Skip to main content

ГIалгIай къаман истори довзийташ

Хамченаькъан Султана книжках баьннача пайдах

Укх деношка 25 шу дизад хьехархочун, къаман юкъарча вахаре хьинаре дакъа лоацаш хиннача Хамченаькъан Ахьмада Султана «ГIалгIай къаман истореца ювзаенна ханаш» яха книжка арадаьнна. Сона дагадоагIа, Нохч-ГIалгIай республика йолча хана, цу тайпара дукха сома доаца, бакъда ший лоархIамга диллача чIоагIа эшаш дола книжка оттадаьдар нохчий халкъа йоазонхочо АйдамировгIар Абузара. Из накъадоалар историкашта, Iилманхошта, хьехархошта, ишколашка багIача дешархошта а лакхара дешар дешача студенташта а. ХIаьта а гIалгIай истори сел дика а дизза а гойтадацар цу тIа. Цу хьакъехьа аз лаьрххIа каьхат яздаьдар цу шерашка Абузарага. Со малав ховш, йоазонхой гуллуча вIашагIдеттаденна довзаш, дар тхо. Цу тIа аз белгалъяьхаяр книжканна юкъе ца хьош цо йита белггалара моттигаш. Цхьа мугIарера моттигаш а йоацаш, гIалгIашта лоархIаме моттигаш яр уж. Цхьацца гIалгIай къамах бола Социалистически Къахьегама Турпалаш вIалла хьоаха а баьбацар цу тIа. Айса мел яздаьр тахан дага а дагIац, дукха ха ма йий из хинна — ткъаь итт шу совгIа зама.

Иштта чулоацам а болаш, духхьала гIалгIашта белгала долча таьрахьий кIийлен тIа оттабаь ба Ахьмада Султана болх. Цунна дешхьалхе язъеш, автора аьннад: «Балхаца гIулакха вай республикерча юкъарча дешара учрежденешка хила везаш хул со, эхь-эзделца бувзабенна кхетам мишта лу хьожаш; ГIР Президента 27.01.94 ш. «ГIалгIай къаман гIулакх, культура, эздел дийнадара» хьакъехьара Указ кхоачаш мишта ду тохкаш; цу хана сона гу, вай дешархошта меттел, дуккхача хьехархошта а шоай мехка, республикан истори во ховш хилар. Шоай истореца ювзаенна тIехьале дика йовзаш бац дукхагIбола бахархой а.

ГIалгIай Республика Iилмо техка оттадаь истори долаш яц, цудухьа цхьан юкъа дола гIо-новкъостал хилийта дагахьа, гIалгIай истореца ювзаеннача моттигий керттера таьрахьаш дIаязде лаьрхIад аз. Со профессиональни историк вац (дуккхача шерашка мохк тахкара болх беш хьавоагIе а), цудухьа шеко йолча моттигашца дувзаденна таьрахьаш юкъе ца доаладеш дитад аз...» Ший дешхьалхе автора чакхйоаккх, исторически Iилмай кандидат хиннача МутаIаланаькъан Хьажбикара Тимурлана цо даьча новкъосталах баркал оалаш.

Эггара хьалха книжка тIа хьоахаяь моттиг я, гIалгIай къаман вахаре вай зама кхоллаялале цхьа бIа шу хьалха хинна хIама дувцаш, эггара тIехьара цун таьрахь дувзаденнад 1996-ча шерца. Вешта аьлча, 21 бIаьшере хиллал ха-зама чулоацаш да 40 оагIонах латташ дола Султана оттадаь книжка. Бакъда из деша, ший цIагIа леладе безам мел барашка дIакхаьчад аьнна хеталуц сона, хIана аьлча цун дукхал пхе эзарга кхоачаш мара хиннаяц.

МалагIа моттигаш я цу тIа дукхагIа хьехаераш? Керттерча даькъе цо довзийт мехкаца, юрташца хинна хувцамаш, тIемаш, къаман гIорбаьнна хинна политикаш, культуран а литературан а болхлой, иштта кхы дIахо а. Сона мо дуккхача наха из накъадаьнна хургда аьнна хет сона, Iилман балхаш кхоллаш; вузашка, ишколашка цхьацца йоазош деш, къаман дIадахар довзаш а Iомадеш а.