Skip to main content

Хьалхара секретарь

Маькенаькъан Абукара Асхьабах дола дагалоацамаш

Сона дагадоагIаш, дукха хьакимаш хувцабеннаб Наьсарен районе. Цу хана коммунистий парти яр, массадолча хIаман хьалхале лелаеш. ХIара хьакима шийна тIехьа цхьацца дика лар ютар, ше цу гIулакха тIара дIавахалехь. Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, сона дагадоагIаш, парте райкома хьалхара секретараш хилар ЦIолой Султан, Беканаькъан Сераждин (Сергей), ГIастемаранаькъан Султан, Маькенаькъан Асхьаб. ЦIолой Султан хьаким волаш, со геттара зIамига вар. Цох лаьца са дагахьа, мехкараша оалаш хеза хIама мара дисадац. «Сийнача «Волга» тIа вагIаш, дийллача корах пхьарса гола арайилла вахар, кIай коч ювха Цолоев». Иштта оалаш сай лергашта хеза ва со. Сона хац цун сийна «Волга хиннайий. Хинна хила а тарлу, хIана аьлча цу хана хьакимаш кхувлаш хиннараш къаьнара, капота тIа сай багIа «Волгаш» яр. «Газ-24» оала машенаш дуккха тIехьагIа яьхкар хьакимий вахара а балха а юкъе. Беканаькъан Сераждин волаш, берий «Асса» яха ансамбль хьайир Наьсаре, из гIоръяьнна йовзаш яр ерригача Россе. ГIастемаранаькъан Султан волаш, гIалгIай къамах йолча БIарахой Лемкайна Социалистически Къахьегама Турпал яха цIи а IажагIо лесташ бос бола «Волга» яха машен а елар. Бакъда Маькенаькъан Асхьаб хьалхарча секретара гIанда тIа эггара дукхагIа ваьгIар мотташ ва со.

1979 шергара денз, 1990-ча шерга кхаччалца Наьсарен района доал деш хилар из. Цу хана дукха хIама эргадаьлар района а цун бахархой а вахаре. Керттера гIалгIай шахьар лоархIаш хиннача Нана-Наьсаре унахошта дарба де больница яцар. Я-м яр моцагIа Долтмарзанаькъан Сулеймас Iойилла Буро чура больница. Бакъда из геттара къе яр, хила езача дуккхача отделенеех нонагIъяраш йоацаш яр. Лорашта эшаш бола гIирс а бар эсала. ХIаьта районни поликлиника мишта яр дIадийцача, шо тешарг а дац. Цун сурт дика кхеллад халкъа йоазанхочо Боканаькъан ХIаме Ахьмада «Яккха йиш йоаца цIи» яхача ший дувцар тIа. Цхьа дакъа доаладергда вай цу дувцар тIара, тIаккха оаш дика кхетадергда аз дувцар. «Дукха нах бар района амбулаторе готтача коридора чу. Лораш хьабаьхка а цар шоай болх дIаболабаь а дукха ха яц. НаIарах доаллача зIамигача корилга хадданза бIарахьеж цхьабараш, вокхар, сатийнна цхьацца хабараш а дувцаш, ха лоацъю. Корилгах арахьеж кIайча кисе йовлакх тулла безаме кхалсаг...» Сайгара тIатохаргда аз, регистратуранна хьалхашка латтача наьха аргIа, цу уйчара ара а яьле, коа Iокхоачаш хулар, сов готта цу чу йолаш. Цудухьа йоккха, паргIата поликлиника а замо дIадехарашка хьежжа больница а езаш дар наьсархой гIулакх. Из больница хьалъе дIайолайир, Абукара Асхьаб хьалхара секретарь волаш. ДагадоагIа, цунна хьахьожадаь ахча тхов тIабахийтале кхоачаденнад, яьха. ГIишлон материалий а балхий а маьхаш хувцалу, лакхлу; нагахьа санна гIишло хьалъяь ца йоалаш, дукха говш хуле. Из хиннадар мотташ ва со больницанна а.

ХIаьта а района хьакимá хьаькъал теар, болх дIачакхбоаккхаргбола никъ лаха. Районерча боккхийча, кулгаговзал йолча нахага кхайкарал даьдар цо, тхов тилла гIо де, аьнна. Из болх бовзаш болча, цох лоархIабергболча къоаноша, хьалъара а баьнна, тоаяь Iооттайир больница. Цул тIехьагIа бIаьш, эзараш болча наха накъаяьлар из. Ювца больница хиннаецаре, къаьстта а во дар вай къаман хьал; Буро тIара, Шолжа-ГIалий тIара беха лела нах районе дукха нийсбеннача хана.

Иштта, Абукара Асхьаб хьаким волча хана, хьалйир вайцига «Асса» оала гостинница. Цкъа Бохтаранаькъан Берса Бембулата аьлар, вай къаман гостинницаш яц, хIана аьлча хIара цIа — из я хьаьша тIаэца кийча йола фусам, аьнна. Хоза аьлар. Бакъда тIавенача хьаьшанна хьакхаштагIа я гостинница хилча а цига сецача а. Цул совгIа, цхьайолча хана хьаьший, ши-кхоъ хинна а ца Iеш, итт-пхийтта хила а тарлу, масала, артисташ, туристаш. Бекъарг мичаб Iа уж шин е кхаь фусамá. Царна шоашта а ловш хилац цу тайпара бекъар. Из деррига кхетадеш волча района хьалхарча хьакима пурам деннадар, Iам болча моттигера гаьна доацаш, арахьара тIауха нах совцаргбола цIа хьалде. Иштта хьахилар «Асса» яха массийттазза вIаштIаръяь гостинница. Шиъ йоккха универмаг хьалйир вайцига, наьха хьашташ дикагIа кхоачашдайтар духьа. Царех цаI хIанз «Сельхозбанк» а хинна дIаяхай, вож Iаман юххе № 1 йолча аптеканна лоалаха яр. Дукха кхача бохка тикаш хьахилар заводской районе, Свободы (С. Осканова цIерагIа) оалача урам тIа. Къаьстта а белгалдаккха лов, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа дакъа лоацаш хиннача а байнача а наха дегIа цIенхаштта сийленг вайцига ца хиннилга. Заводской районе эггара айеннача моттиге из хьалдайтар а вар цу ханара хьаким. ХIанз а долаш да из сийленг, из эргадаьккха тоадайтар а Маькенаькъан Асхьаб вар. Эрсий къамах волча лётчика Юдина хетадаь сийленг дар Эккажакъонгий-Юрти Наьсар-Кертеи вIашагIкхетача. Дикка тоаелар тIема а къахьегама а сийлен музей. Нальчике вахаш хинна Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема доакъашхо, гIорваьнна разведчик Цхьорой Iаддал Наьсаре ваха хьалвоалавир цо, Кхоартой Жабраила цIерагIча урам тIа цIенош а даь. КхувшбоагIарашта дика масал дар вай мехкахочун — разведчика вахар.

Наьсарера № 4 йола юкъера школа а, парте райкома керда цIа а из хьаким волча хана дир. ТIой-Юртарча «Октябра 40 шу» яхача совхоза хьажкIаш лелаеш хиннача Коазой Бахьаудина Социалистически Къахьегама Турпал яха цIи елар. Из хьалхара секретарь волча хана (1979), Наьсаре вена хилар гIишлош еча, наькъаш дехкача, коммунальни балхаш деча эша машенаш хьаяра СССР министр Е. С. Новосёлов. Къаьстта лоархIаме дар аьнна хет сона, бахача наха керда фусамаш хьалъяр, наькъаш тоадар, балха моттигаш хьаяр. Цу даькъе а ший низ дIакхоачар деш, хьавоагIар Абукара Асхьаб. Бовзаргбоацаш эргабаьлар В. Ленина (хIанз Кхоартой Жабраила) цIерагIа бола урам, тоаелар Ингушская, ХIХ партсъезда, Мира, Свободы, Половинкина, А. Тутаевай, царех тарра кхыйола улицаш. Эргаяьлар автовокзал, АТП, заправочни станцеш, юртбоахам. ГIоръяьнна республике йовзаш яр «Экажевский», «Назрановский», «Маяк», «Октябра 40 шу» яха совхозаш. Царна керте лаьттараш а йоккха говзал, балха поалхам йолаш нах бар: Ясиновский Владимир, Лаьнанаькъан Умалат, Коазой Мурад, Беканаькъан Мурад, кхыбараш. Юртбоахама болхлой йоакхо елга хьахайташ яр «Наьсар-Кертерча» отделене хьайийлла хинна шурий-товарни комплекс. Болх бе а салаIа а мел эша хьалаш долаш яр из. Бусалба динцара гIулакх а, Iаьса воацаш, наьха хьашташ теркалдеш, леладора аьнна хет сона цо. Наьсаре болх беш дар 1978-ча шера хьалдаь хинна, хьалха Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухан ваьхача коа хьадийлла маьждиг. ГIалгIай мехка, Советий Iаьдал долаш, из цаI мара болх беш маьждиг дацар. Цул совгIа, керда маьждиг хьалде дIаеннаяр Наьсарен юккъе хинна электроподстанци, из йоккха а маьждига тIава аьттув болаш а йола моттиг яр. 1996-ча шера август бетта хьадаь а даьнна, цига болх беш да республикан доккха маьждиг. Дикка хувцаделар наьха сакхетамаш. Хьалха дукха хинна тайп-тайпара зуламаш белггала кIезигделар. Цхьа цIай дIадодацар, къаракъ а менна, нах вIашагI ца латаш, саг ца вувш. Районерча милицена кулгалде керда хьаким — полковник Зангенаькъан Саварбик — оттавича, дикка тоаделар цу лостамагIа дола гIулакхаш а. Вешта аьлча, болх бе ховш а, наьха вахар тоадара фу де деза ховш а, саг вар хьалхара секретарь.

Маькенаькъан Асхьаб ваь хиннав 1934 шера ноябрь бетта 7 дийнахьа, Шолжа района ДаьттагIа яхача юрта Бейсолта Абукареи Зурабанаькъан РабиIатеи дезале. Дикка боккха дезал хиннаб цар; кхо воI, кхо йоI хиннад цунца кхувш. Асхьаба вежарий хиннаб Султани Османи яхаш, йижарий: БагIи, Саци, Сахи. Таханарча дийнахьа уж берригаш боацаш ба. Мохк бохабеча хана, ийс шу даьнна кIаьнк хиннав из, цудухьа уж шедола хIама дика дагадоагIаш а хиннав, цох лаьца наха юкъе кIезига дувце а. Партийни болхлошта меттел, мугIарерча наха а мукъа луцар цу хана вай Сибре дигарах дувца. Школа мейдилг луш чакхъяьккхай дешарах дика лоархIавеча Асхьаба. Вай цIадоагIаш, 22 шу даьнна зIамига саг хиннав из. Юха мехкавалалехь, Казахстанерча университета журналистика факультет яьккха хиннай вай мехкахочо. Цудухьа «Сердало» газета чIоаггIа накъаваьннав кийчча вола журналист. 1959-ча шера, университет яьккхачул тIехьагIа, КПСС Нохч-ГIалгIай обкомо хьал а вийхе, меттаоттаяьча республикан столице Шолжа-ГIалий тIа ваха воагIа из. «Сердало» газета редакце отдела кулгалхо, бехктокхаме секретарь, керттерча редактора заместитель волаш, къахьийгад цо.

1972-ча шера парте Нохч-ГIалгIай обкома бюро соцамах, кепайоазон секторá кулгалде оттаву из. 1974 шера из КПСС Нохч-ГIалгIай обкома пропагандаи агитацеи отдела заведующе заместителалла хьожаву. 1977-ча шера Маькенаькъан Асхьаб деша вохийт КПСС ЦК юкъарча Iилмай Академе. Толамца из чакхъяьккха цIавеча, 1979-ча шера парте Наьсарен райкома хьалхарча секретаралла хьожаву. Цига балха волаш, из хорж парте Нохч-ГIалгIай обкома бюро доакъашхолла, Лакхехьарча Совета депутаталла. Цо дакъа лоац Москве хиннача КПСС XXVI съезда балха юкъе.

Газета редакцера из дIаваха дикка ха яьлча, со а нийсвеннавар цу газета редакце. Корреспондент а воккхагIвола корреспондент а волаш, цхьа ха яьккхар аз. Цу хана, Асхьаб дагавоагIача къаьнагIболча журналисташа дувцаш, дуккха хIама хезад сона цох. Масала, Къоастой Махьмада Башир вар промышленностеи гIишлошъяреи отдела кулгалхо. Цо оалар:

— Асхьаб иллиалархо а хила мегаргволаш, чIоагIа хоза оаз йолаш вар. Ше редактора заместитель волча заман чухь, болх боацаш вагIача хана, цIаьхха, оаз яхийте, илли доаккхар цо.

Цох ца теша бахьан деце а, Асхьаба воккхагIволча воIага Русланага хаьттар аз:
— Бакъдий из? — аьнна.
— Бакъда, — аьлар цо. — Новкъостий вIашагIкхийттача моттиге, царна илли оалаш оамал хиннай цун, ший хоза оаз йоландаь. Юххьанца Нохч-ГIалгIай радиокомитете дIаяздаь а, каст-каста эфире доахаш а хиннад цун иллеш. Партийни балха тIа къахьега волавелча, телевидене а радиокомитета а председатела заместитель хиннача Овшанаькъан Мустафайга ший иллеш кхы цадахар дийха хиннад цо. Цу хана денз, радио программашта юкъера дIадаьхад уж.

Хьехархо волаш а, газета корреспондент волаш а, массехк вIашагIкхетар хиннад са цу сагаца, къамаьл а хиннад. Царех цхьадараш дагалаца хьожаргва со. Университет яьккхачул тIехьагIа, Сурхо тIарча № 2 йолча юкъерча школе дIахьожаваь, цига цхьан шера болх бир аз. Из дар 1980-1981 дешара шу. 1976-ча шера денз, цхьацца йоазош деш, районерча а республикерча а газеташ тIа царна кепа еттар аз. Цудухьа, йоазонцара болх безаш, районерча газете балха ваха хьежар со. Цун («Ленина никъ») керттера редактор вар Зангенаькъан Хасолта Микаил. Цхьан дийнахьа, редактора тIа а ваха, аьлар аз:

— Йоазонца чIоагIа чам болаш, вар со. Редакце балха дIаэцавалара Iа со.
— Хов сона, — аьлар Хасолта Микаила. — Бакъда хьалхарча секретара пурам ца делча, хьо хьаэца йиш яц са. Райком гаьна мичай, хьалвахе, Абукара Асхьабага хатта, тIаккха аз хьаэцаргва хьо.
Из гIулакх кхы тIехьа ца тетташ, цигара аравоаллашехь, парте райкоме хьалвахар со. ШоллагIча этажа тIа яр цун кабинет, аьттехьа чувоалаш ниI йолаш, цу чу секретарша а ягIаш.

— Маькенаькъан Асхьаб волча вайтавар со газета редактора, — аьлар аз, безамерча кхалсагага. Берашха йоI яр из.

— Из, могаш воацаш, цIагIа ва, — дар сона хезар.

— Фуд цунна? Хала лазар да? — дух тIа вала эттар со.

— Шелал кхийтта, грипп да, — аьлар йоIа.

Из мара деце-м ловча хилда ер, сай дагахьа а аьнна, айса бена никъ чакхбаккха лаьрхIар аз. Хьалхара секретарь Iеш волча цIеннеи парте райкомаи юкъе карт мара яцар, юкъе ниI а йоаллаш. Тетта, коа чувахар со. Хьалха, секретараш лорабеш, герзаш качъухкаш нах латтацар хIанз санна. Кхыметтел парте обкома секретараш а, шоай цIагIара арабаьле, гIаш хьаухар балха. Коа саг вацар. Кизга уйче йолаш, цIеча кирпишках даь, цхьа гIат дола цIа дар сона гуш хиннар. ДIаюхе а ваха, корах хIама техар аз. Дукха ца говш, сона бIаргавайра унахо. Абукара Асхьаб ше вар хьаараваьннар. Хьалха мо костюм, кIайча коча тIа уллаш галстук яцар цун. Сийнача беса спортивни костюм (хачии курткеи) ювхар фусам-даьна. Цамогаш волчох дукха тара хетанзар сона из. Шелал кхийтта хила мегар цунах. Ди дика а дийца, се малав, фу болх беш ва дIадийцар аз. Цул тIехьагIа аьлар:

— Хьо духьала вецаре, Зангенаькъан Микаила газета редакце дIаэцаргва аьннадар со. Школера хьа а ваьнна, редакце Iочува мегаргварий со?

КIирвенна сона бIара а хьежа:

— ДIаэца ала, — лоацца аьлар цо.

Хетаргахьа, сов гIадваха, ког лаьтта кхетацар са, цигара юхавоагIаш. Амма районерча газета редакце балха со ваханзар. Шолжа-ГIалий тIа хиннача «Сердало» газета редакце дIа а ийца, 1981 шера 7 июле балха араваьлар со. Цига къахьегаш волаш, Абукара Асхьабаца кхы а массехказа вIашагIкхетар хилар са, балхаца дувзаденна. Хьалха Наьсаре шиъ стадион яр. ЦаI — хIанз Iама йисте банковски цIа дагIача, вож — Наьсарера гимнази йолча. Керда стадион хьае лаьрхIар шахьар тIа. Карарча хана Овшанаькъан Рашида цIерагIа йола стадион хьае дIайолайир, цигара моттиг Iошаьръяь, лаьтта тIакхахьа болабелар. Цхьан юкъа, бицбелча санна, хьакимаша тесса йитар из моттиг, цига тIайодаш е трактор а е машен а яцар. Цох йоазув де тIадилладар сона газета керттерча редактора. Цу моттигага а хьежа, Маькенаькъан Асхьаба тIавахар со.

— Стадиона тIа ду балхаш соцадара фу бахьан да дувцаш, йоазув де аьннадар сога. ХIана латт из сеца? — хаьттар аз хьалхарча секретарага.

-Хьалха мо, геттара дукха машенаш тIа ца ухе а, лаьтта дIакхухьаш, лелаш-м ба цига водителаш, — аьлар цо. — Бакъда, катехха, из хьае ахчан кхоачам бац тхога. ХIаьта а из йицъяь Iеш дац.

Из хаттар дахьаш со шийна тIаварах, раьза воацаш санна хийтар сона из. Йиллача ханал йIаьхъеннаяле а, стадион тIехьагIо хьалйир. Из вайна массанена йовзаш а гуш а я таханарча дийнахьа.

Цхьан дийнахьа газета керттерча редактора Тебой Iабазбика Тухана дIачувийхар со:

— Жайрахьа ваха веза хьо, Сали, — аьлра цо, со цецвоаккхаш. Редактор лелавеш мара машен яцар гезета, цига водаш хилча, автобусашца е такси оттаяь ваха везар. Такси оттайой-м ах алапи Iодилла дезаргдар са.

— Фуд цига? — хаьттар аз.

— Йохаяь латташ «Iарамхи» яха курорт я. Из хьалъе а тоае а дага волаш, саг а вац. Цига фуд а хьеже, бехкевар малав а хайя, йоазув дергда Iа. Наьсаре хьалкхаьчача, Асхьаб волча дIачу а гIойя, хьайна хьалваха а цIава а машен ехаргья Iа цунгара.

ТIеххьара цо аьннача дешашта геттара раьза вар со. ШоллагIча дийнахьа хьалхара секретарь волча кхаьчар со, делкъа ха а хилале. Iабазбика Тухана аьннача беса, машен йийхар аз Жайрахьа хьалваха. Ший цхьан отдела заведующи хьачу а вийха, машен Iалашъяр цунна тIадиллар цо. Тахан а тIехьа йиц ца луш, дагайоагIа сона цу водитела тайпан цIи. Наьсарерча № 27 йолча училищен автобус яр сона яйтар, из лехкаш хиннар Боранаькъан тайпан саг вар. Транспортаца сихха гIо дарах, хьалваха, сарале сай гIулакх даьккха, цIава кхийра са. Цу наькъа йоккха статья язйир аз, курорт еха латтара бехкебараш а хьехабеш, бакъда цу гIулакха бехке бацар района хьакимаш.

Цхьаькха цхьа моттиг а дагаух сона. Хьалха мо, керттерча редактора декхар тIа а дилла, Наьсаре вахар со. Цига хила дезаш дар ЭсамбаевгIар Махьмуда концерт. Репортаж кийчъе езаш вар со хIанз. Хьалкхаьчача, райкоме чувахар со. Асхьаба секретаршайга хаьттар аз:

— Мичахьа сецав ЭсамбаевгIар Махьмуд?

— Цунца профилакторе хьалбахаб райкома болхлой. Цига хьалгIо, — аьлар йоIа. Цун майрало, хIама лочкъа ца деш, из хьааларо цецваьккхавар со. Цу тайпара хIама хьаала бухьаш хилацар цхьабола секретаршаш. Хьалвахар со, хIанз «105 массив» оалача яр из — «Электроинструмент» завода профилактори. Цхьа дахчан вагончик яр-кх, коа бассейн боаллаш, гобаьккха сетка а теха. Коа саг вацар. НиI хьа а йийлла, со дIачуваьлча (цу чу-м готта ма йий, дIаверза-хьаверза моттиг йоацаш), эггара магIахьара IотIахайна вагIар ЭсамбаевгIар Махьмуд, цунна юххе Асхьаб вагIар, дIахо — парте райкома отделий кулгалхой а цхьабола инструктораш а. Шоаш юаргьяр йиа а маргьяр менна а баьннабар уж. Царех дукхагIчарна со вовзаш вар. ХIаьта а се газетера корреспондент хилар дIааьлар аз, тайпан цIи а сай цIи а йоаккхаш. Цул тIехьагIа, велавенна, тIатехар:

— Се кIеззига тIехьависав мотт сона.

— Хьона доаггIар да, — аьлар Махьмуда, Iо а кхайка.

Асхьаб, вела а венна, хIама ца оалаш, Iийра.

Сарахьа Наьсарерча культуран ЦIагIа доккха концерт хилар. Эггара хьалха арайоалача газета номер тIа кепа теха яр «Эсамбаев — Назране» яха са репортаж.

МоллагIа гIулакх дахьаш шийна тIабаьхкача журналисташта, культуран болхлошта фу эш хьожар из, цар хьашташ кхоачашдора. Со студент волаш дар из. Россе гIорваьннача артистаца, поэтаца Хамхой Элмарзий Ахьмадаца Наьсаре даха долаш, Абукара Асхьаб волча чудахар тхо. Ахьмадаца безаме къамаьл даь, районе цо мел йоаккхача хана цунца хургволаш, инструктор вайтар цо. Дика дагадоагIа сона, из вар Iарпенаькъан Хьаж-Iумар. Тхоашца из волаш, Сурхо тIа вахаш хинна иллиалархо БIарахой Мустафа волча хьоашалгIа дахар тхо. Цига, котамаш а йоаяь, уж кхестташе, бIарчча ах ди дIадахар.

Цхьаькха цхьа моттиг а ювца лов Асхьаба вахарера. Парте райком чухинна къаьна цIа ХIХ партсъезда цIерагIа урам хьалкхоачалучча дар. Гола а теха, дIахьовзача моттиге хьалхарча секретара машен чулоаттаеча гаража пен бар. Цхьан бус, машен хаьхкка хьалвоагIа журналист, «Сердало» газета корреспондент Iарчакханаькъан Тухан, цига гола тоха езий а ца ховш, пенах чакхваьнна, гараже дIачуваьннавар. Къорг яьккхаяр гаражах. ШоллагIча дийнахьа Iуйрийна Асхьаба тIавахавар Тухан (газете цхьана болх баь бар уж), гараж хьатоаяйта дагахьа. Бакъда вокхо, ше тоаяйтаргья, саготде эшац, аьнна, хьавайтавар из. Лоацца аьлча, эзделца, гIулакхаца кхийна а ваьха а саг вар Маькенаькъан Абукара Асхьаб.

Ца хьоахадича нийса хургдац аьнна, хет сона, цо байташ язъеш хиннилга. 60-70-ча шерашка цо кепа техе арадоаккх кхоъ байтий книжка, дувцарий книжка, гIалгIай кепайоазон истореца бувзабенна Iилман болх. Патанаькъан Йоакъапа ший «ГIалгIай 100 йоазанхо» яхача балха тIа белгалдаьккхад; цо ворхI книжка яздаьд, аьнна. Дерригаш дайзадеце а, царех цхьадараш сона а дайнад. Къаьстта а теркам тIаозаш да «Урхе яккхар» яха книжка, из цун тIеххьара книжка да (2006), из арадаьннад 3000 тираж а йолаш, эрсий меттала а гIалгIай меттала а йоазош юкъе долаш. Цунна юкъеяхай вай мохк бохабарах йола «Дагалоацам» яха поэма, дукха байташ. Царех цхьа дакъа цо ше яздаьд эрсий меттала, вожаш таржамхоша эрсий меттала яьха я. Иштта цу книжка тIа да цо кхелла иллеш, царна язъяьча ашарий ноташ. Книжканна юкъедахача иллеша дIалоац 80 гаргга оагIув. Царна ашараш язъяьр я композитор Малсаганаькъан Зарема. «Зизан лоткъам» яха стихотворени Iомаю школе дагIача бераша ялхлагIча классе. Аз, Русланаца дага а ваьнна, кIеззига редактора болх баьб цу байта тIа, Асхьаб сайна раьза хургвар аьнна хет сона. Еш вай из:

«Цу лай чIорах чакх а даьнна,
Наькъа йисте, ловш мо эга,
БIаьстан юхьиг яхьаш дена,
Хоза зиза дагIар фега.

Адамий дегаш ловзадаьхе,
Хийла бIарг цо сийрдабоаккхар,
Хоза уйлаш сомаяьхе,
ЗIамга-воккха накъавоаккхар.

Бакъда бIаьсти, дувхар хувцаш,
Гонахьа дIаяьржар атта,
Тамаш йолча зизайх йоагаш,
Йолаелар ара латта.

ТIаккха, цхьанне теркал ца деш,
Дисар зиза, къайладаьнна.
Ший хам цабар новкъа долаш,
Дега чIоагIа вас а яьнна.

Оаз цун хьахоз, екаш михца,
Маьлхардаха дагIа зиза:
«Хозал яхьаш веначунца,
Ма хилалаш цIаккха къиза».

Ший маIанга диллача, цу байтах тара я «Уйлаш» яхар а, хIана аьлча из а я дикадар чIоагIдеш, водар дIатотташ:

«Наькъа араваьнна,
Латт со зем боахаш:
Никъ мел болча сона
Гу адам додаш.

ХIаране ший уйла
Я дагалаьцар...
МалагIчун ка яргья,
Фуд кхоачашхургдар?..

Царна тIехьахьежаш,
Зувш бIарг мел кхетар,
Ях аз дагахьа, дехаш,
Из кхоачашхилар:

Дог цIена мел долчун
Никъ дика хилба,
Тийшаболх лаьцачун
Аьттув ма балба».

Цо язъяьча цхьайолча байтех хинна иллеш дIааьннад вай гIорбаьннача иллиалархоша. Дукха ха йоацаш, оперни иллиалархо йолча Янданаькъан Яхььяй Хьавас аьлар, «Лоаман ашараш» яха фильм доаккхаш, ше Маькенаькъан Асхьаба дешашта яздаь «ЙиIий безам» яха илли аьлар. Наха дезаденна да БIарахой Любас дIааьнна «Хоза бIаргаш» яха илли. Ала деза цу кинофильма сценарий язъяьр а Абукара Асхьаб ва, аьнна.

Маькенаькъан Асхьаба къахьийгад Нохч-ГIалгIай АССР Лакхехьарча Совете, ГIалгIай республикан паччахьалкхен председатела хьалхара заместитель волаш, президента администраце кулгалхочун заместитель волаш. Цунна еннай «Карахдаьннарех» яха орден.

Асхьаба фусам-нана яр Солтамакъанаькъан (Йовлой) Мехьте Жанна. Цо даь кхо воI, йоI да цун: Руслан, Зураб, Тимур, Фатима. Берригаш доккхий дешараш дийша а вай мехка бахаш а ба. Из ше карарча хана йоацаш я, соахка къаьстар из вайцара. ХIаьта Абукара Асхьаб кхелхав 2014 шера.

Тха къамаьл чакхдоалаш, Руслана хьоахадир, хIанз кхувш дола ноахал хьалха хиннарех тара дац, аьнна. Цо яхар бакъда ала деза. ХIаьта а цу хьалхарча ноахалех хиннача нахах тара хила ловш, царгара масал эца къона ноахал хьоже, из дуккха дикагIа а хозагIа а хургда аьнна хет сона.