Skip to main content

Хала у дар дуненах летар

Мишта къовсам лоаттабир вайцига ковидаца?

Укх тIехьарча хана, кIезига хоз вайна, ковид яха лазар дувцаш, маска йоаллаш саг а гургвац наггахьа мара бIарга. Кхыметтел поликлиникашка юсташ хиннача йIовхала, тIаювхаш хиннача бахилай гIулакх тIехьашкадаьннад. Бакъда цкъарчоа-м чIоагIа тIадийрзадар из лазар, дерригача дуненна санна, вай мехкарча наха а.

Цо бихьар вай къаман юкъе сий долаш а лоархIаш а хинна нах. Царех вар мехка къаьда хинна Мартазанаькъан Iадрахьман, Озанаькъан Салмана воI Iадрахьим, цхьан юкъа цу лазаро лаьцавар дукха ха йоацаш вайцара къаьста историк, йоазанхо Коазой Нурдин, берригаш бийца а варгвац. Юххьанца денз, къахетам беш доацача лазарца къовсам лоаттабара оарцагIбаьлар вай мехкара лораш. Нах цIагIа совцабир, школаш дIакъайлар. Керттера цун белгало дегIацара йIовхал айялар я яхандаь, дукхагIбараш градусника тIа багIар, дийнахьа кхозза е диазза из юсташ. Унах лорабала гIертилга дар из.

Сона дагадоагIа, биъ бетта дийнахьа кхозза айса йIовхал юсташ хинна. Кхозза дIаязйора аз истола тIа лаьрххIа цу гIулакха Iодиллача каьхата тIа. ЙIовхал цу биъ бетта 37 градусал лакхагIа цкъаь-цкъа хьалъяланзар. Цо тешал дора со из лазар кхетанза хилара. Школе балха волча маска Iояккхацар, бахилаш лелайора, спирт доалла салфеткаш даим тIорме чу доахкар. Сапаца кулгаш дилар-м дувца а дезац. ХIаьта а наха юкъе лелача сагах, миччахьа кхийте а хьакхет цу тайпара у. Базар тIа, кодаме, йодача-йоагIача, балха ца вахача валац, автобуса тIа, «газела тIа» ха везаш а хул. Хьакхет-кх из тIаккха, мичахьара кхийттад ца ховш. Хьо лоралойя а, гонахьарбараш лоралуц. Маска лелаяц, кхачан продукташ хила безача боараме д! акъовлац, кхыметтел тика чу йохка хьош йола маькхх лораяц. Из дукха цIена йоацача машена чу уллаш гу, нах Iохувшача гIандаш тIа Iоехк. Дохкаш дола дулх а дукха тешаме хилац, лазар кхийттача устагIан е бежана из дале, наха зулам доал цох. Цу тайпара, вай мела дуташ дола хIамаш дукха да.

ХIаьта а лораша, низ-хьинар ца кходеш, цкъаза шоай унахцIено кIалъюташ, лорадир вай цу цамгарах, из хьакхийттар верзаве гIерташ, шоай хур дир. Буро чурча больнице хьайийллаяр цу лазара дарба деш йола отделени. Дийнахьа-бус тем боацаш, салоIа денош дицдаь, къахьегаш бар цигара лораш. Массехк отделени яр цун дарбанчен тхов кIалха: пульманологе, кардиологе, рионемаце, инфекционни (ковида дарба деш). Хьалха кхайкора больница хинначара гаьна йоацаш, нийсагIа аьлча, Буро чура районни больница хиннача моттиге хьалъяь я кердаяр. ЦIеча кирпишках еттача цун чухьа, мел эшача хIаманца Iалашъяь ченаш (палаташ) я. Бакъда цIаьхха денача ковида цхьацца халонаш а тIаера цига болхх беш хиннача лорашта а дарбаш деш хиннача унахошта а. Масала, кислород ерригача палаташка яцар, цудухьа каст-каста хозар лакхерча этажаш тIа хьувзадеча бурон тата; массанахьа, хIара маьнгена юхе кислород хургйолаш бола болх бар дIахьош хиннар. Из бахьан долаш палаташ, этажаш хувца езаш хулар унахой. ХIаьта а юкъарча гIулакха из деш хилар теркалдича, дукха эгIазбахар доацаш, раьза хулар уж, хIана аьлча царна Iоткъам хургбоацача тайпара, коляска чу ховшабийя бугар уж дIа-юха, кара уллаш кислородах бизза гIайба а болаш. Бокъонца из сурт бIарга ца дайнача сага, кхетаде хала хургда из. Аз ши бутт баьккхаб больнице хулаш мел дола хIама зувш, зIамигадар а доккхадар а. Цудухьа цу лазарца къовсам вайцига мишта лоаттабора дика хов сона, цун бIарчча сурт кхолла а йиш йолаш.

Палаташка дукха нах бацар, даггара вале а ши саг мара. Цхьайолчар чу цхьацца унахо мара воацаш а моттигаш яр. Реанимацен лаьрхIача цIагIа а вацар, халагIа ба аьнна белгалбаьхача унахоех цаI е шиъ мара. Даим царга хьожаш, бIарг вIашта ца буллаш яр санитарка, медйиша, лор. Цу отделенене керте латтар, ший ханага диллача дукха воккха воаца зIамига саг Йовлой Жамалда. Унахоша бийса мишта яьккхай, царна эшар фуд, укх чу вита везар малав, кхыча отделенешка чувига везар малагIа ва, малгIа маха тоха беза, молха яла еза хIаранена — шедар зувш, довзаш хулар отделене кулгалхо. Из чувеча, лазарах шоаш паргIатабаьлча санна хулар унахой. Хетаргахьа, ший сабарца, гIулакхаца везаволийтар цо. Из чIоагIа йистхулаш хеза саг цу больницера коравойя тамаш яр, цамогаш болча наха а лорашта а юкъера. Цу отделене болх беш волча сага оамал иштта хила а еза, аьнна хеталу. КIеззига тоаваларгахьа вийрза унахо чувугар кхыча (инфекционни) отделене. Цига ковида духьалара дарба сихагIа дIадодар. Бакъда цхьа хIама да ала дезаш, беррига унахой цхьатарра хилац, цаIаш халагIа, вожаш аттагIа болаш нийслу. Масала, цхьачарна шин кIира дарба дича кхоачам хулар, вокхарна — бетта, кхоалагIчарна — шин бетта, бар больнице биъ бетта мара метта ца боагIараш а. Цхьабараш лелаш бар, вожаш дегIа маьженаш хьоалуш, шоай хьинарца дIабохалуш бацар, цхьабараш когаш дода бер санна юха а лела Iомабала безаш хулар. Капельницаш, детташ дола маьхий, мелаш йола тайп-тайпара молхаш, кислородаца садахар — царех диза дIаухар унахой а царга хьожаш болча наьха а денош. Цхьабараш берзар, бакъда шоай Iоажал укхаза тIаэцараш а нийслора. Цу лазарах хьаваргвац аьнна хийтта саг цкъаза вийрзе дIаводар, из нийслора эггара хьалха Даьлеи шоллагIча аргIагIа лораши бахьан долаш. Дийнахьа-бийсан бIарг вIашка ца бохийташ, дегIацарча йIовхалга, цIий лакхдаларга е лохдаларга хьожаш хулар медйижарий, иштта кардиограмма йоаккхар, лаборанткаша анализ е дагахьа цIий доахар пIелга чура а пхаьн чура а. Цо хьахьокхар унахочунгара хьал малагIа да: верзаш ва е халагIа ва. Меттара хьал ца гIовтталуш а хулар цхьабола унахой, цар пехкаш эргаяьннайий, тоалуш йий хьажа сурт даккха воагIар зIамига саг Беканаькъан Адам. ЛаьрххIа палаташка чуяхьа йиш йолаш яр телестуде хьалха хиннача къаьнача камерех тара йола цун аппарат. Больнице йоаккхача хана, кхозза а диазза а даха дезаш хулар цу тайпара сурташ. Цкъаза унахой белалуш а ха йоагIар, Адам палате чувена, цунца къамаьл деча хана. Сайна хеза цу тайпарча къамаьла цхьа масал доаладергда аз. Адам, чу а вена, ший аппарат Iооттаеш воаллар. Халла мара ураха ца могаш волча унахочо дийхар:

— Со урахале, из кор хьаделлал, фо чудоагIаргдолаш, садукъ са.

Адам дIахо а ший аппарата гонахьа хьувзар.

— Кор хьаделла ях аз, — аьлар унахочо.

— Сенна деза хьона из кор, кислородни маска ма йоаллий хьона? — хьавийрзар из унахочунгахьа.

Велавелар унахо:

— Хьаделла Iа кор. Маскаш йоахккаше а, бовш цIакхухьаш латт ераш-м.

Адама шийна а сакъердам баьннабар мотташ ва со ше аьнначох.

Медйижараша беш бола болх, мах баь варгвоацаш, бар. Ден-бус болх бича, хувцалора уж. Унахошка дика хьожаш, царна товр де гIерташ, хулар Янданаькъан Марет, ПхьогIой Раиса, Iарчакханаькъан Танзила, Дударанаькъан Зоя, ЦIечой Хьава, Доврбиканаькъан Мата, кхыбараш. Цу тайпарча больнице унахошта гIо де маIача наьха низ а эшаш хул. Медйижарий низ дIа ца кхоачаш а, моттигаш хул. Цудухьа геттара гIадвугаш хIама дар унче болх беш медвежарий хилар. Вешта аьлча, вайцига медицински факультете деша багIаш бола, лораш хила дага бола кагий нах бар больнице къахьегаш. Саг хьалъайве, хьаьллаца, унахочоа шийна дулургдоаца хIама де новкъостал дора цар. Бийсан юкъе, сатоссаш Iа царех саг чувехарах, даим сомал еш, юхь тIара белабале хулар кагий нах. Къаьстта са белгалваккха безам ба Дзейтанаькъан Илез, Овшанаькъан ИбрахIим, Циздой Мухьмад, ЧIимхьилганаькъан Мухьмад, кхыбараш. Царех бизза, унахошта дукха безаш, лораш хургба аьнна хет сона, хIана аьлча, сел зIамига болашше а, дегIаца эздийча сагах далла мел деза гIулакх доаллаш уж хиларах.

ХIаьта а керттера моттиг больнице хьалаьца латтараш, эггара хьалха лазара духьалъувттараш, лораш бар. Уж укхаза кIезига а бацар. ХIара бус керда лор хулар, цамогаш болча нахага хьожаш. Овшанаькъан (Зовранаькъан) Лейла дика терапевт санна йовзаш я районе а республике а. Цун фусам-да а вар дика лор. Батыр карарча хана воацаш ва. Лейла чуеча эггара хьалха унахочоа товргдола дош ала хьожар, юстар сатураци, нагахьа санна из 90-нел лакхагIа яле, хоаставора могаш воацар. Сахиллалца ший балха тIа хиле, дIайодар из а, цун новкъостий-лораш а: Iарчакханаькъан (Имагожанаькъан) Марет, Къоастой Алик, Йовлой Люба, кхыбараш. Цхьайолча хана вIалла дагадоацаш йола моттиг нийслора, цIаьхха дог лазадаьле е пхандарашка лазар этте. ТIаккха оарцагIйоагIар кардиолог Яндакъонгий Хьамзата Зарема. Ковид яха лазар вайцига доладелча хана денз, могаш боацача нахаца къахьегаш, царна гIойле хургйолча оагIонга хьожаш, хьаенаяр из. Цо даь хьехар, хьожаяь молха даим пайдане а, лазар дужадеш а хулар. Цул совгIа адамий мотт ховш, унахочоа товргдар фуд, вас ергьяр фуд ховш саг яр Зарема. Иштта оамал йолча сагах оалаш хиннад, «кура-сонта йоацаш, со аьнна йоацаш», ший болх бовзаш а хьабе ховш а саг я.

ХIаьта инфекционни (ковидни) отделенена керте латтар Ганенаькъан Хамбора Амина. Къона яле а, шийна караенна балха моттиг хьаькъалца, говзалца лелае ховш, саг яр из. Цох кIеззига дукхагIа дувца безам бар са. Хамбора Амина кхувш енай Алхасте, цигарча юкъерча школе 11 класс яьккхачул тIехьагIа, 2005 шера из деша эттай ГIалгIай паччахьалкхен университета медицински факультете, хIаьта 2012 шера из чакх а яьккхай, дарбан гIулакх карадерзадеш. ТIакхха Нальчике а, цул тIехьагIа Москверча РУДН (Россера халкъашта юкъерча доттагIала университет) а ординатура яьккхай. Иштта М. Вишневске тIема госпитале говзал Iомаеш а хиннай изз. Цу хана денз пульманолог, гIалгIай меттала аьлча, пехкашта дарбаш деш йола лор йолаш хьайоагIа. Ковид долча хана, из дIадоладеннача хана денз, цу унахошца къахьегаш хиннай, лор а отделене керттера лор а йолаш.

— Ковид дола унахой дукха чакхбаьннабий хьа кулгах? — хетт аз Хамбора Аминайга.

— Кхо бIаь гаргга саг хила тарлу, — йоах цо.

Дуккхабараш бийрза, лазарах цIенбенна цIаихабале а, нах леш а моттигаш нийсъеннай цун вахаре. Iоажала болх хувца йиш йолаш кхеллавац саг. Дезал боллаше а, (из Эккажкъонгий-Юрта Саккхалнаькъанга маьре я), кхувш боагIаш зIамига Хьаваи Алимаи боллаше, из хала болх ца буташ; магац, кIаьдъеннай ца оалаш, чакхъяьлар Хамбора Амина. Цу тайпарча кхалнахах оал «къонах санна саг я из».

Аз лакхе ма аллара, лазар тIехьашкадаьннад, цудухьа ковидни отделени а дIакъайлай ювцача больнице.

— ХIанз вIалла унахо вий шо долча ковид долаш? — хетт аз лорага.

— ЦаI вац, — йоах цо. Цудухьа ший хьалхарча балха тIа юха тIаяхай из. Буро чурча районни больнице пульманологе отделене лор я Хамбора Амина карарча хана.

Ховш ма хиллара, кхы а ши хIама да из лазар долча наха чIоагIа эшаш: дика даари цIено лоаттаеш хилари. Цу гIулакхашца дувзаденна а, даккха гIалат доацаш, болх бир укхаза. Дуача хIаманга диллача, из даим эргадоаккхаш, наха чам хургбар фуд хьожаш кийчдора. Бежана, устагIан, котама дулх нийслора цунца, кийчдора макхарах, манках, перловках даь худараш, плов, соус, супаш, борщ, салаташ, ТIамала компот, чай, кисель хулар. ХIама дика, чам болаш кийчдийя хулар, цудухьа унахоша раьза болаш дуар шоашта хьалур. Цул совгIа, вай къаман оамал ма йий, больнице хьалучох тийша ца вуташ, унахочоа цIагIара даар лоаттадеш. Уж хIамаш теркалдича, унахочун кхачанца дувзаденна хьашташ дизза кхоачашхулар.

ЦIенонга диллача а, дикадар мара корадагIацар ала. Санитаркаш яр даиман цу гIулакхага хьожаш. Iуйрийна, делкъийна, сарахьа — кхозза улгаш дулар, кораш дIадийлла фо чукхетийтар; киси, гIайба лоаччар, кIеззига а цар тIа Iатта хиннаяле, цу сахьате хувцар. Лувча, кулг-юхь дила, чу-ара ваха моттиг яр хIара палате. Къаьстта тоам беш дар цхьаькха хIама, сатийнача, гIар-тата доацача моттиге больница уллаш хилар, корах дIаарахьежача Шамала гувнаш а бIаргагуш. ТIехьабаьхка нах больнице чубитацар, бакъда цар дена хIама унахочох массаза дIатохар вахтераша. Палата, унахочун тайпан цIи тIа а язъяь, царга дIадала мара дезацар шоай тIормеш.

ТIеххьара вийрза цIавахале КТ яккха еза. Цу тIа ше вугача хана, Сурта тIаьх тIехвоаккхаш санна хет цамогаш волчоа, хIана аьлча из кIеззига а во хуле, цIаваха таро хургьяц, дIахо а дарба деш алла веза. Бакъда из дика хуле, пехкаш цIена хуле, майрра Iадика ювца мегаргья лорашца, цар даьча гIулакхах баркал аьнна. ТIаккха саг цIавахийтара духьала хургьяц республикан керттера инфекционист СаьпарIаланаькъан Зейнап.

Дала кхы вай мехка ма доаладолда из лазар, нагахьа санна доаладой а, вайбараш санна лораш ма эшаболба унахошта.