Skip to main content

Дешарца гаьнаваьнна саг

Иштта вар журналист Овшнаькъан Мустафа

Вай къам Сибрера цIаденачул тIехьагIа кхувш енача тIехьенна журналист яха дош каст-каста хозар аьлча бакъдац. Цу хана бокъонца вола журналист бIаргаго хала дар, новкъа гIаш воагIа инарал го санна. ХIана дар из? Уж вай къаман юкъе кIезига хиннадаь дар. Бар газета, радио, телевидене геттара говза язде ховш бола болхлой, бакъда бокъонца журналиста дешар дийша нах кIезига бар царна юкъе. Тахан а бац уж гIалгIашта юкъе дукха.

Эггара хьалха цу новкъа баьннарех хиннаб Маькенаькъан Асхьаб, Хамхой Мустафа, Гадаборшакъонгий Iусман, Овшанаькъан Мустафа, Сагов Iалихан, ЦIолой Руслан, Колой Халат, кхыбараш. Царгара Iомалуш, шерагара шерага шоай балха боарам лакхбеш хьабаьхкаб царна гонахьа къахьегаш хинна итташ а бIаьш а бола вай къаман кагий нахи мехкарийи. Царех дукхагIбараш кепайоазон а керда хоамаш вайна довзийтача а наха керте лаьттаб, беш болча балха нийса лостам телаш. Цу мугIарерча нахах вар эггара кIезигагIа тахан вувцаш вола Овшнаькъан Мустафа. Из кIезига вувцар бахьан цо болх во беш хиннилга дац, «со» яхаш дола хIама ца дезаш, сабаре саг вар из. ЦIаккха цIерахозама хIама деш, ший баьччал даккха гIерташ вацар. Уж санна бола кулгалхой наха юкъе масахьат де ховш, шоаш мел дер наха юкъе барт хургболча тайпара деш хул. ЦIогIанца, охцалца, къовсамца оарцагIбахац, тIахьехац цар шоашта уллув къахьегаш бола нах дика болх бара; шоашкара гойтача масалга гIолла кхетам а хьехам а лу цар.

1976-ча шера денз, хIара кIира цкъа-шозза яхар санна Шолжа-ГIалий тIарча Нохч-ГIалгIай радиокомитете ваха везаш гIулакх нийслора са: е передача йора, е байташ ешар. Дзержинске урамагIа № 21 йолаш, ши гIатт долаш, йIаьха, лакха кизга уйче йолаш, кердача хьисапе хьадаь хоза цIа дар из. Цигара телефонаш а тIехьа йисай са каьхаташ тIа, уж яр:3-39-81, 3-40-64. Цига ухаш аз яьккхача итт шу гарга йолча хана, уйча араваьнна латташ е воагIаш, из цкъа е шозза мара вовнзар сона. Балха хьавари, кабинете чувахари, къахьегари. Иштта дIаухар цун балха денош. Цун вахаре дегагIоз дукха ярий хац сона, бакъда болх-м кIезига ца хиннилга белггала ала йиш я. Радиокомитето кхаь къаман меттала кийчйора ший передачаш, концерташ, керда хоамаш: эрсий, нохчий, гIалгIай. ХIара меттаца болх беш массехк редакци яр. Сона белггала дагадоагIа берий передачаш, кагирхошта лаьрхIараш, литературнияраш, промышленностаца а юртбоахамца а ювзаеннараш, керда хоамаш, ашарий программаш кийчъеш редакцеш хинна. Йоккха а тайп-тайпарча къамех болча нахах латташ а коллектив яр из. Цудухьа цунна кулгалде атта а дацар. Цхьа моллагIа мугIарера нах хинна ца Iеш, цунна юкъе бар доккхий хьаькъалаш дола а, гIорбаьнна а нах. Цар цIераш яьхача а кхоачам ба аьнна хет сона. Шоай хана цига къахьегаш бар Малсагнаькъан Або, Гаьгенаькъан Гирихан, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIид, Галай Хьасан, СаракаевгIар Хьамзат, Тебой Тухан, кхы массагIа вар уж. Цу тайпарча наха кулгалде, хьехам бала атта хиннад аьлча бакъхургдац, хIана аьлча уж шоаш а мехка даллал хьаькъал долаш нах бар. ХIаьта Овшнаькъан Мустафа цар хьаким вар. Нохч-ГIалгIай теле-радиокомитета председатель вар цу шерашка Лагутин Сергей яхаш эрсе. Телевидене гIолла вола цун заместитель нохчо вар ХаджиевгIар Рамзан, хIаьта радиокомитете гIолла вола заместитель гIалгIа вар — вай вувцаш вола Овшнаькъан Мустафа. Вешта аьлча, телерадиокомитета балхаца дувзаденна нийсса ах дукъ цунна тIалаттар. Цу гIулакхе кхачале цо хьабена никъ мишта хиннаб а, цунца малагIа халонаш нийслуш хиннай а, хьожаргда вай.

Овшнаькъан Махьмада Мустафа ваь хиннав 1939 шера, бакъда из дIаязваьв 1938 шера ваьв аьнна.

-ХIана нийсденнад из иштта? —аьнна, аз даьча хаттара жоп луш, цу хьакъехьа дийцар сона цун фусам-нанас ГIуденаькъан (Гудиев) Iадрахьмана Мадинас.

-Мустафай цхьа йиша Довхан маьре хиннай парте Нохч-ГIалгIай обкома шоллагIа секретарь волча Чахкенаькъан Османага. Цо йоI яь хиннай Тамара аьнна цIи а тилла, хIаьта цунца, цхьа кIира мара юкъе ца долаш, ваьв Мустафа а. Уж кхоаччара гаргара нах цхьан шера дIа ца язбар духьа, Тамара 1939-ча шера яьй аьнна язъяьй, хIаьта Мустафайна цхьа шу дукхагIа ха оттаяьй, 1938-ча шера ваьв аьнна дIаязваьв из. Иштта да сона цох ховр.
-Из Iа ювца Тамара йолаш йий? — хетт аз Мадинайга.

-Цун нана Довхан дIаяьнна дикка ха я, Тамара ше йолаш а я, Крыме яхаш а я, Ялта яхача моттиге.

Цу тайпара Мустафа ваь хинна ха мишта нийсъеннай гучадаьккхар вай. ХIанз хьожаргда вай из мичахьа ваьв, малагIча Овшнаькъанах хьаваьнна ва. Цар шоаш оалаш ма хиллара, Овшнаькъан дукха ма бий. ЦаIаш Сурхо тIа бах, вожаш Эккажкъонгий-Юрта бах, кхоалагIбараш Наьсар-Керте бах. Дукха ха йоацаш цхьа гIулакх нийсденна, Наьсарерча «Фемида» яхача адвокатий кабинете чувахар со. Цу чу ягIар Овшнаькъан Iаддал-Салама Люба яхаш йола кхалсаг. ДIа-хьа хаттар дича:

-МалагIча Овшнаькъан я хьо — Сурхо тIа бахачар е Эккажкъонгий-Юртарчар? — хаьттар аз.

-Е царех а е вокхарех а яц, — аьлар цо, со цецвоаккхаш.

-МалагIчар я хьо тIаккха? — хаьттар аз юха а.

-Со ТIой-Юрта бахачарех я, — аьлар адвоката.

Уж сона вIалла дага а мича бехабар, баха а ма бахий ТIой-Юрта Овшнаькъан. Махьмада Мустафа цар шоаш йиллача Сурхо тIара хиннав. Аз Сурхо тIа болх бу 25-гIа шу да, школе музей еш а ваьллав со, цхьан сага из шоай юртара вар, музее хьалтоха везар цааларах чIоагIа цецваьннав со. Цун дай белггала малашб хар духьа, Мустафай йиший Фасимана воIага, журналистага (из а ва профессиональни журналист) ЦIолой Iаьлий Русланага телефон техар аз.

-МалагIча метте бах цун кхоачарагIа бола нах? — хетт аз цунга.

-Сурхо тIарча къаьнарча маьждига юхе бахарех ва из, цун да Iаддалий Махьмад яхаш хиннав. Цун кхоаччарча гаргарча нахах дукха саг висавале тамаш я. Мустафай фусам-нана Магасе ях, воI Москве ва, — аьлар Руслана, уж мишта лаха беза сона никъ а хьехаш.

Вай мохк бохабеча хана, Мустафа пхи шу даьнна кIаьнк хиннав. Iаддалий Махьмадеи Ювсапанаькъан Анзора Тазретеи (из ше Буро кIалхара хиннай) дезале кхы а цхьа воI, йиъ йоI хиннад. Вешта аьлча, ялх бер хиннад цар. Мустафайл воккхагIа хиннав Абукар, йижарий Довхан, Фасиман, Лейла, Радимхан яхаш хиннаб. Уж карарча хана берригаш боацаш ба.

Мехках баьхача хана цар дезал нийсбеннаб Казахстана Алма-Атински района Весёлая жизнь яхача юрта. Цу юрта Iеш хиннаб Чахкенаькъан СаIидар дезал а, ЦIолой Iаьлий дезал а. Шозза Социалистически Къахьегама Турпал керте а латташ, И. Мичурина цIерагIа колхоз хиннай цига, эггара толашагIдола Iажий фу кхедеш. Сона хезар бакъдале, тIехьагIо, цигара дукха гаьна йоацаш, космонафташа дачаш яь хиннай цига, из моттиг хоза хеташ. Цудухьа дешара аьттув кхычарел дикагIа хиннаб аьнна хет сона Сурхо тIарча зIамигача сага. Школа цига йоаккх цо. Хетаргахьа, дика дешаш а хиннав, хIана аьлча дийша воаллаше, юртбоахама институте ший каьхаташ дIачуделе, экзамен толамца дIалу, цига чакхвоал. Бакъда дукха ха яккхац цо цига. Из болх безабенна, цунца дог дIаувш хиннавац из. Цудухьа ах шера дийшача цигара хьа а ваьле, Москверча паччахьалкхен университета журналистий факультете деша отта вода. Цун йоазонца, дешарца чам хиларах вIалла цецвоалилга дац. ЗIамигача сага наьна-воша Юсупов Iумар Петербурге лорий дешар дийша; дувцараш, пьесаш язъеш, кхоллама саг хиннав. СибрегIа вига саг, Казахстане 13 шу даьккхачул тIехьагIа мича вода хьажал? Иштта уйла хинна хургья Мустафа вовзаш хиннача дуккхачар. Цунна шийна дика ховш хиннад ше мича вода а, сенна вода а. Кастта из мел везарашта кхаъ хул цо бихьача наькъах, дунен ялхлагIдола дакъа дIалоацаш болча мехка столицерча эггара дикагIйолча вузе деша дIаотт, кхыметтел СССР карта тIа йоацача Сурхо тIара зIамига саг. Тахан вай тамаш ца йой а, цу хана тамаш е мегаргйолаш хIама хиннад из. 1964 шера из факультет чакхйоаккх вай мехкахочо. Цунна тешал деш да цу факультето арадаьккха «Маховой тIара тха цIа» яха книжка.

1952 −2002 шерашка цига деша баьгIа нах дIаязбаьб цу тIа. ХIаьта 1964 шера дийша баьннача эрсашта, гуржашта, жугташта, кхыча къамех болча викалашта юкъе я гIалгIачун Овшнаькъан Махьмада Мустафай цIи а. Цудухьа, Мадинас яхачох, дукха новкъостий хиннаб цун кхыча къамех хьабаьнна.

Юха шоай мехка баьнначул тIехьагIа, кIеззига Сурхо тIа а баьха, Шолжа-ГIалий тIа дIабаха, цига бахаш хиннаб цар дезал цу хана. Цу заман чухьа Iаьдал мишта хиннад аьлча, хьо гIалгIа вале, хьона эрсий меттаца болх булургбале а, «Сердало» газете балха дIахьожавеш хиннад журналист. Иштта моттиг нийсъеннай Мустафай вахаре а. ТIаккха саг йоалае ха а тIаэттай. Шолжа-ГIалий тIа бахача ГIуденаькъан Iадрахьмана Мадина ех цунна. Из ха дагалувцаш, Мадинас дувц:

-1967 шера йийхар со. Да цамогаш волаш хIама нийсделар цу юкъе. Из а саг йодача вагIаргволаш, верзалцца сабарде аьлар, бийса ца юллаш. Иштта яьгIар со цхьан шера. Да верзанзар. Из кхелхачул тIехьагIа, кхы а ах шу даьккхар йийха ягIаш. Цу ерригача хана, Мустафай даьша тхоца леладаь эздел дийца варгвац.

Газета редакце балха волаш, цунна гIалгIай меттала язлургдар аьлча бакъдац. Цо а иштта кхыболча журналисташа а (наьна меттала йоазув цаховраша) эрсий меттала яздеш хиннад, хIаьта таржамхоша гIалгIай меттала доахаш хиннад цар даь йоазош. Цхьан юкъа иштта къахьийгачул тIехьагIа, Овшнаькъан Мустафа хьожаву Нохч-ГIалгIай радио керттерча редакторалла. Сона дагадоагIачох, цул тIехьагIа цу балха тIа хилар Тебой Тухан. Галай Хьасан, эггара тIехьара цу гIулакха тIа хинна гIалгIа вар Малсагнаькъан Або. Сога хаьттача, хала а бехктокхаме а болх бар из. ХIанз мо, микрафона хьалхашка Iо а хайша, шоай безам мел бар хьадувца йиш яцар цу хана. ДукхагIа мел йола передачаш каьхата тIа кепа теха, цул тIехьагIа керттерча редактора кулг яздаь, тIаккха студе магнитафона тIа дIаязъяь мара чакхъялацар. Цаховш цига политически гIалат чакхдоале, гIулакх телха дар. Передачаш ший ханнахьа оттаяь, кулг яздаь, кийча хилийтар а дар, редакцешка болх беча наха тIалатта везаш хIама. Лоацца аьлча, атта дацар керттера редактор хила. Цул совгIа, цхьацца къовсамаш къестаде дезаш а хулар, журналисташ а мичаб берригаш цхьатарра, цхьабараш гIар-тата дезаш а ма хулий. Ший балхаца аспирантурера дешар а тарду Махьмада Мустафас. Из деша отт Россе Iилмай Академе Дагестанерча филиала чуйоагIача аспирантуре. Цига деша вагIаш, Iилман кандидата диссертаци язъю цо, кулгалхо исторически Iилмай доктор Вагапов волаш. 1974 шера ноябрь бетта 1-ча дийнахьа (протокол № 1) В. И. Ленина цIерагIча Дагестански университета Совета соцамах Овшнаькъан Махьмада Мустафайна лу исторически Iилмай кандидат яха сийдола цIи. Кулг яздаьр вар цу Совета председатель Абилов. Иштта из вар Нохч-ГIалгIай культуран гIорваьнна болхло.

ДIахо Iилмай доктора болх язбе аьнна дехар даьдар Вагаповс, духхьала Мустафайга шийга даь ца Iеш, цун фусам-наьнага Мадинайга гIолла а. «Кхыметтел цхьа запятой оттае ца езаш, сел шаьра, гIалат доацаш, болх цо мо язбаь саг цхьаькха хиннавац са», — оалар йоах цун Iилман кулгалхочо. Бакъда из дехар Мустафас хьатIаэцац. Тайп-тайпара бахьанаш хинна хургда цун а: е кIаьдвеннавале а, е кIордадаьдале а, е дезал хьахиларца дувзаденнадале а. Из хIанз вайна ховргдац. Кастта балха тIа лакхлу журналист. Из хьожаву Нохч-ГIалгIай телевидене, радио председатела радио гIолла волча заместитела балха тIа. Цига волаш вайзар Махьмада Мустафа сона а. 1978 шера апрель бетта 3 дийнахьа дар из. Со университета кхоалагIча курсе деша вагIар Шолжа-ГIалий тIа. Цхьа-ши шу хьалха волавеннавар со радионна цхьацца передачаш кийчъе. ХIаьта цу балхах дола ахча хьаэца радиокомитетерча бухгалтере дIачуаха везар белггаларча дийнахьа. Цхьан дийнахьа со дIакхаьчача:

-Хьона ахча дIадала йишъяц тха, — аьлар бухгалтера.

-ХIана? — цецваьлар со.

-Хьо радио штате воаца корреспондент ва аьнна каьхат хила деза хьакимашкара.

-МалагIча хьакимашкара? — хаьттар аз.

-Председатела заместителгара.

-Мегаьд, — бухгалтерга а аьнна, хьалтIаваьлар со шоллагIча гIата тIа. Тетта, чувахар Овшнаькъан Мустафа волча. Со цецвоалаш, дика тIаийцар цо. Лакхарча дегIара, кIи бос болаш, шеро, бакъда вахаро дикка хьийша белаж йолаш, хьайзано корта болаш, къонах вар сона хьалхашка ураэтта лаьттар. Со Iохайча, магIахьара IотIадерзадаь латтача истола тIа Iохайра ше а. Фуд-малад, дешаш мичав, мичара ва ше хаьтта ваьлча, аз денача гIулакха дух тIа ваьлар.

-Аз ер каьхат язду хьона бухгалтерга, хьона ахча хьале аьнна. ТIехьагIа хьайна цу тайпара моттиг нийслой, дIахьокха мара ца езаш, справка а хьаязъергья хьона. Иштта моллагIа передача кийчъе хье вахача; малав, мичара ва хоатте, цига а дIахьокха мегаргья хьона, — ьлар цо. Радиокомитетера аравалале ахча а справка а — шаккхе сога долаш дар. Из справка хIанз йолаш я са. Цу тIа яздаьд: «Справка еннай Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета студента Iарчакхнаькъан Я. С-С., 1976 шера денз из Нохч-ГIалгIай радио штате воаца корреспондент хилара тешал деш. Цо даь йоазош белгала хул тайп-тайпарча жанрашка даь хиларца, дувцаш дола дешаш наьха теркам тIаозаш хиларца, гIалат доацаш хиларца...» ДIахо кулг яздаьд НГIАССР Министрий Совета чуйоагIача телевиденех радиовещанех йолча комитета председатела зам. Овшнаькъан Мустафас. Цу хана дукхагIболча хьакимаша Iаьржача шаькъаца яздора, цунца яздаь да Мустафай кулг а.

Мустафа духхьала ший балха чухьа къовлавенна вагIаш саг вацар, цо яздора дукхача къамий викалашта юкъе халача ханашка хулаш долча доттагIалах дола йоазош. Иштта Нохч-ГIалгIай книжни издательствос арахийцадар «Вежарий хула цхьоагIо» яха цун книжка. Ший гIулакхашца а вар из бе-беча къамех болча нахаца товш, царца хоза гIулакх леладеш. Радиокомитете яр Ляува Роза яхаш къаьна журналист. Эрсий меттала берий передачаш кийчйора цо. Къамах черсе йолча цо Мустафай эзделах дувцаш хеза ва со. Ше волча мугIарера радио болхло чувеча а, ураэтте, цунна гIулакх де гIерташ, къамаьл кIаьда дувцаш, даим истола тIа кофе лоаттадеш вар из, оалар Розас.

90-гIа шераш тIакхаьчача унахцIено хьалха мо дика хиннаяц журналиста. Хьалхара инфаркт хул, дега цIенхаштта лазар долга хьа а хайташ. Фусам-нана а ше а Москве бахе, цхьан бетта дарба деш хиле цIабоагIа. ДIахо а ший балха аравоал из. Республике латта хьал чIоагIа кегалуш латтар белгала гуш дар Шолжа-ГIалий тIа. Йохаш латтар Нохч-ГIалгIай республика, дуккхача къамех бола нах арабоалаш латтар городера, балха хьалуш алапеш дацар, яьсса латтар кхачан тикаш, базараш. Кхы а массагIа дар уж. Деррига из сай бIаргашца бIаргадайна ва со. Мадинас яхачох, 1991-ча шерара из Iуйре а кхыяраш санна дIайолаеннаяр. Уж бахар драматически театранна духьаларча шозза вIаштIардаьча цIеношка. Балха ваха кийч а венна, машен а хьаена, ераш боахкаш; цIаьхха маьнге тIа дIатIавож фусам-да. Лораш хьабийхача, шоллагIа инфаркт аьле диагноз оттаю. Иштта хиннай Махьмада Мустафай вахара тIеххьара миноташ.

Ше цунна уллув мел йолча хана, цун тешаме новкъост хила гIерташ, чакхъяьннай Iадрахьмана Мадина. Из а дуккхача студенташта накъаваьннача сага йоI я. Цун да Iадрахьман Нохч-ГIалгIай университета столове директор хиннав. Истолаш тIа студенташта даим маькх лоаттаяйтар йоах цо, мах боацаш. Дукхача хьал доацача дезалашкарча студенташта гIо-новкъостал хулаш хиннад цох. Из хIама цо деш хиларах, дукха везар из дешаш болча кагийча наха, яхаш, дагалувц Мадинас. Ший да санна кхача лоаттабеча моттигашка болх беш хиннай Мадина а Шолжа-ГIалан Ленински а Октябрьски районашка. ДукхагIа цо болх баьб бераш долча учрежденешта кхача лоаттабеча даькъе. Цуни Мустафайи йоI-воI да. Микаила чакхъяьккхай Москвера мехкадаьтта института механически факультет, из экономически Iилмай кандидат ва. Вахаш а къахьегаш а мехка столице ва. Заьзгнаькъан Мухьмада Мурад президент волча хана, цIа а вена, цхьан юкъа моттигерча Iаьдалца болх баьб цо. ЙоI Тамара а Москвера РУДН яьккха я (Халкъий доттагIала Россе университет), из бокъонах а менежментах а йола юрист я. Из а я Москве Iеш.

1992-ча шера Шолжа-ГIалий тIара арабаьлар Мустафай дезал. Уж берригаш вIашагIбетталуш йола керттера фусам Магасе я, хIана аьлча цига ях дезала нана Iадрахьмана Мадина.