Skip to main content

Къаман яхь йолча воIа тIехьа йиса сийрда лар

«Кавказо кхедаь майра лом» шийх оалийташ чакхъваьннача Пхьилекъонгий Османа воIах Нурдинах

Дунен тIа дахаш, тайп-тайпарча мугIарера нах бовзаро, дуккхача хIамай уйла яйт вайга. Хьо цецвоаккхаш, цецвалар совгIа, вахаре Iа мел йоакхаргйолча хана хьа, дег чура дIадовргдоаца, дицъдала йиш йоаца сурт дут цхьаболча наха....

Тхьовра денза вай къаман юкъе оалаш хьаденад хьаькъале болча даьша: «Къаман сий, цун яхь йолча къонгий белаж тIа латт, оалаш». ХIара денна, хувцамаш юкъе кхувлаш, дIадодача вахаро хьагойт из иштта долга! Денал дола воI — къаман оагIув!

Ишттачарех вар, тахан шоана, вовзаргвола Пхьилекъонгий Османа воI Нурдин. Шийна тIехьа сийрда, цIена, виззача къонахчун лар йита дIавахача Нурдина вахара никъ бIаьхийи халеи хилар. Массе хана къахьегаш, хьаьнала рузкъа лехаш баха Iемача дезале кхийнавар Нурдин. Виъ вошехи, шин йишехи латтар цар дезал. Цхьа беркате, гIоза вахар кхелла боахкаш хьаьнала дезал бар уж. Цар вахаре кIезига дар, дер дайна денош. Иштта кхебаьбар шоай дезал дас, нанас. Дийша хилар чIоагIа лерхIаме долаш вар Нурдин. ХIетта кхийнача зIамигача сага кхетам лакха бар, яьннача ханага хьежжа доацаш. Цо кхетадора, цхьацца говзал караерзайича, дийша хилча, вахара наькъа тIа аттагIа хургдолга. Дийша а ваьнна ший цIен наха оагIув болаш, даь, наьна вахар аттачахьа даьккха, йижарашта, вежарашта новкъостал деш ваха лаьрхIа вар Османа цIен воккхагIа вола воI.

Цу уйлашца Шолж-гIалий тIарча нефтяной техникуме деша эттар Нурдин. Дешарца чIоагIа чам болаш, хьехархошца бартаца волаш дIадоладелар цун кхетам эцара денош. Дешарара Пхиьлекъонгий-Юрта цIавеча, цIагIа де дезачунга хьожаш, хоза дIадодар цун вахар. ЦIаьхха тIабенача бало хийцар деррига а!

Хоададир сердалонга долха наькъаш! ТIом яха дош хьахоззашехьа тохаделар къонача, денал визза хиннача Нурдина дог. Хьалхарча курса студент вар из цу хана. Даьца, Османаца дагаваьлар цу хьакъехьа. — «Фу оал Iа, са да, тIем тIа дIагIо со?» Уйла еш ваьгIа йист хилар да Осман: «ДIагIо хьо тIем тIа! Тахан хьа меттиг циггача я. Хьо мо бола къаман къонгаш ба тахан моастагIчун лар хоадае езараш. ТIема дIавала кхеваьвацар аз хьо, бакъда, этта хьал иштта хилча, сийдолашагIдар харжа деза Iа. Хье ваьнна моттиг йовзаш, гIалгIай къаман воI хье хилар диццадеш хилалахь тIема аренашка. Хьай уйлаш массе хана хье Кхеллача, лелавеча Даьлаца хетта волаш вахалахь цIен арахьа. Даьлага кхайкаш хилалахь, цхьаь хургвац хьо тIаккха!», — ишттача дешашца накъаваьккхар дог делхача дас ший цIен оагIув хинна воккхагIа вола воI. Елхар нана ша бурилгаш санна хий мехкадеш, вешийна мархIа хьерчаш, из дIавахита ца могаш кхестар йижарий.

— «Са гIайгIа е эшац! Со санна бола дуккха а къонгаш ба тахан тIема аренашка лелараш. Вай цIаи шоаши лораделаш. Къахьегалаш меца ца диса. Хьайбаш, бешамашкара беркат хуле, моцал йоагIаргьяц шуга тIом бале а. Кхоанен лаьрхIа хIама лоаттаделаш массе хана. ТIом дIабаллалца моллагIча хIаман кийча хила дезаргда шо. ДегIадале гургда вай! Котало вайга а йолаш хадаргба тIом Дала аьннадале!». Керч яхача шахьарера дIадоладелар Нурдина тIема денош.

Тема исторега диллача вайна хов, из эггара лирагIа тIом лаьттача моттигех йолга. Эбарг-Юртара, цхьа эрсий зIамига саг хул Нурдинаца тIом беш. ВIаши доттагIал тосс цар. Нурдина улув хул из тIом геттара лирбелча. ЧIоагIо ю цар, тIем тIара дийна а болаш цIенах кхете дIахо доттагIал леладеш, вIаши бувзам ца хоадабеш баха. 1941-ча шера дIаваха, 44-ча шерага кхаччалца дукха шахьараш моастагIчунгара хьайоахаш чакхваьннав Нурдин, бакъда, эггара халагIа хинна моттигаш яр яхаш, цо йицараш: Керч, Новороссийск, Курская дуга, Сталинград, яр.

Дог майра разведчик волаш моастагIчун наькъаш тедаш лийнача Нурдина лоархIаме гIулакх тIадул. Разведка вода из шийца кхы а кхо бIухьо а волаш. МоастагIчун хоабале, цунца хинна кхоъ вув, Нурдин герз деттадалий ара ала вус. Геттара чIоагIа лозабаьча когах, дукха цIий Iоухаш ара уллаш, массехк ди доаккх цо. Нурдина дийцачун юкъера дешаш да ераш — тахан цун воIо Салингире хьадувцаш- «Ураотта йиш йоацаш чIоагIа човхабаьбар са ког. ЦIий соцаде гIерташ эзза хIама йихкар аз кога. Кхо ди дар со иштта улла. Моцала ца вала са а леIаш кхо километр текхаш никъ бир аз, хин тIакхача гIерташ. Са хаьда, кIалависа улла со, партизанаш тIакхаьча, цар гаьна йоацаш иллача юрта Iочувихьар. Цхьа, кхийна хьисапе моттиг яр цига, лозабаь салтий бадаш. Царна юкъе Iовилар со а. Армян волаш цхьа хирург вар тхога хьожаш.»

Ший ханнахьа дарба ца дирах, цIийбенна латтача кого сатоха ца могаш, лазар дора бIухочун. Шоашка хьожаш хиннача лорага дIабаккха са ер ког, лазар чIоагIа ду сона оал цо. МалагIча къаман ва хьо, хоатт цунга хирурга. ГIалгIа ва цо аьлча, денал долаш зIамига саг ва хьо, хьа къаман нах дог-майра хул аьле велх лор.

Дас дийцар дагауаш дувц Салингире. Сатоха лургдий хьона хаьттар сога цу лор волча армаьна. Тохалургда аз аьлча, тIехкарашца IотIавийхка гонга гIолла ког дIабаьккхар са. Цигара Ростоверча госпитале дIабига арабаьхача бIухошта юкъе хул Нурдин. Цига дIабугача юкъа а, моастагIаша кIийле яь боабечара боал уж. Разведка ваха Нурдини, цунца хиннараши кхы часте юха ца боагIаш бисача, из веннарг лаьрхIа, цIагIарачарга каьхат дайт цун тIема новкъост хиннача, Эбарг-Юртарча эрсечо. Даьга, наьнага цо яздаьча каьхата тIа йоах: «Шун воI Нурдини сои цхьана дар тIема наькъашка. Кхы майрагIа хила йиш йоацаш тамашийна майра саг вар из. Эзди воI вар оаша кхеваь тIема хьавеннар. Разведке вахача вахар хаьдад Нурдина. Са дега дувцалга доацаш хала да, ишттача тIема новкъостах къастар. Дукха лерхIамаш хиннадар тха. Бакъда, тIемо воI ваьвац, тIемо воI ваьккхав. Шуга сагот ца дар дех аз. Дийна а волаш цIенах кхете, со воагIаргва шо долча, шун, деналах визза хинна воI моастагI кагвеш мишта лаьттар дувца».

Каьхат хьакхаьча доккха таьзет отт цIагIа. Ма даггара елхаш нана, из соцае ца могаш кхеста дог деха да. ХIаьта Нурдин цу хана Ростоверча госпитале уллаш вар. Кхы дикагIа ца хулаш, гонга гIолла дIабаьккха хинна ког беррига дIабоаккх цун. Ший дог ураувттадора къонача зIамигача сага... Цун бIаргагора гонахьара бовш аракхухьа хIетта кхийна, дуне довза кхенза бола кагий нах. Ше хьаметтавеча каьхат язду цо цIагIа. Ког дIабаьккхалга ца хьодеш, цхьа кIеззига лозаваь волаш Ростоверча госпитале улл со. Са гIайгIа е эшац шоана, дикагIа хилча цIенах кхетаргва со оал. ВоI веннав аьнна, тIем тIара хоам бена, таьзет дIадихьа, гIайгIано вIашкабихьа дегаш деха багIа цIагIарбараш хинначох ца кхеташ хьовз. Са вахаре эггара ираз долашагIа хинна ди дар из яхаш дувц, тIехьагIа нанас. Ростове Iобаха деррига тахка лаьрхIа арабоал, воIа тIехьа деча саготоно, бIаргаш лешаду да, нана. Нурдина дийцар дагаухаш Салингире дувц: «Госпиталь йизза салтий бадар. Лозабаь бадача наха юкъера ший саг вовза хала дар. Массанахьа узамаш латтар. Йоккхача палате гIолла хьалболабелар са да, нана. Iохьежаш уллар со... Нийса бIарахьежаш хьатIабоагIаш, со ца вовзаш, дехьабаьнна дIахо болабелар. Шорттига дIакхайда, сай наьна бе даьлла тускар хьаозадир аз. Со ца вовзаш долх шо аз аьлча, юхабийрзар уж. Са когашка Iохайра нана. Фу даьд хьа укх кога, аьлар цо, ког боацалгах вIалла а сакхувш йоацаш. ХIама даьдацар цун-м, цхьа кIеззига лозабаьб-кх аьлар аз. Сай дIабаьккхача когал халагIа дар сона из дIахайча царна хургйола хало....Шоашта мел могар тхона, дезала луш, эздийча хьехам тIа хилийта гIерташ тхо кхедаь да, нана бар уж!»

Да, нана госпиталера цIабаха цхьа ха яьлча, ший дарба чакхдаьккхий цIакхоач Нурдин. Лаьттар дар 1944 шу, саькура бутт бар ара. Костылешца ког боацаш цIавоагIача шоай вешийна мархIа хьерчаш белх йижарий. Вахара хало-м цу тIа хадаш хилац... Дуккхача шахьарашкара моастагI аравоахаш, ший са ца кходеш майра бIухо волаш тема аренаш тохкаш лийна, тIемо ког баьккха, дунен чам, морзал яа кхенза вола Нурдин госпиталера цIакхаьча цIагIа дарба дIахо дIадеш хул.

ЦIенах кхийтта нийсса кIира доаллашехьа, СибарегI бодача бIаьхача новкъа воаккх из. Цунца цхьан вагона чу баьгIача наха дийцар: «Ког дIабаьккха, чов тоаяланза волаш цIий хьатIадувла бинташ хувцаш вагIар из. Цхьан сагаца йист хилар доацаш, вагона даьллача зIамигача корах арахьежаш Iокхаьчар из Казахстане. Ма дукха латтар цун бIаргашка... Деррига дуне хаьрцача санна вагIар из... ТIемо могашал дIаяьккха, эггара эшаш йола маьже Даьхе бахьан дIаенна саг, шийлача вагона чу велла бIаьхача, бирсача новкъа ваьккха хийрача мехка ваха вугаш вар. Иззал Iазап лайна деналах ца вохаш цIенах кхийттача ший мехкарча феца са даха ираз дитадацар цун! Ювца эттача дешай низ тоаргбоацаш къизал яр-кх цун дегIага моастагIаша лайтар. Фу дар-хьогI цун гаьнна хьежача хьаькъалеча, дукха дайнача, дукха лайнача бIаргашка аьнна хетар... Нурдин бахьан долаш, фронтовик ва царца аьнна, бархI гали хьажкIаш хьатIадоаккхийт салташа вагона чу. Бахьан Нурдин долаш, цхьаккха саг моцала кIала ца вусаш Iокхаьчар тхо Казахстане, яхаш дувц тIехьагIа наха.

Казахстане вахаш, ког боацаш ма вий аьнна доцаш цхьацца белхаш леладу Нурдина. Цига йоалаю саг а. Вай къаман нахах саг мехка валалехьа, эггара хьалха цIавоагIа, ший Даьй лаьтта. Сов чIоагIа ший мехках хьегаш, кхы воахалац из хийрача наха юкъе.

Дерригача къаман мехка дала бокъо яллалца, хала вах из. Ше дийна волаш мел яьккха ха къахьегаш яьккхар Пхьилекъонгий Османа Нурдина. Йоккха сад дIайинаяр цо, цIи йоаккхарг мел бола сом багIаш. ЛаьрхIа гуржегIа ваха, дукха гуржий боалий гаьнаш ера. КоанаIарга бераш лорадеш вагIаш хулар, хьачубоалабаь сомаш баийта. Ше цу беша юкъе пруд хьабир ветерано. Чкъаьрех бизза болча цунга хьажа дукха нах ухар. ДегIа маьже йоацаш хиннавале а, хайна вагIа Iема саг вацар из.

Тахан воIо дувц: «Цхьа чIоаггIа оаз яхийта велалуш саг вацар из. Камаьрша вар. ЦIаккха а цо нах бувцаш хазацар сона. Сагах во хIама оала гIулакх вIалла дезаш вацар. Цунца цхьана хинна тIема новкъостий ухар тханцига. Эбарг-Юртара цунца лийна эрсе каст-кастта воагIар ворда тIа тайп-тайпарча сомех диза тускараш оттадий. Дукха багIаш хулар тIема бирса денош дагалувцаш. Къахьегарца чам болаш ваьхар из, ше мел вах. Денал, ший са санна, лораде деза къонахчо оалар. Халонашта духьала увтта Iомаде деза ший дегI. Вахара сурт массе хана а цхьатарра хилац».

Вайх хIаране дегашка яха еза, е таханара маьрша вахар вайна даккха гIерташ лаьттарий цIераш! Уж сийдола цIераш — вай кхоанара истори да! ТIехьено тIехьенга бувцаш баха беза гIалгIай къаман дегашка яхь йола, цун сий лорадеш баьха къонгаш.

Къузнаькъан Сафийя