Skip to main content

Цун иллеш чIоагIа эшар тахан

Халкъа иллиалархочун Цисканаькъан Идриса 105 шу дуз укх шера

Хетаргахьа, тахан гIалгIашта юкъе дукха бац; рузкъан балхо йоккха говзал енна хинна иллиалархо, ашархо Цисканаькъан Идрис бIаргавайна нах. Цун керттера бахьан да аьнна хет сона, йоккха залаш йизза адам гулдеш, царга билеташ дохкаш, концерташ тийнна саг из ца хиннилга. Цунна могарг-м дар, ший кхоллам дукха безача нахах цу тайпара залаш хьалйиза, бакъда цо кхыбола никъ хержаб, нахаца вIашагIкхетар духьа. Мел доккхача гIулакхах шоаш боахке е болхаш бале; уж гIулакхаш дите, цунга ладувгIа тIабоагIар къона а къаьна а мехкахой. Царна ховра, из санна йола моттиг кхы ца нийсъяла тарлулга, цудухьа цкъа мукъагIа Идриса оазага, цун кулгаша бекабеча дахчан пандарга ладувгIа безам бар цар.

Иштта, ираза, са а аьттув баьлар Боскара Идрис го, цунна юхе латта, ладувгIа. Наьсаре Iалаьмате йоккха базар хулар 60-70-ча шерашка. Карарча хана Малсаганаькъан базар хулача моттиге тIабоагIар гонахьарча дуккхача районашкара, республикашкара бахархой. Фу хулар цига доацаш?! Базар хула цхьа ди дIаяздича, ма сакъердаме, цу ханара вахар дика гойташ йола пьеса хургьяр цох! ТIанг, аьнна, из еррига гонахье хьалйизза машенаш хулар латташ, царна юкъегIолла говра е вира вордашца чугIерташ нийслора цхьацца ялат е коартол йохка боагIа наьсархой, милиционер водаш хулар, тика чура хьа а ийца, хIамаш юхайохкаш йола кхалсаг (спекулянтка) токхаяь; лакхарча, айеннача моттиге тIаваьннача, чIоагIа оаз йолча къонахчо хьакхайкадора хьанехкá даь къоал, аькхваьнначоа мах лургхиларах тешабора ладувгIараш. Хьалкхесса кий Iойожаргйоацаш, кхотабенна лелача наха когаш тIабийтте, хотташа юзар иккаш е пезгаш. Берий теркам тIаозаш дола хIамаш а дукха хулар укхаза; цудухьа, хIара кIирандийнахьа ца воде а, базар тIа фуд хьажа, наха фу леладу хьажа водар со. Укхаза яр Харсенаькъан Ахьмад чулатташ хинна чарахьий зIамига тикилг, совгIата еннача стартови тепчанна патронаш цу чура мара эца йиш яцар.

Ишттача цхьан кIирандийнахьа базар тIа вахар со, 6-7-ча классе хила мегар со цу хана. ЦIермашиннаькъагахьара чуводаш, юккъе хьалъягIаш лаьттах IочуегIа рельс йолаш, цо шин даькъа йийкъа яр коа чувода моттиг. Цхьан оагIорахьа гIолла чуболхар, вокх оагIорахьа гIолла арабоалар. Цигахьа со волавелча, гаьннара зийра аз хьалха сайна ца дайна сурт. Базар тIа чуводача моттига аьрда оагIорахьа гулбенна дукха нах латтар. Из мо йола моттиг лехаш, цига сакъердаме фуд хьажа гIерташ, хулар со а, кхыдолча берел дукха эргаш воацаш. ДIагарга мел вода, хьахозаш бар дахчан пандара мукъам, цунца хоза южаш йола, сома къонахчун оаз. Сона укхаза эггара хьалха гуш саг вар из. Цунна юххе латтар са ханара хургвола кIаьнк. Наха цига дувцача хабарах, аз кхетадир из Цисканаькъан Идрис хилар. Тахан газеташ тIа кепа деттача суртех, вIалла тара вацар из цу хана. Хетаргахьа, 60 шерал тIехваьннавар сона гуш хинна халкъа иллиалархо. Юхь а газеташ тIа мо хьатара хетанзар сона Идриса, керо а волаш, юхь чачхаре йолаш хилча санна хет сона из. Цхьа геттара лакха элтара кий а йоацаш, лохо кий а туллаш, ах полто хьисапе барзкъа дувхаш, вар наха юкъе латта саг. Гуйре е Iа дар мотташ ва со ара лаьттар, кIал хотта болаш, дарз дийлха тIаьда, безаме йоацаш енаяр Iуйре. Цунга ладувгIаш дукха латтанзар со, сайна хIанз мо из вовзаш хиннаваларе-м, цунна юхера со дIаваккха хала хургдар. Эггара хьалха гуча а хозача а сага цхьан иллега ладийгIа, базара коа чувахар со, кхы а сакъердамегIа дола хIамаш гор догдоахаш. Иштта хилар Боскара Идрис эггара хьалха сона вовзар. Цу дийнахьа айса ладийгIа илли малагIа дар дагадоха велча, из дагадоха маганзар сона.

Наьсарен района юрташка цу хана телевизораш, радиоприемникаш кIезига яр. Цхьайолча улицаш тIа цхьан-шин цIагIа мара хилацар телевизор е пластинкаш лекхаш йола радиола. Телевизорал хьалха, тха цIагIа радио кхаьчар. Тахан мо дагадоагIа, «Весна» аьнна яздаь, лохе радиоприемник а лакхе пластинкаш лекха проигрыватель а йоаллаш, яр из. Школе деша вагIача са а вокх вежарий а дешара, мотт Iомабара, культура йовзийтара ийцаяр из тха нанас. Юххьанца, эрсий пластинкаш мара хиннаеце (уж яр «Ореро» ансамбла, Караклаич Радмилай, Ободзинский Валере, Магомаев Муслима, кхычар кхолламаш довзийташ), тIехьагIо гучаяьлар гIалгIай иллеш тIадараш. Къаьстта а царех яр Цисканаькъан Идриса иллеш дIаяздаьраш. Укхаза юха дагавийхар сона, моцагIа базар тIа вайна иллиалархо. Цар тIа хинна иллеш дика дагадоагIа сона, хIана аьлча, дукха лекхарах кIорда ца деш, 20-30-за лекхар тха цIагIа цун ашараш, иллеш тIадола пластинкаш. Тха даь-да ши сесаг йолаш вар, цунна чIоагIа хоза хетар Идриса доахаш хинна дукха истий кхийлача къонахчох дола илли. Ше мукъа волча хана, чу а вайя, из пластинка IотIаоттаяр дехар цо. Сов дукха лекхарах оаха дагахьа Iомадаьдар дувца илли:

«Ловзарга сенна вода хоза нускал дола саг,
Ла-да, лад-да-да-да?
Доккха ловзар деций цун цIенъюкъе латтар,
Ла-да, лад-да-да-да?

ТIем тIа сенна вода ши сесаг йола саг,
Ла-да, лад-да-да-да?
Боккха тIом беций цун цIенъюкъе латтар,
Ла-да, лад-да-да-да.

Базар тIа сенна вода кхо сесаг йола саг,
Ла-да, лад-да-да-да?
Йоккха базар еций цун цIенъюкъе латтар,
ХIа-хIа, хIа-хIа-хIа-хIа».

Цу илле тIеххьара мугI дIааьлча, аркъалвахе велалора воккха саг. Духхьал дешаш, мукъам хинна ца Iеш, дикка кхетам луш йола моттиг хулар Идриса доахача иллешца. Цу илле къаьстта дика гойтар дукха истий кхувлар мишта Iаткъаш да, бухсоццаш цох хьахулар фуд.
Патриотически чулоацам болаш, ше ваха мохк наха безаболийташ дар цун цхьадола иллеш. Ишттачарех дар Осминаькъан Хьамзата язъяьча «Москва» яхача байта кIийлн тIа кхеллар. Мехка столица, цун ЦIе майда езайолийтар цо. Из дIадолалора укх тайпарча мугIарашца:

«Москва, Москва, ЦIе майдане
Даим детталу Россен дог...»

ЦIенача, хозача безамах а доахар Идриса иллеш, царех дар «Дуненна гобоаха моажа малх санна» яхар, кхыдараш.

«Сох къа ма хеталаш. Сай халкъаца, ираз долаш, ваьхав со», — цо аьннадале а, Идриса вахар аттагIчарех хиннад оалалуц. Дунен чу воагIача хана, бIаргса доацаш венав из. ХIаьта а Дала йоккха говзал енна хиннай цунна; наха а мехка а из везалургволаш, боча хетаргволаш. Цу хьакъехьа дувцаш, цун тайпан воша хиннача журналиста Цисканаькъан Мухьмад-Башира ший «Халкъа иллиалархо» яхача йоазон тIа аьннад: «Дуккхача мерзаш долча пандарашта юкъе, ший тайпара оаз йолаш, кхычарех тара йоацаш, екаш хиннай халкъа иллиалархочун Цисканаькъан Идриса ашараш... Боскара Идрисá дIалакха ховш хиннад дола деррига пандараш: чIондарг, дахчан пандар, Iад хьекха пандар, домбра... Цул совгIа, начIал йолча иллиалархочо ший иллешта тIехьа рояль локхаш хиннаб. БIаргса деце а, дахчах шеда а йийя, цу чура новцIолгачул хозагIа йола оазаш арайоахаш хиннай цо».

Укхаза дагадох сона, моцагIа йоазонхочо Пхьилекъонгий Махьмад-СаIида дувцаш хеза хIама. ДIадахача бIаьшерен 60-ча шерашка вай республике вена; ашараш, иллеш дIаяздеш, лийннав Москвера композитор Речменский Николай Сергеевич. Духхьашха из веча, Идрис пордонна тIехьашка Iо а хоаваь, дахчан пандарца йиш лакхийта хиннай. ТIаккха хаьттад Речменскега:

-Сенца (малагIча инструментаца) лекхар из йиш?
Дикка уйла а яь:

-Оркестр яр из, — аьннад йоахар столицерча ашархочо.

Цу масало хьагойт вайна, мел тамашийна а хоза а дахчан пандар лакха ховш хиннав Идрис. Цо дIа а локхаш, Речменске ноташ тIа дIаязъяь хиннай тайп-тайпара ашараш: «Беттах дола илли», «Лоле халхар», «Коазой илли», «Бисархой илли», «ЧIондарга илли», «Наьсарера халхара йиш», «Муртаз-Iаьлий халхар», «Iайшет», «Мочкъий-Юртара халхар».

Цисканаькъан Боскара Идрис ваь хиннав Эбан оалача лоаман юрта, тахан из чуйоагIа гIалгIай ЖIайрахьа районá. БIаргса доацаш вола кIаьнк когаш хала водаш хиннав. Из хайнача цхьан гаргарча сага, къона устагIилг беннаб цунна, из хьа а лувцаш, цунца гIеттаргволаш а леларгволаш а, ше бокъонца когаш ваххалца. Из гаргара саг хьаькъал долаш хинначох тара ва, хIана аьлча, цо ма аллара, устагIо гIо деш, касста когаш вода, лела волалу Идрис. Лакхе хьоахадаьча ший йоазон тIа Мухьмад-Башира аьннад, из цхьаннахьа балха хиннавац, цу ханара Iаьдал цунца дика хиннадац. Из иштта дац аьнна хеталу сона, гIорваьннача иллиалархочунга, РСФСР заслуженни артистага, поэтага Хамхой Элмарзий Ахьмадага ладийгIачул тIехьагIа. Из а вар бIаргса доацаш, цун бIаргаш 15 шу даьлча дайна хиннад. 1977-1980-ча шерашка, Ахьмад волча фусаме дIа а ухаш, цунна язде новкъостал даьрех ва со. Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, из хиннав республикан телевидене а радион а солист. Цу хана (1956) Боскара Идрис, юххьанца МагIалбика района Долакоа а ваьха, тIаккха Шолжа-ГIалий тIа ваха вахав. Цигарча базара коа, дукха нах гулбийя иллеш доахаш, ашараш лекхаш хиннай цо, цхьаннахьа балха воацаш. Радиокомитетерча хьакимаша балха хьийхав из, бакъда цкъа хьалхагIа цунгара дош даьккхад: кхы цIаккха базар тIа ваха, иллеш доахаш латтарг ма вац ше, аьнна. Цу тайпара дош Идриса деннадаь, ашархо санна телевидене, радио балха дIаийца хиннав из. Цу балхах дикка лоархIавеш, республике шерра дIавайза а хиннав. Бакъда, дукха ха ялале, Идриса дохаду ше денна дош. Юха а, базар тIа а ухаш, цига ашараш лекха волалу. Цул тIехьагIа из балхара мукъавоалийт. Тамашийна хIама да! Алапи а доагIаш, цIенача моттиге беча балхал толаш хийттад цунна: базар тIа, кхычахьа нах вIашагIбетталуча иллеш дахар. Бокъонца волча халкъа иллиалархочо мара дергдолаш хIама дац из. Наха юкъе ца хилча, воахалуш хиннавац Идрис.

Тахан а чIоагIа эшаш дар аьнна хет сона цун иллеш. Хьалха мо радио чу а хазац уж. Вай кагирхошта дезалургдар, царгара масал эцаргдар цар, хIана аьлча дикадар мара, водар, харцахьардар хьалхадоахаш дацара уж. Цул совгIа, царца дар къаман дог, уйла, мотт. Уж а лоархIаме хIамаш да, ший къам дезаш волча сагá. Дуккха кагий нах лел, балха боацаш, цхьа моллагIбола болх бе ца башаш. Цар кхетаде деза, массанех президенташ, министраш хила йиш йоацилга. Керттердар да, моллагIча балха тIа вале а, ше караийца гIулакх дика дIадахьар, тIаккха сийдолаш хургва ахархо а, гIишлонхо а, лор а, хьехархо а. Аз школе 25 шера болх баьб; наьна мотт, литература хьехаш. Сона эхь хетац из болх бе, дукха беза хьехархочун къахьегам, цудухьа цунца сакъердалу. Во да, нагахьа санна цхьанна метте къа ца хьегаш, нанас, дас е сесага даьр дуаш лелар. Цу тайпарча нахах даккха илли а долаш вар Боскара Идрис. Ший мехкахочо Чахкинаькъан Капитона язъяьча «Андаркъе Iаьла» яхача байта къийлен тIа даьккхадар из. Деррига ца лоаце а, цхьадола мугIараш дагалоацаргда вай:

«Из цIе кхал хехкаш, Iа кхихьа чоабол
Керза йов кхихьай Iа, Андаркъе Iаьла;
Хи йисте увтташ, Iа ийза гIаьле,
Йоал йоацаш, йисай хьа, Андаркъе Iаьла.

ЙоI йоагIар мотташ, Iа йийхка бийсаш
Йийхкача йисай хьа, Андаркъе Iаьла;
Каралоацам телаш, Iа мел яь уйлаш
ЙоI яха йисай хьа, Андаркъе Iаьла.

Базара хехкаш, кхихьа зип-даьри
Зарздолаш латт хьа, Андаркъе Iаьла.
Кхы тIехьа ца тетташ, колхозе веллахь,
Дехкеваргвац хьо, Андаркъе Iаьла».

Цисканаькъан Боскара Идрис кхелхав, 1974-ча шера Казахстане вахача хана. Из дIавеллав Кокчетавски областе.