Skip to main content

Безаман талгIенаш

lахильганаькъан Заретай безаман йоазонех лаьца

Безаман йоазон суржаlа тlа, ма-дарра вай лерх1аме ийцача, дукха шоайлеи къаьстаи дувзаденна сибаташ гарга эза хул, вешта аьлча, ханага йиллача белгалъяллал йlаьхъяь а хул, кхыдола турпала йоазонашца уж вай дистача, лоаца дувцар е дlаьха дувцар, вай хьокхама доаладича. Цу тайпара дlаьха дувцара кепа т1а вахара юкъе нийслуш йола сага оагlонаш хьахьокха гlерт, укхазара да, селла тайп-тайпара безаман йоазонаш хьакъоасталуш хилар, царех сесарий хинна дlаоттар, хоза хоам ба вай халкъа юкъе.

Ала доагlаш да, дукха бац вай халкъа юкъе, кхалнахa, безаман йоазонаш, къаьстта гlалгlай меттала, деш. Хlаьта хозахетаргдолчарех йоазув да аьнна, ала доагlаш да укхаза, lахильганаькъан Заретас яздаь дола, ший хьалхара безаман йоазув «Гаьннара безам».

Из роман дешача юкъа, аз зийнар фуд аьлча, куцгойта турпалхой, мугlархо шоаш болчча тайпара хьахьокха хьажай, цар дикадар е водар а, къайла цахьош. Дукхагlа, дешачар масал эцаргдолаш, нах бе-бе нийслуш хилара, иззамо из гlалгlашта юкъе а, дlагойтар духьа, Iарчакханаькъан Сале ший йоазонца lоткъама юкъе хьоахадаьр а доацаш, царех куцашха сурт-сибаташ даь а доацаш. Гlалат ца воалаш а воча наькъа тlа гlа ца боаккхаш а хийла да хиннавац, мелла из гlалгlа хинна дlацаоттарах. Вай вахара юкъе деррига хила дезача тайпара хулаш а нийслуш а даларе, воайла толлашагlа хозагlа а къам хургдацар аьнна тешал-чlоагlо йоалае безам ба, укхаза. Бакъда, «Гаьннара безамо» хьадувцачох, кхалнаьха вахар геттара биркъеи халеи хиннад, хlанз а да, хlана аьлча, дукха декхараш, хийла маlасага дараш а тlехьа, кхоачаш де дезаш хиннай, къаьстта гlалгlай кхалсаг. Укхаза, дукхагlа сесарий оагlонгахьара, хьахьекха сурт а вахар а сахьувзаш а да, из бахьан долаш, дукхагlа сесарий меттала лув йистхула кхалнах- турпалхой, селла корзагlвувла эшар а доацаш. Из бахьан а отташ, цар ду къамаьл, гlалгlачун багара доаггlача тайпара да, кхы цlенагlа, из мотт, бувца йиш йоацаш.

Кхы а хьоахае мегаргйолчарех я аьнна, белгалъе еза, цу безаман йоазон харжа йоа цlи я «Гаьннара безам». Хlана аьлча из оазален калам, дега тlа вас юташи lоткъам беши хиларца мара товш хиннабац, цу хьакъехьа дика товш хьабоагlа кертера турпалхой «безаман шолларг» хинна дlаотташ бола, Руслани Людаи, вай зийча. Бувцаш боа безам, вай лоамашка даьха заман чура бац, 60-80 шераш да XX-гlча бlаьшера чура хьоахадаь дола, хlаьта цу хана-м дукха хlама хувца а деннад, гlалгlай куц хоза, наьха санна, эрга а деннад. Дын тlа хайша лелац къонахий, хи тlа ухаш бац мехкарий, кхы йоа зама я, цу заманга хьежжа да лелари, йистхилари, вахари. Зарета, аз кхетадечох, ший бlаргашца дикеи вои хьахьокха гlийртай, кхоана цу тайпара цатоамаш, халахетараш, ийрча сурташ увтташ хургдоацаш. Кхы ер ма дий аьнна а доацаш, дерригаш дац вай малайкаш. Бакъда, цкъа, гlалатах виззар дехке-м воал. Хlаьта масалаш гойтарца мара, вайна а ховргдац, водар фуд е дикадар фуд, къаьстта из оагlув безаман куца тlагlолла хьахьокхаш хьайоагlа гlалгlай кхалcаг, гlалгlай йоазонхо.

Цхьацца моттигаш йоашхача сахьате, ингалса мехка гlордаьннача безаман йоазонашта таралест йоазонхочун сурташ, оамалаш хьехаерца е кlаьда дог гойтарца. Ше хила дезача тайпара, сесарий безаман йоазув да, Коазой lийсас хьоахадаьча тайпара,- наха къамаьл ду моттигаш, чоалханеи цlенаи йолаш. Дикача безаман йоазонна цхьа турпал а тоъ, Iарчакханаькъан Сале дувцар а доацаш. Цунга хаьттача-м, эзар-эзараш хила безаш ба йоазонах, безаман йоазув лерхlамга сатийсача. Ноахал дlаяздар дац вай укхаза доашхашдар, хьоахаде лов, йоазонхочун ше лийнача а яьхача а хинна дола сурташ, оамалаш, къамаьлаш да. Хlаьта, уж хоздеи ийрчдеи цун бокъо я, безаман йоазон ше мугlархо хинна дlаоттаргахьа даьлча.

Безам безама а башхало я. Безаман куцаш дика хьахьекхад укх йоазон тlа. Хозеи кlоаргеи безам хьахьекхаб Маржанаи Исламаи юкъе. Ха яхача наха юкъе, безам дийнлуш а лоталуш а болга, дика сурташ даь (сюжеты) да, хиннар мерза а ца дувцаш, укх йоазон тlа. Гаьннара безам ше ма барра хьахьекхаб, кертера турпалхой сурташ вай даьшхача, Русланеи Лидаи сурт-сибаташ. Уж хьоахабаь болаш, безаман йоазув дукхагlа озакхетама йоазув (Bildungsroman) да аьнна, ала дезар да. Хlана аьлча, цу шолларга вахара никъ ишколера денз дlаболабенна болаш, уж боккъонца кхийна дlаотталца, хадац. Дешаш вар, цар безама юхьига тlара денз чаккхенга кхаччалца, са а дог а лувцаш хул, «фу хургда?», «фу дергда?» яха, даимма кертера хаттараш лоаттадарца.

Дукха дувцилга йоацаш, кхувш боагlарашта а, вешта, ха яхача наха а чамлургболаш йоазув да, тайп-тайпара безаман оагlонаш хьагойташ дола Заретай роман. Гlоза дешар хилда шун! Лерхlамца!

Сапраlаланаькъан Микаьил