цун моттиг. ХIара дийнахьа яхар мо; Рая го а, цунца къамаьл де а йиш хулар. Тайп-тайпара чулоацам болаш хулар цо деш дола йоазош. Лакхе дийцарел совгIа, цо кийчдора «Гергача истола» гонахьара къамаьлаш«, хьакимашцара интервьюш, литератураца дувзаденнараш. Хала ха яр из. Республике дIакхайкадаьдар бийсан 10 сахьат даьнначул тIехьагIа ара лела бокъо ца луш дола хьал. Кхераме яр ара лела. ХIаьта а тхона (района газета редакцен блхлошта) лаьрххIа пропускаш хьаеннаяр, республикан коменданта кулг яздаь. Цар бокъо лора журналисташта моллагIча хана дIа-юха баха. Дуккха дика журналисташ а бар цу хана тхоца болх беш: МИМО яьккха хинна Беканаькъан Ахьмад, МГУ яьккха вола Саганаькъан Iалихан, фотокорреспондент ПхьогIой Салман, юртбоахама отдела кулгалхо Саганаькъан Султан, Бузуртанаькъан Къурейш, Албохчанаькъан Мухьмад (Король ца аьлча, сагá вовза а вовзацар). Газета балха юкъе йоккха моттиг дIалоацаш дар Раяс хьега къа. Из яр СССР, цул тIехьагIа Россе журналистий Союза доакъашхо, къахьегама ветеран, нана-турпал.

Керттера редактор Дидиганаькъан Борис пенсе вахачул тIехьагIа, йIаьххача хана дIакъайла лаьттар цун хиннача кабинета ниI, керда хьаким хьа ца вайташ. Цхьан дийнахьа халкъа йоазанхо Чахкинаькъан Идриса СаIид вера редакце, къайла лаьтта кабинет хьа а йийлла, цу чу чубахар хьаьшеи Раяи. Дукха баьгIар уж, цхьацца-шишша дувцаш. ХIанз из дIавахача, цу чу шоашцара кхалсаг юсаргья мотташ, гIадбахабар берригаш. Цох керттера редактор хургья яха къамаьлаш а дар, дукхача хана денз хозаш. Бакъда района хьакимий уйлеи тха уйлеи вIашагIкхетача хиннаяцар. Газета керте оттавир МГУ журналистика факультет яьккха вола Колой Османа Халат. ЭгIазъяхарах цхьа грамм хIама доацаш, хьалха мо ший декхараш кхоачашдеш яр из. Дукха ца говш, со редакцера дIаваьлар. Дикка ха яр сона газета болхлой бIарга ца гу. 2020 шера дар из. Овшанаькъан Къамбулатах а Раяйх шийх а язде дага волаш, телефон техар аз цунга. Сона ховра, из хIанзалца лелаш а унахцIено во йоацаш а йолга. Сай уйла, телефон тохара бахьан аз дIадийцача: «ТIехьагIа къамаьл дергда вай. ХIанз капельница оттаяь улл со», — аьлар цо. Геттара хала лазар хург мичад цунах кхийттар, аьнна, хийтар сона. Оаз а кхы эргаяланза, хьалха хиннар яр. Бакъда цхьа ха яьлча, аз техача телефона жоп луш, саг вацар. Вовзача цхьан зIамигача сагага (цун гаргара вар из):

— Рая фу деш я? — хаьттача; ийрча «кхаъ» бар цо сога баьккхар.

— Хьо маьрша, Рая кхелха массехк бутт ба, — аьлар цо.

Муцолганаькъан (Овшанаькъан) Салмана Рая кхелхай 2020 шера июль бетта 14-ча дийнахьа.

Муцолганаькъан Рая
ТIехьашка уралаттар — Салмана Рая, хьалхашка багIараш: йиша Аза, нана Олмазанаькъан Элберда Соня, воша Йоакъап