Skip to main content

Къаман сий доаккхаш хьавена инарал

Къоастой Махьмада Iийсай 80 дизад

Къоастой Махьмада Iийса

Цхьавола саг вовзийташ хилча, кхоачам хул духхьал цун цIии тайпан цIии яьккхача. Ишттача нахах саг ва аьнна хет сона, 1942 шера август бетта 8-ча дийнахьа ваь, ший къам боарам боаццаш дезаш а, цун гIулакха дуккха шераш дIаденна а вола Къоастой Махьмада Iийса. Из юрист волга, дуккхача шерашка следователь волаш, Буро тIа а Москве а цо болх баьлга ховш да. «Нохчашцеи гIалгIашцеи хинна са вахар» яхача книжка тIа Нохч-ГIалгIай республикан юртбоахама министр хиннача Русин Василий Фёдоровича аьннад: «ЙIаьххача хана СССР а цул тIехьагIа Российске Федераце а прокуратуран лоархIамех йолча отдела кулгалдеш хиннав гIалгIа Къоастой Махьмада Iийса». Къаьстта а цун цIи гIорйоаккхаш, моттиг хилар Чикатило Андрей яха зуламхо лаца вIаштIехьадаларах. Дона-тIарча-Ростове нийсденна хIама да из. Нах боабеш, къаьстта къона кхалнах, ше гуча ца воалийташ, дукха ха яьккхай цо. Из лаха могаш хиннабац моттигера следователаш. ХIаьта вай мехкахочун низ, хьаькъал кхаьчад из гучаваккха а лаца а.

Американ президентаца Б. Клинтонца вIашагIкхетар

Цхьа ткъаьх шу хьалха хургдар из. Iуйрийна диъ сахьат даьлча, кхы наб ца юлуш хьалгIетта, телевизор хьалсегар аз. Цхьан каналах хьахьокхаш дар Америкерча кинематографаша даьккха Чикатилох дола исбахьален фильм. Цо къаьстта дика довзийтар сона Къоастой Iийсас зуламхо лацарца дувзаденна мел дола хIама. Цу ханналца белггала из мишта хиннад, фу хиннад ховш вацар со.

Кинофильмо яхар бакъдале, Чикатило дезал, фусам-нана йолаш, дуккхача моттигашка болх баь саг хиннав: школан завуч, эрсий меттеи литературани хьехархо, цхьан юкъа директора декхараш кхоачашдаьд цо. Бувзама техникум яьккха а хиннав. Телефона станце а болх баьб. Иштта газета штате воаца корреспондент лоархIаш, цхьацца йоазош деш, царна кепа етташ а хиннав 1936 шера ваь хиннача Чикатило. Цо боабаьча кхалнаьхеи берийи дукхал 53 сагага дIакхаьча Iийнаяц. Ше балха водаш, даим тIормиг лелабеш хиннаб цо, цу чу яа хIама, мала хIама, урс леладеш хиннад. Балхара ваьлча, цIермашеннаькъа вокзале вахе, цига цхьа зама йоаккхаш хиннай, моллагIча кхалсагаца хьоашал тассар духьа. ДIа-юха шоаш дайза даьлча, салаIа хьунагIа хьехаш хиннай керда хьаьша. ДIакхаьчача, Iохайя цунца диэ-меле, юххера урс техе ювш хиннай. Из лацара гIулакха кхыметтел эскар оарцагIдаьккха хиннад, бакъда коравеш хиннавац зуламхо. Хетаргахьа, цхьаннена дага хиннадац; сабареча, цамогаш вола саг санна корта чубелла лелача болхлочо (иштта гойтавар из дувцача кинофильманна юкъе) цу тайпара хIама дерг ма дий аьнна. Следователа болх йоккха говзал езаш болга а дика гойтад кино даьккхача наха. Цар хьахьокх цо боабаь, вIаший дукха гаьна боацаш, лаьттах бийхка кхалнах.
Вай мехкахочоа карахдаьннар мугIарера хIама хиннадаларе, къаьстта а американцаша цох из кинофильм доаккхаргдацар, аьнна, хет сона. Дерригача дуненна а довза мегаргдолаш хIама хиннад Къоастой Iийсайна из лацарца карахдаьнннар. Цудухьа цар из лаьттан букъ тIа мел долча мехкашка дIа а гойтад.

— Из кинофильм даккхале, — дувц Махьмада Iийсас, -йоазанхочо Лурье Ричарда «Иблиса чарахьал дар» яха книжка яздаь хиннад цу хIамах 1993-ча шера. Таржамаш даь, 31 паччахьалкхен меттала даьккхад из. Со мел хиннача мехкашка: Вьетнаме, Франце, Германе, Финлянде, Итале, кхычахьа — долаш дар дувцаш дола книжка.

Кхы а дукха моттигаш хинна хургья цун балха юкъе, бе-бе зуламхой гучабоахаш а лувцаш а, бакъда цу цхьанне а довзийт вайна, вай мехкахочо следователа алапи зехьа ца ийдаьлга. Иштта ца хилча, цунна лург а яцар юстице инарал-лейтенант яха еза цIи.

Россе президент В. Путин орден дIалуш ва вай мехкахочоа

1993-ча шера дар мотт сона из. Цу хана со Шолжа-ГIалий тIа вахар. Бакъда вахача-ваьннача ца вуташ, со сай квартирера араваккха гIерташ, тIехьабаьнна лелаш, цхьаццабола нохчий къамах бола нах бар. Вена подъезда чу чуийккха: «Хьо укхаза вахаргвац хьона», — яхаш, цIогIа хьийкхар сона цхьан дийнахьа нохчий кинорежиссёр хиннача ТатаевгIар Илеза. Цу тайпара къамаьлаш хезадар сона йоазанхо хиннача ЯндарбиевгIар Заьлмахагара а. Сарахьа балхара чувеча, бераш соалозаца хахка коа аравала йиш яцар сога, баьхке хьаовттар малашб цаховш бола нах. Цигара со чуваххалца: «ДIаводий хьо укхазара? Оаха вахийтаргвац хьо», — дар сона хьахозаш хиннар. ЦIагIа чубаьхка Боккхийчар Советерча «къоаноша» а кхеставир со цхьан дийнахьа. Книжни издательствера со араваккха (балха вола моттиг) Нохчий республикан следственни комитета болхло венавар, автомат яхьаш. Цар увттадеш дола уж «концерташ» кIордадаь, Наьсаре хьалвера со, Къоастой Махьмада Iийсайна тIавахар духьа, цо фу оал хьажа безам болаш. Из цу хана Россе паччахьа викал волаш, ГIалгIайче болх беш вар. ХIанз мэри йолча цIагIа яр цун офис. Цунна тIаваха хала хиланзар сона. Хетаргахьа, цунгара масал эца дезар тахан хьакимаш да тхо яхача цхьаццаболча наха. Мехкахой хьашташка хьажа ше декхарийла волга дика кхетадеш вар, аьнна, хет сона инарал. ДIадийцар аз шедар долча беса, балха а цIагIа а се садаккха ца вуташ, нохчий къамах болча наха кхеставеш хилар.

— Бала ба сога цу наха бахьар, — аьлар аз.

Сога дикка ла а дийгIа, лоацца аьлар цо:

— Цигара хьа а ваьле, уккхаза хьалвел.

Хьаькъал долча сагá кхетаде хала дацар аьнна хет сона, сенца чакхдаргда Шолжа-ГIалий тIа латта хьал. Со меттел, юххера, беррига гIалгIай а хьалбахка безаш хилар цига этта гIулакх. Бакъда цар эггара хьалха цигара араваьккхар со вар. Даггара уйла йича, из фу бахьан долаш дар ала могаргдацар сона тахан а. Цхьанна партеца, оппозицеца, зуламхошца вувзавенна ца хилча; сенна кхеставора цар со селлара чIоагIа? Цу хаттара жоп дала царна шоашта а могаргдарий-хьогI?

Шийга мукъа ха кIезига яле а, са юхь а яь, тIа а ийца, сога ладийгIар са даь ханнара волча сага. Цунга ха йоацилга-м кхетаде хала дацар. 1992-ча шера гIалгIашта, хIирашта юкъе хинна тIом бар, цигара беха баьхка эзараш нах бар чубаха цIа, бе болх боацаш лелаш; цхьабараш де доацаш байна, хIанз а корабанза бар. Цу юккъегIолла йохаш а еха а латташ Нохч-ГIалгIай республика яр. Цо дикка саготдайтар хьакимашка а мугIарерча нахага а. Тха къамаьл чакхдоаллаше а, сихонца ваха кийчвелар Махьмада Iийса: «Сипсой-ГIалий тIа кхача везаш ва со сихха», — аьнна. Цо сайга ма аллара, цигара вахар дита а дита, Наьсаре хьалвера со. Вена дехке а ваьннавац.

Мехка паччахьа Б. Н. Ельцина цунна тIабилла хиннар геттара хала болх бар, аьнна, хет сона. Москвагара даим хьатIалоаттадеш гIо-новкъостал ца хилча, хьабе вIаштIехьадаргдацар из, хIана аьлча лаьттар къаманна эггара халагIйола ха яр. Цхьан дийнахьа районерча «Наьсарен оаз» яхача газета хьалхарча оагIон тIа кепа теха араяьлар, Iийсас Ельцинга язъяь, балхара дIавоалаш йола заявлени. Ах оагIув дIалаццал хIана яц аьнна яр из. Фу дар цу тIа паччахьа викало дийцар, хIана дита лаьрхIадар цо шийгара гIулакх? Болх хала хилари из хьабе цамагари дацар цо лоткъадеш хиннар. ТIом хинначул тIехьагIа, вахарах беха лела нах, хьалчубахарашта деш дола дов, уж боабеш хилар, де доацаш байнараш лахарах аьттув цабалар, хIаьта Москвас уж дешаш къоастаде, нах юха цIабахийта, уж эшача хIаманца Iалашбе гIо деш цахилар дар дукхагIа инарала новкъа хиннар. Уж шедар довзийтар духьа, цкъа-шозза яхар мо, ше тIаэцар дийха хиннад цо паччахьага. Бакъда вокхо, теркал ца деш, дита хиннад цун дехараш. Нагахьа санна иштта дале, ер болх шийна дIахо булургбац, ше цу балхара дIавоал, аьнна яздаьдар цу тIа. Ховш ма хиллара, цу тайпара йоазув духхьал газета тIа кепа теха ца Iеш, Ельцинга шийга а дIакхаьча хургдар, аьнна, хет сона. Сенна доаккхар из газета тIа? Цул нийсагIа даь хIама дацар. Нагахьа санна къаман хало тIаэттача хана, цо из болх битабаларе, нах ца кхета а тарлора цо из битара бахьанах. Бехкаш даха тарлора, гIалгIашта гIо-новкъостал де ловш вац из, яхаш. Ше дIа хIана воал белггала цу тIа яздаь хилча, наха нийса кхетадергдар болх битара бахьан. Иштта дIаваьлар Махьмада Iийса цу балхара, хIаьта а ше миччахьа вале, ший къаман гIулакх цунна дицденнадар, аьнна, хетац сона. Кхыча гIулакхаш тIа волаш а, де йиш йола гIо ший къаманна деш хинна хургва из. Дувцача шера хиннача ГIалгIай къаман хиланза яргйоацача съезде а дакъа лоацаш хилар вай мехкахо. Цига дийцараш ши дош дар: лоалахошца 1992 шера октябре-ноябре хиннача тIема хатара юкъера арабалари, ГIалгIай республикан Конституце проекти. Цу съезде баьхка кхыча къамий дукха викалаш а бар: ГIаьбартой-Балкхарой, Нохчий, Селий, Къарашой-Черсий, ГIалмакхахой республикашкара, Ростовера, Ставрополера, Москвера, кхычахьара. Вай къамах болча наха а арахьара тIабаьхкача хьаьшаша а дукха дийцадар цига къаман хьалах. Царех цаI вар Къоастой Iийса. Гулбеннарашта къаьстта дика довзийтар цо хатар, цох хьахиннар, из дIадерзаде эшаш дола наькъаш.

Балхара мукъаваьннавале а, къаман хьалхашкарча декхарах мукъаваьннавацар из. Цудухьа, цох тешаш болча гIалгIашта из шоашца хилар лайра. Шу чакхдоалаш (декабрь бетта), цох шоай викал ваь, Федераце Совета депутаталла хержар из, къаман гIулакхаш кхоачашдара дош цо Москверча хьакимашта хьалхашка кхухьаргдолаш. Цул тIехьагIа Россе Генеральни прокуратуре а къахьийгад цо.

2021 шера сентябрь бетта 17-19-ча деношка Госдуме а Халкъа Гулламе а депутаташ хоржаш моттиг хилар вай республике. Хьалххе а кепайоазон тIа дийцадар депутаташ хила безам болча наха, шоашта фу карагIдаргда, нагахьа санна хоржамех чакхбоале. «ГIалгIайче» яхача газета тIа дар Махьмада Iийсас даь дукха доккха доаца йоазув (№ 35, 9 сентябрь, 2021). Цо яздора: «Дуккхача шерашка политически а юкъара а болх лелабаьб аз. Тахан вай республикерча наха хьалхашка латта халонаш а дика йовз сона. Са программан хIара мугI тIаберзабаь ба вахарца, юкъарча а политически а доакъошца дувзаденна дешаш къестадара; ГIалгIай Республике бахача наьха бокъонаш, кортамукъале, законаша дIадеха хьашташ ма хулла диззагIа кхоачашдара; уж хIамаш теркалдергда, законаш кхоллача хана а, уж вахаре чакхдоахача хана а. Сай низ дIа мел кхоачаш дола хIама дергда аз, вай низах бола тешам юха а дийнбар духьа; ГIалгIайче, цун вахар тоадар духьа, аьттув болаш а нах тешаш а из хилийта гIерташ».

Хоржамаш чакхдаьнначул тIехьагIа фу хийтар-те вай мехкахочоа? Цу хаттара цо ше жоп деннад, газета корреспондента Таргимов Хьусена: «Къайле йоацаш аргда аз, кIеззига шеко йоссийтаяр са дег чу, республике латта политически хьал эргаш доландаь, довзаш дола гIулакхаш а моттигаш а нийсъялар бахьан долаш. Бакъдар аьлча, цудухьа лаьцар аз хоржамашта юкъе дакъа, политически акце лоархIам наха дIабовзийтар духьа. ГIалгIай къамо цIаькха а хьахьекхер, ше политически дегIадена хилар. Хоржамаш деча моттигашка хьаухар къоаной, кагирхой, бIарчча дезалаш, цхьаккха гIалатло ялийтанзар. Цар ладийгIар тха кхайкаралга, цудухьа аз царна чIоагIа баркал оал...» Бакъда белгалдаккха деза, депутата болх Махьмада Iийсас, хьатIа ца эцаш, бита хилар.

Дукхача совгIаташца, езача цIерашца белгалбаьхаб вай мехкахочун къахьегам. Из ва СССР прокуратуран сийдола болхло, Россе гIорваьнна юрист, цунна еннай «Къахьегама ЦIеча Байракха орден», «Сийлен белгало» яха орден, «Даьймехка хьалхашка карахдаьннарех» яха IV лоархIам бола орден, иштта вай республикан «Карахдаьннарех» яха орден. 2002 шера из хержа хиннав Федераце Совета доакъашхочун дарже. Карарча хана Махьмада Iийса вай республикан президентаца дагавоалаш вола цун гIонча ва.

Ца хьоахадича Iелуц со, республике дика вовзаш хинна журналист Къоастой Муса цун воша хиннилга. Из вайна дика вовз дуккхача шерашка Наьсарерча «Ленина никъ», «Сердало» яхача газеташка хьинаре къахьегаш хинна хиларах. Верригаш а Къоастой Медий Махьмадеи Хутенаькъан Дондий Хьавайи 9 дезалхо хиннав. Царех 4 бер Сибре бигача хана деннад: ши вошеи ши йишеи (Маржан, Осман, Мадина, Израил). Мусайл совгIа Ювсап, Джабраил, Мухьмад яхаш вежарий хиннаб Iийсай. Царех шиъ къаьстав Ювсапи Мусаи. Джабраили Мухьмади тахан а болаш ба. Дезала да Медий Махьмад кхелхав 1984 шера, ше валлалца йолча хана; Эккажкъонгий-Юртарча мурдий тхьамада волаш чакхваьлар из. Iийсай ший дезалах оале, цун кхо воIи ши йоIи да. Къонгий цIераш я Темарлан, Iамархан, Заьлмаха, уж берригаш бокъонаш лораеча моттигашка къахьегаш ба. Мехкарий цIераш Радимхан, Мадина яхаш я.

Махьмада Iийса ший къонгашца
Iийсай фусам-нана ГIуденаькъан Iайшет

Къаьстта а белгалдаккха лов сона, Къоастой Iийсай фусам-нана Баку яхача гIалий тIа хьаким (градоначальник) хиннача ГIуденаькъан ГIудий веший виIий-йоI йолга. Цун да Тухан реальни училище а яьккха, революце оагIув хьаллоацаш, Орцхананаькъан Хизараца лийнна саг ва. Cоветий Iаьдал даьнначул тIехьагIа, ахчан гIулакх леладу министр хиннав из. ДIахо цо къахьийгад Наьсарерча НКВД кулгалхо волаш. Селий мехка бандитизмаца къовсам лоаттабе вохийт Идриса Тухан, цига зуламхой кулгах ла а ла. Цун йоI Iайшет я Iийсай цIен-нана а дезала нана а. Из а дийша саг я, юртбоахама институт яьккха, проектни институте къахьийгад цо. Карарча хана Махьмада Iийса вах дай баьхача Эккажкъонгий-Юрта. Цун дезткъа шу дизарца даькъалавувцаш, дуккхача хана из вахар ловш, чакхдаккха лов сона ер йоазув.