Skip to main content

Мехка накъаваьнна саг

Марзиев Висангире вахарах лаьца

«СелаIад» журнала 15 шу дузача баьхкаб (аьрдехьара аьттехьа) Угурчиев Азмат-Гири, Чахкиев СаIид, Марзиев Висангири, Мальсагов Або. Сурт кепа тохаш да духхьашха

Оалаш да, саг вовзийтараш цун дика гIулакхаш да, аьле. Цунна тешал деш хургда тахан са вувца безам болча сагах дола ер йоазув. Вай Сибрера цIадаьхкача хьалхарча шерашка денз, Наьсаре а Шолжа-ГIалий тIа а баьхача наха хаза, йовза, газетий оагIонаш тIара еша яьлар Марзиев Хьусена Висангире цIи. Казахстане школа а яьккха цIавенача цун хьалхара шераш Шолжа-ГIалий тIа дIадолх, из деша отт Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой института историко-филологически факультете. Цига деша вагIаш, эрсий мотт Iомабаь ца Iеш, гIалгIай мотт, литература а Iомадора зIамигача сага.

Бокъонца бакъдар аьлча, дIабувцача метта шаьра бале а, хIаьта а йоазув Висангирена а цун новкъосташта а дика ховра аьлча бакъхургдац, хIана аьлча уж дешаш хиннача казахий, киргизий школашка Iомабеш хиннабац гIалгIай мотт. Геттара аттача каламех оттадаь диктанташ яздарал совгIа, деша овттача хана кхыдола декхар царна тIадуллаш хиннадац. ГIалгIай грамматикан а метта кхыдолча доакъой а Iилман кIийле цар Iомаю деша дIаайттачул тIехьагIа. Карарча хана вайна дикка бовзаш бола нах баьгIаб Висангиреца институте деша. Масала, литература тохкаш йола Цечоева (Танкиева) Лида, меттаца дувзаденна дешара книжкаш увттадеш йола Цицкиева (Хаматханова) Аза, Алма-Ате Казахстана компарте ЦК болх баь Чахкиев Шарип, гIорваьнна гIалгIай поэт хинна Албаков Жабраил, кхы а дуккхабараш. ХIаьта царна хьехаш хиннарашта юкъе хиннав профессор Мальсагов Дошалкъа, цун йоI Лида, филологически Iилмай кандидат хинна Чапанов Мухьмад, кхыбараш. Вешта аьлча, вай заман дикагIбола хьехархой, шоай болх кIоаргга бовзаш бола, адамий мотт а, дунен хьал а, къаман Iаьдалаш а довзаш бола нах хиннаб Марзиев а цунца дешаш бола кагирхой а вахарга кийчбеш хиннараш. Цунга хьежжа, дика дешаш чакх а баьнна, вахаре лоархIаме моттигаш хьа а лийца, къаманна накъабоалаш хьабаьхкаб институт яьккха баьнна мехкарийи кагий нахи.

Цу хана из факультет яьккха дукхагIбола нах газеташка, телевидене, радио, институте, школашка болх бе совцаш хиннаб, цхьабараш партийни а советски а балхаш тIа ихаб. Царчох тара хул Хьусена Висангире караийца гIулакх а вахара кхел а. Цох дика журналист хул. Цун йоазошта кепа етт гIалгIай а эрсий а меттала. Уж а цун вахарера кхыйола моттигаш а вайна дикагIа йовзаргья, нагахьа санна цун биографецара цхьацца дола мугIараш дийшача.

Висангири ваь хиннав 1940 шера октябрь бетта 31-ча дийнахьа Буро тIа, Марзиев Хьусенеи Сурхоева Маремеи дезале. Сурхоев яха тайпан цIи лелаеш кхаь-диъ тайпара нах ба таханарча дийнахьа. ЦаIаш (Эккажкъонгий-Юрта бахараш) Шоанхой лоархIаш ба, Долакха-Юрта бахараш — Акинаькъан тайпан нах ба. ТIой-Юрта а кхычахьа а бахараша шоаех Йовлой лоархI. Висангире нана Йовлой хиннай. Вай мохк бохабеш, кIаьнк диъ шу даьнна мара хиннавац, вешта аьлча, хиннар кхетаде а цун уйла е а маггал ха яьнна хиннавац из цу заман чухь. Цар дезал баьхаб, лакхе аз белгала ма даккхара, Къилбаседа Казахстанерча Смирновка яхача станце. Шийла мохк хиннаб из. Тхо а даьхад Казахстана цу оагIорахьарча Петропавловски областе, со цига ваьв. БоккхагIчар дувцаш хезад сона цигарча Iаламах, шелалах лаьца. ЧIоаггIа буран йолча бийсан е дийнахьа вайнах баха ховшабаь деррига цIалгаш лайво къайладоахаш хиннад, цох лоачо (сугроб) хьаеш. Цудухьа цигарча фусамий наIараш вайцига мо арахьа дIа а ца еллаш, чухьнахьа хьчуеллаш хиннай, белашца лоа дIа а даьккха, хьалъарабаргболаш. Виъ воIи цхьа йоIи хиннад Марзиев Хьусена. Эггара воккхагIчун цIи Мажит хиннай. Из Наьсар-Кертерча № 11 йолча бархI шера дешача школе директор хилар. Дезале шоллагIа хиннай цаI мара йоаца Хьусена йоI Совдат. Цунна тIехьа хиннав Анатолий. ЙIаьххача хана Наьсар-Кертерча № 17 йолча юхьанцарча школе директора болх беш хилар из а. Нахаца товш, наха дукха везаш, сабар ший дегIаца долаш саг вар школан керте лаьттар. Цун гIалгIай цIи Iалихан яле а, паспорта тIа Анатолий санна дIаязваь хиннав из. ВиълагIа Башир ва. Нохч-ГIалгIай республика ехачул тIехьагIа, Шолжа-ГIалий тIара хьал а вена, Наьсарерча «Ленина никъ» яхача гезета редакце болх беш хилар из, цу хана со а нийсвеннавар цу редакце. Цхьан кабинете дагIаш а къахьегаш а хилар тхо къона республика вIашагIъеллача хьалхарча шерашка. ДукхагIа цо яьраш промышленни предприятеша мишта болх бу дувцаш йола корреспонденцеш, заметкаш, репортажаш яр. Дезала юкъе эггара зIамагIа Висангири хиннав. Итте а класс Казахстане яьккхай цо. Мохк юха меттаоттабича, 1959-ча шера из деша отт хьехархой институте, хIаьта 1963-ча шера из толамца чакх а йоаккх цо. Цу хана цар дезал бахар Наьсарени Наьсар-Кертени юкъерча доазон тIа. Наьсарерча къаьнарча поликлиникан кови Марзиев Хьусена дезал баха кови вIаший къоастадеш карт мара яцар. ТIехьагIа гIалгIай мединститут хьайир поликлиника хиннача моттиге. Ший къахьегама никъ Висангире дIаболабу Наьсарен района газета редакцера. Цига района бахархой вахарах, леларах дола йоазош кийчду цо газета оагIонаш тIа кепа етта. Цу редакце волаш цо даь йоазош теркам тIаозаш хул Шолжа-ГIалий тIа арадувлаш хиннача къаман юкъарча а парте обкома доалахьарча а «Сердало» яхача газета кулгалхой. Цига балха дIаэц къона журналист. Цу хана дIахайт цо газет дешарашта ше эрсий мотт дика ховш, цунах кхеташ, цу меттала язде ховргдолаш хилар. Из бахьан долаш республикан кагирхой «Комсомольское племя» яхача газете къахьега вех из. Сона дага а доагIаш, кагирхой газете къахьегаш гIалгIай къаман кхо-виъ саг мара хиннавац. Царех хьалхарчарех Марзиев хиннав. Цул тIехьагIа, цу газета редакце болх беш хилар Арчаков Iалаудин, Гадаборшев Або, Майсигов Руслан. ДIахо цо болх бу лоалахарча ХIирий республикан «Къона коммунист» яхача кагирхой газете. Журналиста болх миштаб — атта ба е атта бац — сона дика хов, хIана аьлча укх шера 45 шу доал йоазош деш, уж радионна, телевиденена, газеташта кийчдеш со хьавоагIа. Хийла бийса дIайода, журналист машинка тIа е компьютер тIа вагIаш, мишта хилар ца ховш сахулаш. Цкъаза дукха йоккха йоацача очерканна эша масалаш гулдеш, бIарчча бутт е кхы а дукхагIа ха яккха езаш хул. Никъ бе безаш, хало ла езаш, дегI отташ моттигаш а хул. Лоацца аьлча, салоIа ха кIезига йолаш болх ба из. Цу тайпара къахьегам хержа саг вIаьхий а паргIата а хургва аьлча дукха тешалуц со. Иштта дар Висангире вахар а. Даим лела везаш, язде дезаш хулар.

Цул совгIа, лаьттан тIагIолла къовсам болча лоалахарча республике къахьега шозза халагIа хинна хургда цунна, хIана аьлча Буро тIа даим латараш-тохараш хулар хIирийи гIалгIайи кагийча наха юкъе, дIа-юха боабеш а моттигаш нийслора. ГIалгIай цабезараш, шоай мехка цар болх бар новкъадараш дукха нийслуш хиннаб хIирашта юкъе. Цу хьакъехьа сона дийцар цу республике балха хиннача, Висангиреца институте деша яьгIача Цицкиева Азас. ХIаьта а шийх гIалат ца доаккхийташ, сабарца чакхвоал вай мехкахо, цига ше мел яьккхача хана.

1968-ча шера Марзиев Висангири дIаэц СССР-а журналистий Союзе. Цу хана дунен ялхлагIдола дакъа дIалоацача боккхача мехка журналиста билет хьаэца атта дацар, цхьа моллагIа йоазош дора аьнна хьалуш дацар из, нагахьа санна журналиста балхаца кулг шаьрденна, из дика хьабе ховш веце, парте а Iаьдала а яхача наькъ тIара ца воалаш, дIаваха ловш веце. Иштта журналиста сий лораде а лакха лоаттаде а ховш хила везар из билет киса доалла саг. Из фу яхилга да? Цкъа-дале, йоазонца бакъдар дувца дезар, ахчаш-кхааш хьаийде йиш яцар, шозлагIа-дале, къаракъа тIехьаваьнна, болх Iокхесса лелар могадеш дацар, шийна хьалхашка латта декхарех лоархIавеш хила везар, иштта кхы дIахо а.

1973 шера дуккха гIалгIай балхах бохабеча хана, Висангири балха тIа лакхву. Къамашцара гIулакх машара тIехьа леладеш, царцара къовсамаш хьал ца сувсадеш, Iаьдала яхачоа мутIахьа волаш хьавоагIа зIамига саг Нохч-ГIалгIай министрий Совете балха хьех. Юххьанца инструктор а, цул тIехьагIа вахарца-культураца ювзаеннача отдела кулгалхо а хул цох. Декхараш аттагIчарех дацар. Культураца дувзаденнача дешашта, телевиденена, радионна, газеташта тIахьожам лоаттабе дезаш дар хIанз цунга кхаьча гIулакх. Цу заман чухьа геттара дукха хIама эшаш яр лакхе белгалъяьха моттигаш. Масала, культуран цIенош дуккхадараш юрташкарча маьждигашка дар. Из наха дезаш дар е дацар вайна дика хов. Цу ханарча Iаьдала политика яр из хьадаьр, цу гIулакха духьала дош аьнначоа таIазар дора. Висангири ше а дукха гIадвугаш дацар аьнна хет сона из хIама. Радио, телевидене, газеташка болх беча наьха вахара хьалаш эсала дар. Итташ шераш доахар журналиста а цун дезала а квартира ца луш, цунга хьежаш баггIаше, ужаш къалуш а моттигаш нийслора. Балха эша хьалаш дацар. Сона дагадоагIа, «Нохчий гастроном» оалача тикан лакхе «Сердало» газета редакци хинна. Цкъаза зIамигача кабинете шиъ-кхоъ саг вагIаш хулар цун журналистех. Районе командировке ваха везаш хулар, маршрутах лелача автобусаца. Редакценна хьалуш йола машен алхха керттерча редактора гIулакха хехкар. Кхы а массагIа дар уж? Уж а кхыдола дешаш а Марзиевна тIакхухьар, царга хьажа декхарийла из воландаь. Цар болх лерттIа дIагIоргбола хьалаш Iалашде гIертар наьсархо. Деррига хеттача тайпара вIаштIехьа ца доале а, хIаьта а дуккхадар карагIдоалар, наха новкъостал де низ кхоачар. Сона дагадоагIа, 80-ча шерашка нохчий а гIалгIай а боккхагIбола йоазонхой берий журнал («СелаIад», «СтелаIад») хьаде гIерташ лийнна. ЙIаьххача хана из гIулакх чакхдаккха ца могаш, Москверча берий йоазонхошта Михалков Сергейна, Ладонщиков Гиоргена тIаухаш хьийза. Кхыметтел цу гIулакха оарцагIваьккхавар селий мехкара халкъа поэт, Социалистически Къахьегама Турпал Гамзатов Расул, кхыбараш. Эггара чIоагIагIа цу гIулакха къахьийгараш бар Марзиев Висангири, гIалгIай халкъа йоазонхо Чахкиев СаIид. 1986 шера из арадаьлча, цун керттера редактор хилар тIеххьарчох. Берий журнал хьадаь ди дездеча хана, даим цига воагIаш, цох дикахетар хулаш вар Хьусена Висангири. «СелаIада» 15 шу дузача а венавар из. Дукха нах вIашагIкхийттабар «Заманхо» яхача драматически театре, царца вар Висангири а. Изи, Мальсагов Абои, Чахкиев СаIиди, Плиев Махьмад-СаIиди, Угурчиев Азмат-Гирии цхьана багIаш даьха сурташ дисад сога, цу вIашагIкхетарах бола дагалоацам санна. ХIанз а каст-каста царга хьажа безам хул.

Вайна ховча беса, 90-ча шерашка йох йIаьххача хана Нохч-ГIалгIай АССР оалаш хинна республика. Е къаман столица, е Iаьдал, е нахага хьожаш, цар хьашташ кхоачашдеш йола структураш йоацаш юс ГIалгIайче. Массадола хIама тишденна, деха, кIалдиса латтар массайолча районашка. Цу тIа кхы а тIом хинна хIирашкахьара, тIаккха нохчашкахьара байдда баьхка дукха нах а бар вайцига. КIеззига а денал дола къонахий, шоашта могаш дола гIо шоай къаманна де гIерташ, бар цу деношка. Дуккхача шерашка цар Iоаяь балха говзал накъаяьлар къонача, хьахулаш йоагIача республиканна. Ишттачарех цаI вар Марзиев. ГIалгIай мехка пенсионни фонд эггара хьалха хьаяьр, цу чу болх бергбола нах вIашагIтехар, цар болх толамца дIа а болабаь, цунна кулгал даьр Хьусена Висангири вар. Цо кхоачашдеш хиннар боккха лоархIам болаш гIулакх дар. Фусамех беха лелача, болх боацача, къабеннача наха ханнахьа пенсеш дIадалар, садоаха фо санна эшаш хIама дар. Цу гIулакхах дика лоархIавеш, диъ шера РФ Пенсионни фонда чуйоагIача ГIалгIайче гIолла йолча отделене кулгалхо (управляющи) хул цох. Из болх дика вIаштIехьбаьккха волча вай мехкахочох ГIаьбартой-Балкхарой республикерча (Нальчикерча) пенсионни отделене кулгалхочун заместитель хул. Цига цо къахьег кхаь шера (1996 — 1998). 2004 шера денз из вар «Россе пенсионерий Союз» яхача мехка юкъарча организаце доакъашхо.

Шолжа-ГIалий тIа «Сердало» яхача газета редакце а Нохч-ГIалгIай книжни издательстве а балха волаш, са массехказа вIашагIкхетар а къамаьл а хиннадар Марзиевца. Эггара хьалха тха къамаьл хилар Шолжа района Ассиновская яхача станице юртбоахама комплекс хьаеллача дийнахьа. Цига хинна, столице юха IочувоагIаш, тхо шиъ цхьан машина чу нийсвелар. Из яр «Трудовые резервы» яхача спортивни цхьанкхетара хьакима (Щепелев яхаша вар мотт сона из) машин-уазик. Висангири хьалхашка дIачу а хайта, со вагIача тIехьашкахьа Iохайра спортсмений хьаким. Городе Iочукхаччалца, спортах а, хьайийллача комплексах а, цун пайдах а дийцар оаха. Йоккха хьайбаш леладу комплекс яр из, дояркашта, кхыча болхлошта салаIа даь, геттара кийчдаь цIенош а долаш.
Шедоа хIама машинашца хьадергдолаш, геттара лакхарча механизацеца Iалашъяь яр комплекс. Наькъа доагIаш даьча къамаьлах пайда баьлар сона, газета лаьрхIа статья язъе Iохайча.

ШоллагIа тха вIашагIкхетар хилар гIалгIай цхьан фусаме. Цига цу сарахьа хьоашалгIа бийхача наха юкъе бар мехка сийдолаш бола нах: революционер, йоазонхо хиннача Гойгов Iаддал-Хьамида дезал. Белггала аьлча, цига вар цун воI Рустем, цун сесаг, Iаддал-Хьамида шаккха йоI Заремаи Азаи, цар моарой, Марзиев Висангири. Вожаш цу фусамера нах бар. Со цхьаккха а тайпа царца шун тIа Iоха бокъо йолаш вацар. Бакъда тхьамадал ваьгIача Рустема, цхьаккха дича ца соцаш, низагIа Iохоавир со шоашца. Са гIулакх е цигара дIаваха везача, е царца Iоха везача кхаьчадар. Са декхар дар шортта вагIари, боккхагIчар дувцачунга ладувгIари. Из хала декхар дацар, цудухьа се цох лоархIавича санна хийтар сона. Цар дийцар Iаьдала лакхарча кабинеташка беча балхах дар дукхагIдар. Рустем цхьан хана парте обкома гIошлошъяра отдела кулгалхо хинна саг вар, Заремаи Азаи университета прфессораш бар, Висангири — министрий Совета болхло. Хетаргахьа аьлча, ши-кхо сахьат даьккхар оаха шун тIа дагIаш, кIаьдделча хьалгIайтте къамаьл деш, тIаккха юха хайше шу дуаш. Хоза ха яр цу сайрахьа оаха цхьана яьккхар. Цул тIехьагIа, из каст-каста гора сона «СелаIад» журнала керттера редактор Майсигов Саламхан волча, цун заместитель Льянов Мухьмад волча вайя. Цига а из веза хьаьша санна тIаэцар массаза.

Марзиев Висангире дика дезал а бар. Цун фусам-нана яр Буро чура больница хьалъяь волча лора-терапевта Долтмурзиев Сулйма йоI Зина. 1964 шера мединститут яьккхаяр цо, деша Алма-Ате этта хиннай из, бакъда вай цIадаьхкачул тIехьагIа, Буро тIа хьа а хьожаяйта, цига яьккхай цо лорий институт. Акушер-гинеколог хиннай из даим. Маьре яхачул тIехьагIа, цхьан-шин шера Шолжа-ГIалий тIа болх бича, Баку-Ростов яхача цIермашинаца хьал а ухаш (цу ханара транспорт хIанз санна паргIата хиннаяц), Буро чурча больнице ден-бус болх а бийя, цу цIермашинаца юха цIаухаш хиннай из кхалсаг. Ше караийца гIулакх чIоаггIа дезаш волча сага мара карагIдаргдолаш хIама дац из — низ, хьинар, ха ца кхоеш цу тайпара къахьегар. Висангиреи Зинаси бакъахьара тIехье кхеяьй. Цар воI-йоI да. ЙоI Тамара Наьсарен района № 17 йолча юкъерча школе зIамагIйолча классашка берашта хьехаш я. ВоI ИбрахIим яхаш ва, цо кхозза дийшад лакхара дешар. Юххьанца цо чакхъяьккхай Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой института химико-биологически факультет, цул тIехьагIа Пятигорскерча налогови полице Академе деша ваьгIав, юххера а, Къилбаседа Кавказа паччахьалкхен-муниципальни кулгалдара болхлой Академи яьккхай. Карарча хана ИбрахIим пенсе ва, цун подполковника чин да.

Таханарча дийнахьа Марзиев Висангири вайца вац. Могаш воацаш дикка ха яьккхачул тIехьагIа, из кхелхав 2011-ча шера. Из вовзаш хиннача наха диканца дагавоагIаргва из даим.