Skip to main content

Наьсареи наьсархойи

Нана-Наьсаре йилла шу, цо хьабена бIаьха никъ

Мишта хиннад ГIалгIайчен синпха бетталу моттиг кхоллаялар, малагIа дика нах баьхаб цун лаьтта деша таро хургья укх йоазон тIара.

Юрт йилла 240 шу да

Гаьнарча замангара денз, хьадоагIаш да Нана-Наьсаре йилла йолаяр. Из йиллар 1781 шу лоархIаш дале а, эггара хьалха цига нах (гIалгIай) баха хайша 257 шу дуз. Из бакъдеш дола йоазош корадоагIа вайна профессора И. Дахкильгова «Лазар а курал а — са хьамсара ГIалгIайче», С. Хамчиева «Ший овлаш довзар» яхача книжкаш тIара. Цо а вокхо а яхачох, Наьсаре эггара хьалха йилла йолаяь хиннай 1764 шера. Цу хьакъехьа дувцаш да, йоах цар, Аушев Керама Махьмада 80 шу даьннача Аушев Довтагара дIаяздаь хинна шира дувцар. ХIаьта Довтанна из дийцар хиннав, 130 шу даьнна, цун ший да. Белгалдаккха деза, цунна кепа теха хиннай 2002 шера Нальчике арадаьннача «ГIалгIай фаьлгаш, оаламаш, шира дувцараш» яхача книжка тIа.

Цо дувцачох, Наьсаре йиллар цаховш е ше-ше хьахинна а хIама хиннадац. Дикка уйла яь, лаьрххIа даь хиннад гIалгIай цига баха ховшар. Онгашта даьхача 80 тайпах итт-итт дезал, кхаж тоссаш, цига бáха Iоховша безаш хиннаб. Уж Наьсаре йилла белгалъяь моттиг йолчахьа дIабахаб. Iокхаьчача, сагIа доаккхаш кIай уст бийна, биъ бIоагIан тIа латташ йола «ТодигIала» егIай цар, цу тIа ха оттаде дагахьа. Цу наха, дехар а даь, шоашта хьалхаваьккхар а деррига доал дIаденнар а хиннав Мальсагов Оарцха КIарцхал.

Уж цига баха ховшар ца дезаш а, гIаьр е дагахьа тIаухаш а хиннай герзашца кийчъенна ордингаш. Цу тIемашка дIа а юха а дукха нах боабеш а хиннаб. ХIаьта а наьсархоша моастагIчунна ка луш хиннаяц. Из мел чIоагIа хиларах, юхатохаш хиннав цар. 180 говр-вордаца баьхка хиннаб, яхаш, бувц гIаьрхой. Амма рузкъан меттел, шоай наьха декъех етта вордаш йигай цар. Царех итт саг лаьца хиннав, бакъда наьсархоех а веннав цу тIем тIа 13 саг.

Историкаша Наьсаре йиллай аьнна чIоагIдаьр 1781 шу да. Дукха ха я из а. Цунга хьежжа доккхий хувцамаш хиннад Наьсарен лаьтта. Цхьадолча дийнахьа цIоз миссел адам, царел а дукхагIа машенаш го йиш я цун урамашка. УрагIдахад 10-12 гIат дола цIенош. Наьсархой хувцабеннаб даара-дувхара, куца-сибата, вахара массе хьалашта. ГIанахьа а сомагIа а дага ца хинна хIамаш кхоачашхиннад. Вицваь витавац лирача моастагIашта духьаллатташ, Наьсаре лораяь саг а. Оарцха КIарцхала сийленг дегIад укхаза, юххегIолла тIехвоалача сага теркам тIаозаш а къаман визза воI хиннача сагах курал яйташ а да из.

Наьсаре йилларах кхыча тайпара дувцаш, оаламаш а нийслу. ХIаьта а вахарá, бокъонца хиннача хIаманна гаргагIа хеталу Аушев Махьмада дийца шира дувцар. Из уйла йолаш ба вай цхьабола Iилманхой а.

Хьан цIерагIа ба урам?

Ха-зама яларца хувцалуш, эргадоалаш да вай вахар. Керда цIераш техк шахьарех, майдаех, аэропортех, улицех, хьалха хинна къаьнаяраш дIа а йоахаш. Белггаларча наьха цIераш техк царех, дуккхаяраш йовзаш а хилац къонача ноахалашта. Цу тайпарча цхьан урамах дувца безам ба са укх йоазонца. Наьсарера № 1 йола юкъера школа хьалха (со деша вагIача хана) Трудовая оалача урам тIа яр. Тахан из я Итазов Iийсай цIерагIча урам тIа. ХIана хийцай цун цIи, малав Итазов Iийса?

Вай керттера маьждиг долча (цхьачар доккха маьждиг оал цох) Ингушская улица тIа, Алханчуртски канал долча оагIорахьа, вахар Итазов Жабраил. ДукхагIболча наха Шоанхой Жабраил оалар цох, хIана аьлча Итазов яха тайпан цIи лелаераш а Шоанхой боландаь. Лакхарча дегIара, куц-сибат долаш, къонах вар из. Цхьаннахьа бухгалтера болх беш ва оалар цох, из хьоахавеш моттиг нийсъелча. Шозза саг йоалаяь вар Жабраил. Хьалхаръяр Фасиман яхаш яр, шоллагIъяр — Маруси. Шаккха дезал, никъ мара юкъе боацаш, вIаший юхе бахар. Хьалхарча сесага даь ши йоIи ши воIи дар, сона дагадоагIаш. ВоккхагIвола воI Мухьмад яхаш вар. Цо тхоца цхьана Наьсарерча № 1 йолча школе дийшар, тха ханара ше хилар бахьан долаш. Школа яьккхача Шолжа-ГIалий тIарча хьехархой училище эттар Мухьмад, физрука болх Iомабе дага волаш. ЗIамига волча хана денз, спортивни ловзараш дукха дезаш, царех ловза дика ка йоалаш вар из. Дийша ваьлча, йIаьххача хана Наьсарерча № 3 йолча юкъерча школе физрук волаш къахьегаш хилар. Цул тIехьагIа, Магасерча пенсионни фондаца бувзабенна болх бир цо, из лораеча нахаца волаш.

ШоллагIвола Жабраила воI Iийса яхаш вар. Из тхол массехк шу зIамагIа вар. Керо бос болаш, жогIара бIаргаш долаш, чIоагIа сабаре кIаьнк вар из, зIамига волча хана денз. Цхьан урам тIа дахаш, ялхайтта шу (из эскаре гIулакх де виггалца) даьккхадар оаха. Цкъаь-цкъа цу кIаьнка харцахьара хIама даьд, сага вас яьй оалаш хезадацар сона. Дукха къамаьл доацаш вар Iийса. Из а деша ваьгIар хьалхарча школе. Цун цIи я тахан из деша ваьгIа школа йолча урамах тиллар. Хьож вай из фу бахьан долаш нийсденнад.

Итазов Iийса ваьвар 1962-ча шера 10 мае Нана-Наьсаре. Школа чакхъяьккхачул тIехьагIа, цо болх бу ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» оалача заводе. 1981 шера 15 мае эскаре амал де тIахьех зIамига саг. МугIарера салте а, мотострелкови ротан пулемётчик а волаш, Афганистане интернациональни декхар кхоачашде вода из.

ТIом латтача моттиге, новкъостий кIалбита юхаваргварех вацар Iийса. Ший декхар дизза кхоачашдеш, гаьнарча мехка ший са Iодулл цо, цхьан сага тIехтохам бергбоацача тайпара. Из нийсделар Герат яхача шахьар тIа 1981 шера 14 августе. Дов хьадеш йола моттиг, граната кхессе йохаю Итазовс, цига нийслу цун валар а. Жабраила Iийсайна еннай ЦIеча Седкъан орден. Из деша ваьгIа школа йолча урамах цун цIи тиллай. Иштта хьахиннаб Трудовая улицах, Итазов Iийсай цIерагIа бола урам. Кхувш йоагIача тIехьенна — цо дийшача школерча кIаьнкашта, йиIигашта — денала, майрала, шоай Даьхе езара дола масал хургда аьнна хет цун вахарах а валарах а.

Черсечун дезал

Вай лакхе ма аллара, Наьсаре йилла дукха ха я, эггара хьалха Мальсагов Оарцха КIарсхал ваха хайнав укхаза. Аз-м йилла ца оалаш, йилла йолаяь дукха ха яьннай аргдар, хIана аьлча Наьсаре хIанз а йилла яьннаяц. Цунна тешал деш да укхаза шерагара шу мел доал урагIъухаш латта цIенош, тоадеш латта урамаш, дехкаш латта хиш, хозлуш латта наьха боахамаш. Вай Сибрера цIадаьхкача хана укхаза хиннар таханарча денца нийсдича, царна юкъе сигалени лаьттани юкъе миссел йоккха юкъ йоалл. ХIаьта а хьамсара, боча хет цу ханах диса дагалоацамаш. Укхаза царех массехк бувца безам ба са.

Казахстанера цIадаьхкача, тха воккхача сага боахам ийцабар Наьсарен дикагIйолча моттиге. Тахан цу урам тIа да Доккха маьждиг. Ингушски оала урам ба из. Маьждига ши-кхо цIа хьалмагIваьлча яр тхо Iеш хинна фусам. МагIарча коа, тхоца карт йолаш, (цу ханара карташ чакхса доагIаш, саьргех яь яр) Тумгоев Черсечун дезал бахар. Черсе ше воацаш вар. Цун фусам-нана яр йоккхалгахьа леста кхалсаг. Маликет яр цун цIи. Йоккхача сага вар кхо воI: Мухьмад, Ахьмад, Яхьья. Iаьлий-Юрта маьре йолаш цхьа йоI яр цун. Каст-каста нийслора Маликет тхацига чуяр. ХIаьта пIаьраска бийсан-м из белггала йоагIаргйолга а, цо цхьацца сакъердаме хIамаш дувцаргдолга а массанена шаьра ховш дар. СагIийна хIама дахьаш еча, уралатташе дувцар цо моцагIа, тхона дага ца йоагIача ширача ханашка хиннараш. Рузкъа, ахча хьоахадича, ший мар миссел ахча бIаргадайна саг гIалгIашта юкъе хуле тамаш я, ахча хьадеш ший машен йолаш хиннав из, оалар Маликета.

— Хьо хIанз а къаьна мичай, хIаьта хьа фусам-да венна дикка ха я. Мишта нийсденнад цун сел хьалха валар? — хоаттар оаха.

— Сов дукха ахча лаьрхIа веннав из, — хулар Маликета луш дола жоп. —Ахча дагардеш, из геттара дукха хилча, пIелг багаIетташ, из тIоадабеш Iаьдал ма дий вай. Цох хьадувлача басарах лазар хинна, веннав са мар.

Из мел бакъда тхона хацар, цхьабакъда теша-м тешар йоккхача сага дувцачох. Цу тайпара венна саг из мара хезавацар тхона, цудухьа тамаш а йора цох.

Черсечуни Маликатеи къонгаш цу хана массаболча гIалгIаша леладу наькъаш караийца бахар. ВоккхагIвола Мухьмад генарий базар еш вар цхьан юкъа, Ахьмад «доагорах» ухар, хIаьта Яхьья арахьа дIаухаш балхаш деш, цул тIехьагIа Наьсаре сеца, мухь кхухьача машена тIа болх беш хилар.

Мухьмада цу хана белггала ший дезал бар. Цун фусам-нана Марем яхаш яр. Сона дагадоагIачох, цу хана кIаьнк-йиIиг мара дацар цар. ВоккхагIа Iалихан вар, йиIига цIи ПаьтIамат яр. Ха-м сиха йода. ДIа-юха хьежав алале, берах зIамига саг, зIамигача сагах къонах хьахул. Долаш долча цIеношка готта яр наннеи къонгаштеи. Къаьстта хало озар, несарий кхувла болабелча. Мухьмад дукха ваханзар цу коа. ХьалмагIаваьнна, С. Дудаева цIерагIча урама аьтта оагIорахьа саьн тIа боахам ийца, ваха хайра из. Тахан а цига бах цун дезал. ХIаьта воккхагIволча Iалиханах-м, наха дукха везаш, хьаким хилар цхьан юкъа. Массанена вовз аьнна хет сона Наьсарен мэр хинна Тумгоев Мухьмада Iалихан. Нана Марем карарча хана зIамагIболча дезалхошца ях. Тхона юхера баха дIабахачул тIехьагIа, сона ховш, виъ дезалхо тIакхийтар Черсечун Мухьмада дезала: кхо йоIи воIи. Маликет дийна йолча хана, каст-каста боагIаш бар уж а. Цун коа массехк гIамгIай га ягIар. Сом дика луш а, йоккха а яр уж. Ерригаш цхьан тайпара йоацаш, йоккхалга-зIамигалга диллача а чама а тайп-тайпара яр уж. Цар даим тIаувзар берий цу ковнацара безам. Iалихан ше а хийла воагIар уж яа, коа-карта хьажа.

1982 шера дар из. Нохч-ГIалгIай халкъа поэтессас Ахматова Раисас Пятигорске хургдолча М. Ю. Лермонтовна хетадаьча поэзен 15-ча юбилейни цIайна юкъе дакъа лаца вийхар со. Цига хиннача доккхача вIашагIкхетарашта юкъе дар доазол арахьарча халкъий метташ Iомадеча института студенташцара вIашагIкхетар. Цу институте хьожаваьвар йоазонхоех виъ саг: Друнина Юлия, Кузовлева Татьяна (Москва), Ахматова Раиса, со (Шолжа-ГIала). Сайре чакхъяьлча, сона тIабаьхкар цига дешаш бола гIалгIай мехкарий. Царех цаI яр ТIумхой Черсечун Мухьмада зIамагIйола йоI. Юха дагадехар сона бера ханара шераш, лоалахо Маликет, Наьсаре.

Дукха ца говш, воккхагIвола воша Мухьмад санна, бувваьле, из вахача урама аьрдехьарча саьн тIа ваха вода Черсечун шоллагIвола воI Ахьмад. Хьаболалу дезал. Саг йоалаю Яхььяс а. Сона ховчох, цун Жарайдат яхаш цхьа йоI яр. Карарча хана уж кхоккхе воша воацаш ва. ХIаьта царех хьабаьнна дезалхой-м дикка бийбаб, уж бах вай мехкарча тайп-тайпарча моттигашка.