Skip to main content

Хьехархо

Кхыча къамех бола хьехархой — гIалгIай юрташка

Иванова Лидия Карповна ший классаца

Тахан вай юрташка наггахьа мара нийслургвац кхыча къамах хьаваьнна хьехархо. Бакъда, сона дагадоагIаш, цхьа ха яр бе-беча къамех бола нах вай школашка гIалгIаел дукхагIа болаш. Из дукхагIа ювзаенна яр вай Сибрера цIадаьхкача хьлхарча итт шерца. Цу хана кIезига бар вай къаманна юкъе дийша математикаш, физикаш, химикаш, историкаш, филологаш, биологаш. Духхьала гIалгIай мотт хьеха хьехархой болаш бар, хIана аьлча царех цхьабараш мохк боха а бале, из мотт хьийха, шоай болх дика бовзаш нах бар.

Карарча хана кхыча къамех бола хьехархой вайцига кIезига хилар дувзаденна да, кердача ноахалах бола къаман хьехархой хьалкхерца. МоллагIча юрта хьо воде а, массе а Iилма хьехаш бола гIалгIаех хьабаьнна нах го йиш я, царех цхьабараш гIорбаьнна мехка бовзаш а ба, шоаш хьинаре беча балхаца. ХIаьта а вай деношка нийслу эрсий е кхыча — украинций, эрмалой, белорусий, хIирий, татрий — къамех вола саг гIалгIай берашта хьехаш волаш. Уж цига цхьайолча хана вIалла дагадоацача наькъаца а нийслу. Масала, Наьсаре къахьегаш хинна математик Баранова Антонина, эрсий мотт хьехаш хинна Макарова Галина Ивановна, биолог Радионова Алла Яковлевна вай мехках даьхача хана укхаза баха баьхкаб, мохк меттаоттабича а дIа ца болхаш, укхаза баха Iийнабар уж. ЧIоагIа накъа а баьлар вай къаманна. ХIире Зарема Султановна математик яр, из Наьсаре нийсъялара бахьан дар гIалгIачунга Цицкиев Мухтара Батарбикага маьре хилар, Ессентукера казачка, физик Тутаева Дина Александровна парте райкома кхоалагIча секретара Тутаев Iамархана сесаг яр. Татрий къамах хинна химик Дахкильгова Роза Гафаровна района футбольни командан капитан, «Электроинструмент» завода болхлочун Дахкильгов Бориса фусам-нана яр.

Цкъа са вахаре а нийсъелар, эрсий хьехархо юртарча школе балха хьаэцарца ювзаенна моттиг. Массехк шу дар Сурхо тIарча ийс шера дешача школе гIалгIай мотти литературеи хьехаш со вола. Учительске Iохайша, къамаьл деш дагIар сои директор хинна Нальгиев Къурейша Хадижати. Цу хана, мичара гучаяьлар ца ховш, цига чуера юкъерча дегIара, сийрда юхь а жогIара бIаргаш а дола эрсий кхалсаг. Чуя мегаргйий аьнна пурам дийха, оаха Iохар дийхача, ше бена никъ хьабийцар цо. Из яр, Магасерча «Марем» яхача гимназе болх беш а хинна, хIанз цигара дIаяьккха Иванова Лидия Карповна.

-ХIана енаяр хьо? — хаьттар директора.

-Балха отта безам бар са, моттиг яле, — аьлар цо.

-Хьалха болх баьбий Iа, хьехархо йолаш?

-Баьб Магасе, «Марем» яхача гимназе юхьанцарча классашка хьехаш хиннай со. ХIанз цигара, бахьан доацаш, дIаяьккхай.

-Цигара хьо дIаяьккха хилча, аз хьа мишта эцаргья хьо? — бIакъожабеш ше хилар лочкъаданзар кулгалхочо.

-Фу бахьан долаш яьккхай хьо? — цар къамаьла юкъе ца вахача Iеваланзар со.

-Берашца Буро тIа экскурсе яха дага яр со. ГIалгIай бераш, хьал а дига, хIирашка доадайта йоалл аьнна яьккхай-кха.

Директор сона бIарахьежар:
-Хьона фу хет цох?

-Из мара кхы бахьан дий? — велавелар со.

-Дац, — аьлар тхона хьалхара гуш йолча эрсий кхалсага.

-ТIаккха-м хьаэца мегаргья, — аьлар аз, тхьовра мо юхь тIа велар латташ. — Эрсий кица да «Йийттача цхьаннех, еттанза вола шиъ лу» яхаш.

Каьхаташ дахьаш юхаяр дийхар директора:
— Хьо балха хьаэца хьожаргда вай.

ЦIаькха юхаеча, из юхьанцарча классе хьехаргдолаш хьаийцар Нальгиевас.
Дуккхача шерашка болх бир цо тхоца. Берашта а даьшта-ноаношта а дукха езар. Каст-каста школен коа боагIар ха яха нах, Лидия Карповна хетташ хулар уж, цо хьехача классе шоай бер дIадалар духьа.

Иванова Лидия Карповна ХIирий Республикерча Карца яхача юртара яр. Цига школе болх беш хиннаяр из гIалгIай-хIирий тIом хиллалца. Цул тIехьагIа, вай ювцача Магасерча гимназе къахьийгадар. Цо яьхачох, квартира а енна хиннаяр цунна, хIара дийнахьа бIаьха никъ беш цIааха ца езаш. Цун да Иванов Карп Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема ветеран хиннавар. Хетаргахьа, майра саг а моастагIчоа дика таIазар лоаттадаь вар, хIана аьлча цкъа ший даьна денна тIема совгIаташ тхога хьахьекхар хьехархочо. Царна юкъе яр ЦIеча Седкъан орден а. Карца яхар гIалгIай маза болча хIиречунга маьре хинна цун йоI Света. Каст-каста йоагIар из Сурхо тIа, моттигерча наха хоза хеташ тIаэцар. ВоI а вар Лидия Карповнай, цкъаза из машенаца балха хьалйоалаеш нийслора цо. Къаьстта а цун са доаллар ший йиIий берех. Юххьанца уж ши кIаьнк вар Тимаи Казики оалар наьн-нанас царех. Йизза цIераш Тимури Казбеки яр цар. Директора школен коа дукха доккха доацаш цIалг а денна, массайтта шера цу чу яьхар хьехархо. Лакхе хьоахаваь шаккха кIаьнк тха бIаргашта кIалха хьалкхувш вар, хIана аьлча дукхагIйола ха наьн-наьнаца йоаккхар цар. ХIаьта кхоалагIвола Яша, вешта аьлча Яков, ваьча хана, дувцилга доацаш, чIоагIа гIадъяхаяр Карповна — иштта цIи йоаккхар цох хьехархоша. ТIехьагIо тхона хайра Тима Буро тIа бальни халхараш Iомадеш волга, цо республикански яхьашка толашагIйола моттигаш йоахилга, Казик — кIалкхетаргах латаш. Цо яьха медалаш а кубкаш а яхьаш енаяр Иванова ше болх беча школе.

Ший Iилмаш дика хьеха гIерташ хьайоагIар хьехархо. Цкъа цун «йийллача» урока тIа ваьгIав со, цо из мишта ю хьожаш. ЙиълагIча классе Есенин Сергейна хетаяь, поэт а цун кхоллам а берашта дикагIа бовзийташ йола моттиг хилар цох. Есенина сурташца, цун байташта юкъера хьаийцача мугIарашца кийчдаь дар улг. ДукхагIа цун вахарах дийцараш, цун байташ йийшараш бераш шоаш дар, наггахьа урок дIаяхьара нийса лостам луш мара, цар къамаьла юкъеягIацар хьехархо. Хозача эрсий меттаца чакхъяьлар из урок, къаьстта сона хоза хийтар Муцольгова Мадина яхача дешархочо даь къамаьл, цудухьа цун сурт даккха а вIаштIехьадаьлар са, из улга йисте поэтах дувцаш йолча заман чухьа.

Дуккха хIама дIахьийха ца Iеш, масалашца а довзийтар цо берашта. Сона дагадоагIа, коа истол арадаьккха, зизаш дIадувш йола кхабилгаш Iо а оттаяь, берашка новкъостал а дайташ, цо зизаш дIадийна. Школан коа багIар массехк цIог дола хьач. Кхаьча баьлча, из Iолегаш бовргбоацаш, ше хьабаьхе, бога дизза дIачу а бихье, хьачех варени йора цо. ХIаман хьурмат де ховш саг яр из, иштта Iомадора бераш а. ХIаьта цIайш долча хана, моллагIча фаьлга тIарча турпалий роль ловзаярах а къахкаш яцар Лидия Карповна. Цхьан шера ГIор-Даде куце духьалъэттар из школерча берашта, корсама юхе керда шу дездеча хана. Цул дикагIа волаш ГIор-Дади дагавоха йиш яцар. Цо берашца бегаш бора, совгIаташ лора, байташ ешар, кхыметтел лезгинка халхавоалар. Цу хана цо дешархошца даьккха, ГIор-Даде гIирс бувхаш дола цхьа сурт довзийт аз шоана. Кхыча цIайшка а даим хьинаре дакъа лоацар цо доал деча классо. ШоллагIдола сурт да цун классо, дешара керда шу долалуш, илли мишта оал гойташ, дешархошца латт Иванова ше а. Цунбар мо низ болча сагах, «дурс» мо е «нацхилг» мо саг я оалаш хезад сона. УнахцIено дика йолаш яр хьехархо. Аьхки йIайха йолча хана, цкъаза гурахьа а дора цо из, крана кIалхара шийлача хих йизза ведар хьа а ийце, шийна диткъа барзкъа тIадувхашше а, IотIамохкайора, цкъаза шиъ мохкаеш а нийслора.

Цкъа, кердача дешара шерга кийчлуш, лампа дIайолла истола тIа хьалтIаяьннача Лидия Карповнай, тIера ногIар Iочукагденна, ког бийнабар. Тхона цох йоккха вас хиннаяле а, хьехархо ше шек дIа а яцар. Цхьа кIира хиллал цIагIа яьгIачул тIехьагIа, Iасашца балха араяьлар из. Гипс елла, цкъарчоа бийрзабале а, тIехьагIо юха а хьайра цун лазар. Из ког бийста ягIаш, аз аьннадар, Ахушков Iалаудин яхаш дика хирург ва (цу хана дийна вар Ахушков), из волча югаргья вай хьо. Бакъда Карповнас, Буро тIа дарба ду шийна аьнна, дIатIаэцанзар аз яхар. Бераш цIахийцачул тIехьагIа, эрсий хьехархо кхелхай яхаш бола хоам чакхбаьлар школе гIолла. Шоашта могаш дола хIама вIашагIтеха, цун таьзета бахар цунца дуккхача шерашка къахьегаш хинна нах. Из ше а яр, дика е во денача, дакъа лоацаш, йодаш, кхычарна нийсса загIа-хьоалчагIа луш.

Дуккхача гIалгIашца бувзамаш, хьоашал долаш яр из. Цхьан аьхки аз шийга телафон техача, шеи Зязиков Бахьаудина Людаи цхьана салоIаш да, аьлар цо. Бахьаудина Люда гIорваьнна хиннача вай йоазонхочун йоI яр, ГIалгIай Республика хьахилале, цо болх баьбар ХIирийчен цхьан школан директор йолаш. Хетаргахьа, цу хана денз бовзаш хинна а хила тарлора уж. Иштта ший воккха хьаьша ва оалар цо Сурхо тIа вахача бизнесменах Булгаков (Булгучев) Хьусенах. Школе а цIагIа чуухаш а цун кIаьнкашта Мусайна а Мухьмада а хьехаш яр Иванова. Майра саг а яр Карповна, оалалургда сога, хIана аьлча къамашта юкъера хьал геттара ирденна латтача хана, ше цхьаьккъа яьхар из школен цIагIа. ТIехьагIо каст-каста цIааха яьлар из. Цо санна бераш экскурсе кхувлаш, юртарча Iам тIа лувча, тайп-тайпара ловзараш де, иллеш даха Iомадеш, саг яйнаяцар сона. Ший ха ца кхоеш, берашта хозагIа, сакъердамегIа хетар хьадеш яр из.

Цхьаькха цхьа хьехархо хьоахе безам ба са укх йоазонца. Из яр Мативосян Маргарита Григорьевна яхаш. Къамах эрмало яр из. Яхаш Буро тIа яр. Наьсарерча № 1 йолча школе балха йоагIаш, хIетта дийша яьнна, географи яха Iилма хьехаш яр йоI. Бакъда тхона из геттара езаялийтар дар, цо доал де аьнна тха класс дIаийца хилар. Ше хоза саг хиларал совгIа, барзкъанна чIоагIа хоза а эздий а лелаш саг яр Маргарита Григорьевна. Цу хана къамашта юкъера доттагIал дунен тIа дохалургдац аьнна хетийташ дар, мехка латташ хинна хьал. Цудухьа каст-каста Буро йовзийта, тхо цигарча моттигашка кхувлар цо. ДикагIйолча фотоательешка сурташ доахар, кинотеатрашка кердача исбахьален фильмашка хьожар. ХIанз а дицденнадац сона «Анжелика маркиза ангелов» яхаш хинна, тхоаш «Дружба» яхача кинотеатре хьежа фильм. Цхьаццадолча кердача даарех чам боаккхилга а хулар, лоалахарча республике дахача. Кхыча дешашца аьлча, тхона боча, геттара гаргара саг хинна дIаэттаяр эрмалой йоI. Школерча доккхагIдолча бераша цунга ладийгIадац, халахетар даьд аьлча, цох чIоагIа вас а хулар тхона. Хьайна дика де гIертача сагага ла ца дувгIаш хилар, зулама нийса да. Дукха хиланзар из тха школе болх беш, хьагучох, Буро тIа балха дIаийцаяр из. Я а яр хьехархо, миччахьа балха дIаэца мегаргйолаш, хьаькъал долаш, бераш дукха дезаш.

Сай йоазув чакхдоалаш, са вувца безам ба украинера хьаваьнна хинна Клименко Иван Михайлович а. Из ше сона вовзацар, бакъда цун йиIийца, ашараш Iомаеча Наьсарерча школе болх беш хиннача Галина Ивановнайца дуккхаза къамаьл хиннадар са. Иван Михайлович мишта ваьха, фу саг хиннав, мишта кхаьча хиннав из вай мехка сона хайнад журналист хиннача Муцольгова Раяс цох даь хиннача «Дега камоаршал наха дIаялар» яхача йоазонга гIолла. Клименко ваь хиннав 1915 шера боккхача, 10 бер долча дезале. «...Моцал, коллективизаци яхилга фуд хайнад цунна, да, вежарий, йижарий боацаш висав. Хьехархой техникум яьккхачул тIехьагIа, Одессерча хьехархой институте эттав. Цул тIехьагIа хиннаб тIом, оккупаци, моастагIчоа духьалъоттар, чов яр, госпиталь. Цу ханарча кхычар а хулача беса хиннад шедар. ТIем тIара цIавеча, Брехта пьеса оттае ловш хиннав из. Цу тIагIолла Iаьдало кхеставу, вахача-ваьннача ца вуташ, кхыметтел мехкара дIагIолга могаду. Дагадоацаш, салтий шинель ювха саг Наьсаре кхоач. Укхаза саца лоархI цо, керда вахар дIадоладергдолаш...»

ДIахо Муцольговас язду из массе оагIорахьара дегIавена. Дукха хIама ховш саг хиларах лаьца. Наьсарерча № 2 йолча школе эрсий мотти немций мотти хьехаш хиннав Клименко. Ашараш дукха езаш а тайп-тайпара инструменташ дIалакха ховш а, дуккхача йоазонхой, поэтий йоазош дагахьа дешаш а, дукха дезаш а хиннав тIема доакъашхо. Укхаза йоалаю цо саг а. Цун фусам-нана хиннай из ше санна хьехархо йола Алефтина Штельмах. Могаш йоаца ший нана а укхаза хьалйоалаяй, из яллалца цунга хьожаш а хиле, Наьсере дIайолл цо. Хьехархо ше 1995 шера веннав, ший 80 шу дузача хана.

Уж ба вай дай а вай-воаш а даха Iомадь, бе-беча къамашта юкъе машар, доттагIал лоаттадаь нах. Биц ца беш, уж дагабоагIаш хила деза вай, царех тара хила хьажа деза, воай гIулакхашца а нигаташца а.