Skip to main content

ГIалгIай йоазув хьахинна 100 шу дизад

Мишта, малагIча хьал тIа ба вай мотт карарча хана?

Малсаганаькъан Кураза Зоврбик

Массайтта шу хьалха журналиста В. Познера дIахьоча передачага ладувгIаш вагIар со, цунца къамаьл деш вар эрмалой паччахь Серж Саркисян. Юххера журналиста хаьттар:

-Хьай аьттув баьлча, хьанца вIашагIкхета, къамаьл де ловргдар хьона?

Сона цу сахьате дагавехар эрмалой йоазув кхелла вола Месроп Маштоц. Сакъердам бар цунца къамаьл делга. Бакъда са уйлеи эрмалой паччахьа уйлеи вIаший тара хиланзар, цо кхыча сага цIи яьккхар. Иштта хоза вIашагIкхетар хургдар аьнна хет сона, гIалгIай йоазув кхеллача Малсаганаькъан Кураза Зоврбикаца къамаьл де вIаштIехьадаьлча а. Дуккхача хаттарашта жоп дала, тахан Iилманхошта гучаяха ца мога къайленаш гучаяха таро хургьяр тIаккха. Масала, ховргдар, гIалгIашта юкъе кIезига хулаш, лелаш хиннача Зоврбикá къаман мотт иштта дика мичара бовзаш хиннаб; малагIа дакъа лаьцад цунна из Iомабеш дас, нанас; сево сомабаьккхаб цун дег чу алфавит кхолларцара безам; малагIа халонаш нийслуш хиннай къаман йоазув кхоллача новкъа; малаш хиннаб из болх беш цунна гIо-новкъостал даьраш, иштта кхы дIахо а.

Вай йоазув арадаьннар 1923 шу дале а, бакъда цун проект бокъонца кийчъяь, чакхъяьккха хиннай 1922-ча шера. Цудухьа майрра ала йиш я, укх шера вай каьхата метта нийсса 100 шу дуз аьнна. Нагахьа санна цунна эггара хьалха кепа теха ха ювце, тIаккха хьоахаде мегаргда 1923 шу.

Литературни критик хиннача Малсаганаькъан Увайса Абос ший «Дицлургдац цун гIулакхаш» яхача статья тIа аьннад: «1922 шера цо оттаяьча проектах 1923 шера Лоаман республикан Наркомпросо тIаийцар латински ларда тIа дола гIалгIай алфавит...» Иштта искусстваш тахкара Iилмай кандидата Iалбакханаькъан Ф. «ГIалгIай театр кхоллара юхьигаш» яхача статья тIа белагладаьккхад: «1922 шера Малсаганаькъан З. кийчъяьй латински кIийлен тIа йола алфавита проект, цхьацца хувцамаш даьчул тIехьагIа, тIаийца хиннай...»

МалагIаш, масса алап хиннад цунна юкъе. Зоврбика ше яздаьчунга ладийгIача, цхьалха алапаш дерригаш 27 хиннад. Царел совгIа, лакхе хьаракаш детташ (ö, ä, š, č, ẋ, ž), кхы а ялх алап хиннад.

Итт алап хиннад шолха, шоашца кхоъ дифтонг а долаш. Вешта аьлча, къаьнарча алфавитаи таханарчоаи юкъе цхьацца башхалонаш хиннай. Карарча хана вай йоазонца дерригаш 46 алап да, царех 12 шолха да, вIалла дифтонг доацаш. Дифтонгаш алфавита юкъера арадаьхад.

Дерригаш 9 дифтонг да вай меттаца тахан. Ишколе царех цаI мара (оа) Iомадац, вожаш лакхара дешар дешача хьех. Уж да: иэ, уо, оа, ий, ой, эй, оа, ув, уй. КхойттлагIдола «I» яха гIалгIай алап вIалла леладеш хиннадац хьалха, алапаш шолхадоахаш цунна когаметта леладаьд «h» яха алап. Из бахьан долаш, шолха алапаш иштта яздаьд: сh (цI), кh (кI), ph (пI), th (тI), сh (чI), qh (кI), ɡh (гI).

Дувцаш дола алфавит леладаьд 1938-гIа шу хьатIакхаччалца. Пхийтта шу хул уж. Вай йоазув кхоллаш, доаржадеш эггара чIоагIагIа къахьийга ши саг (Малсаганаькъан Зоврбики Беканаькъан Темботи)цу хана воацаш хиннав. ТIеххьарвар кхелхав дувцача 1938 шера. Цудухьа дукха хало а духьале а йоацаш, хийцачох тара хет сона къаьнара алфавит кердачунца. Из оттадаь хиннад эрсийчун ларда тIа. Цхьабола нах ба, моцагIара латински йоазув меттаоттаде гIерташ. Царга ала цаI мара хIама корадац сона: «Поезд дIабахаб». Тахан из юхаметтаоттадича, доккха зе даргдар аьнна хет сона вай къаманна. Дезткъа шу совгIа ха я вай эрсий графикаца дола йоазув Iомаде ца могаш хьадоагIа. Къаьнадар дийндича, из Iомаде ца могаш кхы а бIаь шу доаккхаргда. Цо юхадеттаргда, тIехьадутаргда вай дешар, йоазонхой, журналистий болх, иштта кхы дIахо а. ДIадаьннар, хургдоацар ца а дувцаш; долаш дола йоазув дукхагIча наха Iомадергдола, мотт дийнлургбола хIама дийцача пайданегIа хургдар.

Вайчул аттагIа Iомалургболаш, мотт дунен тIа бий-те аьле хеталу. Цунна юкъера 33 алап эрсий да, уж ховча сага Iомаде дусараш 13 гIалгIай алап мара дац.

Таханара вай йоазув эргадаьккхача бакъахьа хеташ дуккха нах хиннаб, царех нонагIбараш филологаш а бац. Уж е историкаш, е гIишлонхой, е кхыйола балха говзалаш йолаш ба. Мотт, цкъа хьалхагIа еррига йохаяь, тIаккха кердаяр хьалъе йиш йола гIишло яц. Цунна «ремонт» е йиш я, нагахьа санна цох из бувцача наха пайда хьабаргбале. Нагахьа санна цунах зе даргдале, из а ца йича бакъахьа я.

Йоазув хьахилар бахьан долаш, дукха хIама эргадаьннад, тоаденнад вай къаман вахаре. Цкъа-дале, дешар дIадаьржад, шозлагIа-дале, хьахиннаб йоазонхой, къаман кепайоазув. Цунга гIолла халкъа боахама гIулакхаш дувцаш а тоадеш а хиннад. КхозлагIа-дале, деша моттигаш (ишколаш, лекпункташ, хьехархой училище) хьаяьй. Къаьстта хьоахаде деза, йоазонхой гучабувла болабенна хилар. Каьхата мотт цахиларо юхабетташ, теIа баьхка деша говзал йола нах къаман литература кхолла болабеннаб. Царна юкъе лакхара говзал йола нах а хиннаб. Масала, цу заман чухьа кхелла Беканаькъан Тембота «Сердало», Малсаганаькъан Фатимай «Котдаьлар вай» яха байташ шоаш моргаш кхы йоацаш я тахан а тIехьа. ТкъоалагIча шерашка ший йоазош де волвеннав Озанаькъан Салман. Эггара хьалхара ший йоазув «Сердало» газета 3-ча номер тIа кепа теха хиннад цо.

Укх тIехьарча хана, ишколе Iомаду метта книжкаш, цар ювца бокъонаш (правилаш) хувца еза яхарша дукха ба. Нагахьа иштта дале, Iо а хайя, Iоязде дикагIдараш, аз яздаьд ераш аьле дIадовзийта къамá. Цига дIатIакхаьчача, из хьадергдола саг коравоагIаш хилац. Укхаза дагайох циска гургал олла дага хинна дехкий ординг. Гургал хьан олларгба яхача дешага кхаьчача, ехай цар ваIад а. Цул совгIа, цхьаькха цхьа хIама а да укхаза хьоахаде дезаш. Мел дика Iа из яздойя а, пIелгаш Iетта нах корабоагIа вайна юкъера. Из арадаккха ахча дала безам болаш е паччахьлкхе а е книжаш арадоаха издательство а хилац. Иштта хилча, зехьа къа сенна хьегаш да? Университета филологически факультета деканага Къубужанаькъан Мухьмадага аьнна хиннад цхьан хьакима, ший предприяте счёта тIа уллаш 12 миллион ахча да, аьнна. «Цхьа-ши миллион дIа а деле, дешара книжкаш оттадара яхь дIакхайкае», — аьннад филолога. Бакъда вож цу гIулакха раьза хиланзар, йоах. Киса шай доацаш, хьадеш хилац уж мо дола хIамаш. БIарчча шераш а доахаш, мах боацаш, из болх бе мукъа бола нах вай заман чухьа корабоагIе тамаш хет сона.

Цхьаькха цхьа моттиг а яр, са укхаза хьоахе безам болаш. Малсаганаькъан Абос яздаьд: «... 1925 шера, Малсаганаькъан Кураза Зоврбика гIалгIай алфавита проектах тара шоай алфавита проект а оттаеш, пайда ийцар нохчаша а». Эрсий инарала, дуккхача лоамарой къамий йоазув кхеллача Усларах дувцача статья тIа интерната чу аьннад: «Автора кепа теха «Абзой мотт», «Нохчий мотт» яха монографеш дIадахьийтад академикага А. А. Шифнерга. Цо уж Iилмай Академе яхье дакъа лаца дIаденнад, 1863 шера Усларá, уж йоазош бахьан долаш, Демидовски преми (аханега кхоачаш) елар». Абос дувцари интернето дувцари вIашагIкхеташ дац. Царех бакъвар Iилманхоша шоаш къоаставе веза аьнна хет сона.

Вай къаман алфавита керда проекташ увттаеш нах Зоврбикал хьалха а тIехьа а хиннаб. ХIанз а ба уж. Сай йоазув чакхдоалаш, ала ловра сона, вай йоазув хоза а мотт бIаьхий а ба. Из кхы тIа хозагIа хургбар деш, долашдар дохаде ца гIерташ, вай дIахо дIадахача бакъахьа хетар сона. ХIама дохаде-м хала дац, хьаде да хала.