Skip to main content

Iалхан-Чурта канал ший бIаь шера гарга да

Лаьтташ хьаьнде эшаш хинна хий

Дукха ха яц Наьсаре гIолла чакхдоалача канала дехьа нах баха хайша, бакъда из хий ше дола-м йIаьха зама я. Дукха хIама ца эшшаш, бIаь шу да из дилла лаьрхIа хьалхара балхаш дIадоладаь. Укх шера 95 шу дизад М. Д. Калиманов яхача инженера цун проект оттаяь. Из болх цо баь хиннаб 1927-ча шера. Кхы а цхьа шу даьлча, хьалде доладаь хиннад из. Тайп-тайпара ханаш хиннай цу каналага ихараш, царга хьежжа бе-бе хьалаш хиннад хига шийга а. Со зIамига волаш, геттара бIеха доагIар из, цкъаза дайна хьайбаш а текхадора шийца, къаьстта новкъа хулар цу чу нах бовш хилар, боабаь нах чукхувсаш хилар, къайлабахьар духьа. Цу тайпара массехк моттиг дагайоагIа сона. ХIаьта а Наьсарерча хозагIча моттигех цаI яр цун йистош, къаьстта хоза хулар цига шинна берда тIа дIаегIача кIарсхалашта зиза техача. Цига салаIа ухар наьсархой. Наьха сакхетамаш укх тIехьарча хана лакхлуш латташ санна хет сона, хIана аьлча канала чу нувхаш чукхувсаш йола моттигаш кIезигагIа нийслу. Из массехк шу хьалха цIендеш, кIоаргдеш болх чакхбаьккхар. Ала деза, Наьсрера Iам а цох хьаяьнна тIехьале я, аьнна. Канала хигара IодоагIаш дар, Iам бузаш хиннача хин хьоарсам.

Сенна, маца, малагIча гIулакха дилла хиннад из канал? Цу хьакъехьа массехк шу хьалха аз яздаьдар: «...Советий Iаьдал даьннача хьалхарча шерашка, геттара лоархIаме хеташ, дувцаш хиннад лаьтташта эшаш дола хиш дехкаш, хиш детташ болча болхлой тоабаш вIашгIтохилга. Дукха лаьтташ хиннад декъа, хиш цатаар бахьан долаш цхьаккха тайпара хьувкъам ца луш дадаш. Къаьстта а царех хиннай Iалхан-Чурта атагIе, цох кхыметтел «Iоажала атагIе» аьнна цIи тилла а хиннай, даим йокъал латтар бахьан долаш. Паччахьа зама йолаш а уйлаш хиннай ахархой а кулгал деча наьха а из моттиг, бизза пайда лургболаш, караерзае. Хиш дехкара говзал йолча наха увттадаь тайп-тайпара каьхаташ а хиннад, из мишта дича бакъахьа да дувцаш. Бакъда мел дика проект яле а, кхоачашъе эшаш дола ахча ца хуле, из алхха каьхата тIа юс, ер ма бий аьнна пайда ца луш. Иштта дусар канал диллара белгалдаь гIулакхаш а. ХIаьта а ха йоагIа, цу деша цIенхаштта уйла яь ца Iеш, белггалара балхаш дIадоладеш. Из хул 1928 шера....»

Лакхе хьоахаваьча инженера М. Калиманова оттаяь проект уллар цу дерригача гIулакхий кIийленга. Цун юхьиг дIайолалора Iалхан-Чурт оалача хIирий юртара, Буронна 10 километр мара гаьна йоацача моттигера Тирка чура хий дар цу каналагахьа дIалостадаь хиннар а канал кхоабаш хиннар а. Цига даьча сунтах цхьан секунда 450 кубометр хий чакхдоалаш хиннад. Из кхоачаш хиннад ХIирий, ГIалгIай, Нохчий республикай лаьтташка. Цун деррига дIоахал 182 совгIа километр хиннад.

Дикача наха лорадеш, Iунал лоаттадеш хьакхаьчад из вай деношка. Къаьстта цунга хьожаш вар хIанз вай «105 массив» оалача ваьха Йовлой Коне Тухан. Цо ха деш хилар бахьан долаш, из дийна мел волча хана, хоза лаьттар цун йистош.