Skip to main content

Мехка кердадараш довзийташ хинна саг

Нохч-ГIалгIай телевидене диктор хиннача Ганенаькъан Мухьмадах лаьца

Осканаькъан Сулумбикаца телевидене хинна вIашагIкхетар

Сай йоазув кIеззига гаьнаро дIадоладергда аз. Сурхо тIа бахаш хиннаб вежарий Ганенаькъан Дибари Iумари. Бусалба дешар дийша, Галашка баха дIа а баха, эггара хьалха цига маьждиг хьалдайтараш а цар чу имамал леладаьраш а уж хиннаб. Дукха хIамаш да царца дувзаденна а царех дувцаш а. ХIаьта царех цаI укхаза дагадоха лов сона. Маьждига хьалхашка Iохайша багIаш хиннаб къоаной. Царна юкъе хиннав Дибар-молла а. Гаьна доацаш, бургацах ловзаш доахкаш хиннад бераш. Бургац, хоахкаенна, хьаенай къоаной болчахьа. Из дIаяхьа хьатIаведда хьалхара кIаьнк, къоаношта тIава карах ца доалаш, юхасецав. ШоллагIвар, тетта, хьаккхашта тIавенав. Шоай бургац дIайихьай цо. Шийца багIача юртахошка: «Аз мах баь, маьре яхача кхалсага-м ваьвац шоана из», — аьннад моллас. ДIатехкача, из кIаьнк кхыча юртара хьоашалгIа вена хиннав. КIоарга маIан долаш дешаш да уж. Эзделаца дувзаденна да цу кIаьнка даьр. Хьалхарвар эхь хеташ, боккхийча наьха сий деш, сецав; шоллагIвар царех дукха къахкаш хиннавац. Вешта аьлча, ше беш болча хьехамца а наха юкъе беш болча балхаца а, уж эздий оамалаш йолаш хилийта гIийртав Дибар-молла. Цун ший ши воI хиннав, ИсмаIали Iадрахьмани яхаш. ТIеххьарчун виIий Башира ва тахан са шоана вувца безам бола Ганенаькъан Мухьмад.

80-гIа шераш дар уж. Цу хана со Шолжа-ГIалий тIа вахар, литературни передача дIаяхьа вехаш, гIалгIай меттала передачаш еча редакце болхлой кхайкар сога каст-каста. Наьна меттала передачаш дIахьош вола диктор-маIа саг вацар цига. Кхалнах-м бар, вайна дика бовзаш бола Янданаькъан Лидаи Малсаганаькъан Тамараи. МаIавча наха цига балха бахка цатигар, хетаргахьа, дувзаденна дар алапи кIезига хиларца. Дезал кхаба безаш вола къонах соцаргволаш моттиг яцар из. Укхаза сайна бIаргадайна цхьа хIама дагаух сона. Нохчий редакце диктор вар куц-сибат долаш, телевизор чу Iохайча хоза товш, къаман мотт а ховш вола зIамига саг. Рыночни экономика яха болам вай мехка болабенна дукха ха йоацаш, Шолжа-ГIалий тIарча дулх дохкача базар тIа вахар со. Геттара чIоагIа цецваьннаваьце а, тамаш йир аз, цига дайнача хIамах. Диктор хинна из нохчий зIамига саг латтар, базар тIа дулх дохкаш. Кхетаде хала дацар, хьалуча алапех хIама ца хулаш, дезал ца кхаьбача ца воалаш, из цига дIаэтта хилар. Геттара зама а нах а кегалуш латта ха яр из.

Сона хезар, гIалгIай редакце диктор-маIа саг балха хьаийцав, аьнна. Эггара хьалха са керта чу ена уйла яр: даьра, вац хьона из ха яха, дезал болаш саг, саг йоалаянза зIамига саг хургва-кх из. Цхьаь саг воахавала тарлора цигара хьалуча ахчах. Дуккха шераш дIадахачул тIехьагIа, Мухьмадага хаьттар аз:

— Цига духхьашха балха венача хана, алапи фу дар хьа?

— Алапи 90 сом дар, царех хьаэцаш хиннар 81 сом мара дацар, — аьлар цо.

Газете е журнале балха волча сага, алапел совгIа гонорар яккха йиш яр (яздаьча хIамах луш бола мах). Бакъда телевидене диктора цу тайпара аьттув бацар. Цига луш хиннар духхьал керда хоамаш дешарах, тайп-тайпара передачаш дIаяхьарах луш хинна ахча дар.

ДIауйла ел оашош, нагахьа санна квартира лаца езе, 30-40 сом дIадала дезар бетта. Наькъа дала дезар, цу хана ший доалахьа машен йолаш телевидене болхло наггахьа мара вацар. ТIадувха, даа, дикан тIа-вон тIа ваха ма везий. Цудухьа ваьннавар из нохчий зIамига саг балхара дIа, хIана аьлча диктора балхал лоархIамех а безагIа а хийттабар цунна ший дезал. Сога хаьттача, из нийса а дар.

Кастта вайра сона, вайзар къаман телевидене керда диктор. Юкъерча дегIара, гIийло, тоабаь кIуж, тIаювхаш европейски костюм йолаш, гIалгIай метта шаьрвенна зIамига саг вар из. Вешта, цунна ца хайча хьанна ховргбар из мотт, наха чIоагIа лоархIаш, сий деш хиннача вежарий Дибар-моллаи Iумар-моллаи овлан тIара ма варий из. ХьаннагIчо фуннагIа дувце а, моллай тIехьенаш кIоарггара хьабоагIа къаман мотт дика ховш хиннаб дукхагIбараш, арахьа лийнначаргара дIаийккхача.

1960 шера Караганде ваьв, Ганенаькъан Iадрахьмана Баширеи Мужеча ваьхача Овшанаькъан Iумара Маремеи дезале. Сибре Iобигача хана, уж баьхаб Акмолински областерча Акуль яхача станце. ВорхI бер хиннад цу дезале: ялх воIи йоI Зухраи. Мухьмад эггара воккхагIа хиннав. Вешта аьлча, мехках бахара халонаш дIаяьлча баьб уж берригаш. Цу хана вайна цIадахка мукъа бенна хиннаб, моцал, шелал хиннаяц; хьай хьаштдолча дIа-юха ваха йиш йолаш хиннав хьо, мехка доазон чухьнахьа. Деша отта йиш хиннай, цхьаккха духьале йоацаш, мехках баьхача нахах ва аьнна тIехьашка ца воаккхаш. Къаман паргIато яьнна зама хиннай из. 1961-ча шера цIабоагIа цар дезал, цу хана денз Шолжа района Алхасте яхача юрта баха совц. Цига чакхйоаккх цо юкъера школа. ДIахо деша вода Краснодарерча культуран институте, юххьанца болх бу юртарча культуран цIен художественни кулгалхо волаш. Пхе шера институте заочно деша а дешаш, цхьацца балхаш а деш, яккха йийзар сискал. ПхелагIча курсе деша вагIар из, 1988 шера телевидене гIалгIай редакце диктора (маIача сага) яхь дIакхайкаяьча хана. Шийна фу дулу, фу хов хьажа а, цу къовсаме ше толий хьажа а лайра Алхастерча зIамигача сага.

— Дукха барий гIалгIай диктор хила безам бараш? — хетт аз Мухьмадага.

— Кхойтта саг-м вар, — цецваьккхар цо со.

ХIана дар са цецвалар, кхыметтел радио диктор волаш, йIаьххача хана из болх баь Овшанаькъан Iалаудин а цу шерашка цига кхы болх бе ца а мега, арахьа дIа а ухаш, мехкдаьтта доахача бригадаца къахьега волаваеннавар. Из а алапи кIезига хиларах хержа никъ бар. ХIаьта, конкурсе дакъа лаца безам болаш 13 саг хилар, тамаш йолаш хIама дар.

Яхь чакхъяла гаргIертача висараш 2 саг мара хиннавац: Ганенаькъан Мухьмади вайна вовзаш вола, тIехьагIо гIалгIай радион а телевидене а диктор хинна, дукха ха йоацаш вайцара къаьста Коазой Аслани. Жюре багIача, телевидени йовзача наха Мухьмад дикторалла хорж. 1988 шера дIаволавенна, 1994-ча шерга кхаччалца, из болх беш хьавоагIа из. Фу тайпа болх бар бе безаш хиннар, малагIа декхараш латтар цунна хьалхашка? Цкъа-дале, керда хоамаш деша дезар. Уж дешаш вола саг мишта хила веза вайна дика ховш да. ЧIагаргабар санна мотт лувш, дош мел чоалхане дар аьнна шек ца лелхаш, теливизор чу товш, цIенхашта волаш, моллагIа чоалхане хIама хилча а шийна доал деш, караийца гIулакх довзаш хила веза. Вешта, дуккхача телеканалашка болх беш бола нах, Советски Союз йолча хана хиннарех вIалла тара а бац лебеча метта а дувхача барзкъанна а. Балха гIалаташ дувлийташ а моттигаш нийслу. Укхаза дагаух сона дукха хай йоацаш Нохчий телевидене нийсденна хIама. Бус тIеххьара деча кердача хоамашка ладувгIаш вагIар со. Диктора, тIеххьара хоам баь яьнна, Iадика йийцар. Бакъда микрафон, дIа ца йоаеш, йитаяр. Цунна мала бехке вар сона хац: из дIайоае декхарийла вар режиссёр, звукорежиссёр е диктор ше. ДIахо цар цу чу деш мел дола къамаьл эфире гIолла дерригача дуненна дIахезар:

— Яьй, мича дахар шо?.. Мичад шо яьй?...—тувлъенна, хьунагIа йисача санна, цIогIа хьекхаш яр керда хоамаш дийшар. Из йита а йита, цу студе мел вар веддавар мотт сона, иштта ца хилча, уж лехаш, кхераенна хьувзарг мича яр из. Хьалха цу тайпара хIама нийсделча, балхара дIаваккха а тарлора. Цул совгIа, мотт ховш, дешаш нийса дешаш, тохар харцахьа ца деш, хила везар диктор. 90-ча шерашка дар из. «Останкино» оалача 1-ча телеканала диктора, керда хоамаш дешаш, вай къаман цIи, тохар харцахьа деш, йийшар; «ингýши» аьнна. Сона чIоагIа новкъа хилар из, цудухьа цу дикторга телеграмма яхьийтар аз, тIехьа тIайоагIача хана цо гIалат дергдоацаш. Уж санна дола гIалаташ хIана дувл? Телевиденера болх дика цахарах, мотт кIоарггачара цабовзарах. ХIаьта а Мухьмада дика вIаштIехьадоалар аьнна хет сона, керда хоамаш а передачаш а е. Цаховр дIахатта йоккха журналистий поалхам йола нах бар цига: Шаденаькъан Султан, Малсаганаькъан Рашид, Мартазанаькъан Лейла; диктораш Янданаькъан Лида, Малсаганаькъан Тамара. Цхьайола передачаш е цар гIо дора. «Телевизионни хьаьша-цIа» яха передача Лидас кийчйора, кагирхой передача Тамарас дIахьора, литературни передачаш еш хиннар со вар, телевидене балха веце а.

Динца ювзаенна передачаш вIалла я а яцар цу хана. ХIанз-м дукхагIйола ха цар дIа ма лоаций: имамаша деш дола хьехамаш, маьждигера рузбан ламаз гойтар, КъорIа дешар, дин цIайшта хетадаь вIашагIкхетараш, царех тарра кхыдараш. Мухьмада яхачох, эггара хьалха «ПIаьраска бийса» яха передача хьаяьр а дIайихьар из хиннав. Цу заман чухь Нохч-ГIалгIайчен муфтий хинна ГазабаевгIар Шахьид-Хьажа хьа а вийха, цунга ясий а дешийташ, дIайолайир из передача. ДIахо, вайна ховш ма хиллара, экрана тIара дIа ца йоалаш, хьайоагIа из. Цул совгIа, цу лостамагIа еш йола кхыйола передачаш а тIакхийттай. Иштта моллагIа передача дIаяхьа а кийча вар диктор, нагахьа санна из гIалгIай меттала яле. Цкъаза литературан йоазошта юкъера хьаийца цхьацца сценаш увттайора цо, культуран бIухо а театральни говзал йолаш а ше хиларах. Къаьстта а белгалдаккха деза, цIихезача нахаца хулаш хинна вIашагIкхетараш, уж бовзар каст-каста нийслуш хиннилга. Цу тайпара вIашагIкхетар Осканаькъан Сулумбикаца долча хана, даьха сурташ а да Мухьмадага. Царех цхьадараш аз шоана а довзийтаргда тахан.

Ший квартира а йолаш, Шолжа-ГIалий тIа, хоза болх бе дIаволавеннавар из. Амма республика йоха йолаелча, дуккха нах шоай фусамех а балхах а бехар. Царех цаI вар ала мегаргда Башира Мухьмад а. 1989 шера институт яьккха ваьннавар из. Нохчий республика дIакхайкаяьчул тIехьагIа дикка ха а яьнна, тIом болабелча мара араваланзар из Шолжа-ГIалий тIара. 1997 шера Алхасте цIавоагIа из. Хьалха хинна болх укхаза бацар, цудухьа къахьега волалу ГIалгIай республикан юртбоахамеи кхачани министерстве, хьу лораеча балха инженер волаш. Фу дар кхоачашде дезаш хиннар? Хьунаш мишта лелаю хьежа везар вайцигарча хьун боахамашка, тIахьожам лоаттабе а харцахьардар дIадаккха декхарийла бе а безар. Эрсий меттала аьлча, ревизор хиннав из. ДIахо из лийста, цо къахьийга моттигаш бе-бе я. Мухьмад хиннав Костромской областе предприниматель, Краснодарски крае Павловски района социально-культурни Центра административни отдела кулгалхо, цигарча культуран управлене водитель. Мантурова яхача гIалий тIа болх беш волча хана, Заьзганаькъан Мухьмада Мурад президенталла хорж, цо ший къаман гIулакхага хьожаш хургва, аьнна, тешам а чIоагIо а луча дийнахьа, цу гIалан хьакимаша совгIаташ дахьаш, цIавайт Башира Мухьмад. Паччахьалла хержача Мухьмада Мурада оал цунга, цигара хьай гIулакхаш даьхе, цIавола. Укхаза болх лургба хьона.

Ше хьунца лелаеш хинна бизнес йите, 2006 шера цIавера из. Хьу ерригача Россе хIана кхахьийтац аьнна дIакхухьийташ, къахьиййгад цо цига. «Хьо телевидене хилча бакъахьа хетар сона», — оал республикан кулгалхочо. Ииштта кхоач из ГТРК. Цу хана председатель хиннача БIарахой Салангире Мухьмада редактора болх лу цунна. Лакхе хьоахадаьча шера 1-ча июне балха дIаэц из, 2009-ча шера апрель беттага кхаччалца къа а хьег цига. Цу хана цо юкъейоалаяьяр керда передачаш. Царех яр «Лораде Iалам», «Эздел», кхыяраш.

Юха а болх хувца безача отт. ХIанз цо къахьег Москверча «5-ка» яхача тикан дохкархо-консультант, цигарча ха деча предприяте цхьан смена воккхагIвола болхло вола. Тайп-тайпара тикаш, ресторанаш, банкаш, кхыйола моттигаш яр цар лораеш хиннараш. 2019 шерга кхаччалца къахьег вай мехкахочо цига. Мухьмад шозза саг йолаяь ва. 1993-ча шера цун фусам-нана хилар Мартазанаькъан Аьсетах. Цо ваь ва цун воккхагIвола воI Хаваж. Цул тIехьагIа йоалаяьча Мочкъий- ЮртарчаТIоаршхой Амантий кхо воI, цхьа йоI да. Берригаш школа яьккха баьннаб. ХIанз-м Мухьмадах даь-да а хиннав. ВиIий Хаважа ший а да виъ воI, цхьа йоI.

Бе-беча паччахьалкхен совгIаташца белгалбаьхаб цун къахьегам. Къаьстта а ала лов, из «ГIалгIай республикан культуран гIорваьнна болхло» яха цIи лелаеш хилар. Карарча хана Мухьмад вахаш ва ше кхийнача Алхасте. Ха дIаяхай, воккха хиннав, хувцавеннав. Диктор хиннача Мухьмадах дукха тара вац тахан. Сона а вовзанзар бIаргавайча. ХIаьта а гIалгIай телевидене исторен чухьа, геттара йоккха моттиг еце а, ший моттиг йолаш ва из. Цо дагалоаттаву из, Нохч-ГIалгIай телевидене хинна диктор санна.

Заьзганаькъан Мурад культуран сийдолча болхлочун цIи дIалуш ва Мухьмадá
Зейтанаькъан Тимури Ганенаькъан Мухьмади