Skip to main content

Хоза оаз йола иллиалархо

Оаха шо хьех Суммая йовза

Дикка ха я вайна моттигерча телевидене, радио гIолла Суммая яхача иллиалархочун оаз хоза. Цу сахьате еза а лу из, хIана аьлча зовне, кIаьда, гIайгIане, елаш хила ховш я из, ше доахаш долча иллей чулоацамга хьежжа. Шийна тIехьа вай а дуг цо, вахарах уйла яйташ, наьна лоархIам дагабохийташ, безмаца дог гIоздоаккхаш. Цудухьа цунга ладувгIа догдоагIа. Хетаре, из дувзаденна да шийга товш доаца иллеш цо кIезига доахаш хиларца. Царех сона эггара хьалха хезар дар наьнах дола илли. Со даим автобусаца лел, балха дIаводача а цIавоагIача а хана. ДукхагIча даькъе из я «Магас — Эккажкъангий-Юрт — Наьсаре» яхар. Эггара дукхагIа цун водителаша ладувгIаш дола илли да Суммаяс доахаш дола «Нана» яхар. Дуккхача наха из дезаделча санна хет сона а. Къоаналгахьа лестача а наха къаьстта хоза хет аьнна хет сона цу илле дешаш. Ювцаш йолча иллиалархочун кхолламца да иштта тайп-тайпара ханаша йолча наха хетадаь мугIараш. Цудухьа цун концерташка го йиш я бераш, мехкарий, кагий нах, истий. Цун иллеш довзе а, бакъда из ше кхоачам боллаш дика йовз аьнна хетац сона вай республикерча бахархошта. Даим газеташка хьожаш, дешаш волча сона нийсденнадац цун вахарах а кхолламах а даь цIенхашта йоазош. Хила-м тарлу уж сона цаховш а, хIаьта а са аьттув баьннабц царна тIакхача а деша а. Цудухьа айса де лаьрхIад аз сайна а наха а из дикагIа йовзийтаргйола йоазув. Шедар цунга шийга дIа а хоатташ, дIаяздаь да укх тIа мел дувца хIама.

Эггара хьалха из маца а мичахьа а яьй ха ловра. Суммая 1992-ча шера яьй, из яьр декабрь бетта 2-гIа ди да. Цу заман чухьа цар дезал Шолжа-ГIалий тIа баьхаб. Цун да Горчханнаькъан Хьажбикар ва (белгалдаккха деза уж ЦIечой тайпан боацилга), нана — Мугаева Совдат. Вай оалаш ма хиллара, да гIалгIа ва, нана нохчо я цун. Вай дукхагIболча иллиалархой кхелашта таралест укхаза Суммаяй кхел а. Масала, нана нохчо хиннай Эсамарзанаькъан Iалаудина, иштта Налгнаькъан Лемай нана а я нохчо. ХIаьта а ший иллецара безам даьгара хьабоагIаш ба аьнна хет иллиалархочоа. Цо яхачох, Хьажбикар къона волаш иллеш дахара чIоагIа тIера а хиннав, шийна болча тоама уж дIаоалаш а хиннав. Цул совгIа, даь-нана а хиннай, хоза пандар лакха ховш. Ший кхоллама овла цигара ба аьнна хет Суммаяйна. Иллеш даха, цо ше яхачох, из геттара хьалха йолаеннай. Ший 3- 4 бутт баьннача хана, ага чу уллаше а, ашарий йишмаIаш ухийташ хиннай йиIиг. Иштта шийна илли а даьккхе, цу иллеца дIатхьовсаш а хиннай. Цу хана дас оалаш хиннад йоах, ер цаI-м иллиалархо хургйолаш я вай. Из гIалат а ваьннавац, шерагара шу мел доал ашарий дуненца дукхагIа чам а бувзам а болаш хьаенай йиIиг.

Мехкара политически хьал дикка хувцадаларо, Шолжа-ГIалий тIа тIом оттарах, цигара дIабаха безача кхоач Хьажбикареи Совдатеи дезал. Цудухьа уж Казахстане баха дIаболх. Шин шера баьхар уж Кустанайски областа Кушмурун яхача моттиге, цигарча школе йолалу из деша. ЗIамига артистка эггара хьалха цига дIайовз. Дукха вайнаьха бераш а дагIаш хиннад цу школе деша. Хьалхара илли ала наха хьалхашка йиIиг араяьннай ший 6 шу даьннача хана. ДадашевгIар Тамаре кхолламера «Халхавала хьо» яха илли дар цо цига дIааьннар. ХIаьта эггара хьалхара цунна денна совгIат дар, школан директора енна шоколадаш. Илли а йиIига оаз а хоза хеташ тIаийцар массане а. Дукха ха ялале, Наьсаре баха боагIа уж. Наьха цIа а лаьце, цох ахча телаш, баха безаш хул цхьан юкъа, шоай фусам хьалъе вIаштIехьадаллалца. Укхаза из деша йода шоаш бахача цIенна эггара юхегIа йолча Наьсарерча № 3 йолча юкъерча школе. Цига яьгIай из школа яьккха яллалца. Цу хана пандар лакха чIоагIа ловш йола йиIиг Йовлой Раяс шийга дIаэц, массехк шера цунца болх бича, из тайп-тайпарча пандарчий яхьашка толашагIйола моттигаш яха йолалу. Школан юкъарча вахаре хьинаре дакъа лоацаш, хиннай из укхаза а, хьалхарча шерашка санна.

Школа яьккхача, из деша йода Буро чу йиллача эконмикани бокъо йовзареи институте. Из институт а чакхйоаккх цо. Цу хана цар дезале диъ бер дар: кхо йиIиги цхьа кIаьнки. Милана, Салман, Залина, йиълагIъяр укх йоазон турпал яр. Дезала юкъера аргIа лаьрхIача, из Салмана тIехьа яьяр. Ха дIа мел йода шоай дезала кхуврч, фусам хьахул цар, уж шоай цIеношка баха ховш Наьсарерча «105 массив» оалача моттиге«. ГIулакх ма хулла кхоллама балха тIаерза езаш яр. Ший 15 шу даьннача хана из иллиалархо санна балха дIаэц Нохчий культуран депортаменте. Цу хана вовз цунна УсмановгIар Iимран. Из хьехархо волаш, къахьег диккача хана. Ма зIамига йолаш дIаийцай из балха! Иштта моттаргда цхьачарна. Нийслуш хул цу тайпра моттигаш а. Масала, Хоаной Рагдайна 13 шу даьлча ГIалгIай республикан гIоръяьнна артистка яха цIи еннай. ХIаьта Нохчий республико цу тайпара цIи ХамзатовгIар Хадена еннай 14 шу даьлча. Цигара цIаеча, вай мехкахо балха отт Хамхоев Элмарзий Ахьмада цIерагIча Наьсарерча филармоне. Цу хана денз, цига къахьегаш хьа йоагIа, лакхарча категорех йола солистка-вокалистка йолаш. ХIанз цун хьехархо хул вовзаш вола гIалгIай иллиалархо Хулаганаькъан Артур. Ха хьатIакхаьчай аьнна хет сона, Суммаяй бокъонца йола цIи шоана йовзийта а, Суммая яха псевдоним мишта хьахиннай шоана дувца а. Цхьан дийнахьа Артура аьннад, хьа цIи а тайпан цIи а сцена тIа арайоалаш лелае пайдана яц, моллагIа цхьа псевдоним лаха еза вай хьона, цу гIулакха лаьрхIа. БIарчча дийнахьа уйла йича, кхы цох хIама ца хинна, хоза цIи дага ца йохаш, цIабахаб артисташ. Бийса хилча хьехархочо телефонаца хоам байтаб, «хIанзчул тIехьагIа, Суммая хургья хьо», аьнна. Иштта дIаяха цIи я цунъяр. Миштай-те цун бокъонца йола цIи? Из я Горчханнаькъан Хьажбикара Мадина.

Иллеш дIаоалача сага тIехьа ашараш лакха езаш хул. Малав Мадинайца из болх бер? КIира кхозза балха хила еза цун. Цу деношка иллеш Iомадеш, шаьрдеш цо къахьег Артураца, цо яьшка-пандар тIехьа а локхаш. Сцена тIа арйоалача хана, е халкъа инструментий ансамбль хул цунца е дIаязъяь йиш хул. МоллагIча иллега йиш дIаязъе цунна гIо деш ва Хасав-Юрта вахаш вола ДжабраиловгIар Муса. Оаз, бакъдар аьлча, дIаязъе йиш яц. Фонограма лелаяь ханаш дIаяьннай, дийнача оазаца дIаоал артисткас ший мел дола илли.

МалагIа тайпара иллеш да Хьажбикара Мадинас карарча хана доахараш? Цун кхоллама юкъе дукхагIа лирически иллеш да, цар тайп-тайпара чулоацам хул: безамах, наьнах, Даьхенах. ХIаьта ше эггара дукхагIа доахаш долча иллеех дувцаш, цо цIераш яьхар «Нана», «Са да» яхарий, цар дешаш яздаьр я Барахоева Мадина. Укхаза дагаехар сона массехк шу хьалха айса язъяь хинна «Вай заман гIалгIай илли» яха статья. Цу тIа аз яздаьдар: «Эггара хьалха иллиалархо гIорвоаккхар во илли хилац, дикадар хул. Воча илле из дIатоттийт, чехка вицволийт, сцена тIа арабоалача новкъа теха сунт хул цох. Суммаяй хьалхара иллеш дег чу дувшаш, дешаш а мукъам а тайна долаш, наха дезалуш дар. Къаьстта царех да лакхе хьоахадаь «Нана» яхар. ЗIамига бер долча хана денз, нана йоацаш кхийнача сага автобуса чу каст-каста хозар сона из илли. Бера ханах биса эггара хьамсарагIволча сагах бола дагалоацам цун дег чу сомабоахачох тара дар цо:

«Сагот ма де Iа, са нана,
Вахара уйла еш,
ЙоагIаргья из хоза зама,
Аз хьо елаеш...»

Уж да цу иллецара дукхагIа дезалуш, наьна куц-сибат дагадохийташ дола дешаш. Бакъда деррига мугIараш иштта кхолла, ладувгIачун дегах хьокхалургдолча тайпара язде вIаштIехьадаьннадац байт язъяьча сага, чулоацамга диллача а технически оагIонга диллача а. Литературан теори а йовза езаш моттигаш нийслу иллена байташ язъечунна, из укхаза вайна гуш дац. Цкъа телевидене вийхача цхьан гIалгIай поэтага хаьттар, университет яьккхайий Iа, стихаш кхоллара бокъонаш Iомаеш къахьийгадий Iа, аьнна. Вокхо уж хIамаш шийна ца довзилга лочкъаданзар, харц ца лувш, долчча беса хьааьлар цо, байташ кхоллара кIоаргенаш шийна ца йовзилга. Керта чу хьачуяьхка уйлаш дIаязъярал совгIа, кхы ше хIама дац, аьлар поэта. Уйлаш мелла хоза яле а, цар кеп дика ца хилча, уж а ийрчайоалаш нийслу. Цудухьа яьхад гIорбаьннача литературоведаша, чулоацами кепи (форма и содержание) — уж шаккха хIама шоайла товш ца хилча, цох дика, лакхарча боарам тIа кхелла йоазув хургдац. Масала, мелла хоза даьккха сурт дале а, из ийрчача гома чу вай долле, сурт ше а ийрчадаргда. Иштта да укхаза а. Цудухьа «Нана» яхача илле кеп кхы а хозагIа хила йиш йолаш яр. ХIаьта а из илли наха дезаш да, ладувгIаш да. Дукха иллеш нохчий а эрсий а меттала доах Суммаяс. Бакъда уж цун оазага цатовш санна хет сона. Цун оаз хоза ек гIалгIай меттала. Цхьабола иллиалархой хиннаб массадолча къамий иллеш цхьатарра хоза оалаш. Масала, царех цаI хиннав Бейбутов Рашид. Цо эрсий, хIинде, гIажарий метташка цхьатарра дезадолийт ше нахалдоаккхаш дола дош. Амма Бейбутов санна бола говзанчаш бIаь шера, шин бIаь шера цаI мара хилац вай вахаре. Иллиалархочоа шийна ха деза эггара хьалха шийга товргдар фуд, товргдоацар фуд, из ха йиш я концерташка баьхкача наха деттача тIоарех е царна юкъегIолла еттача шокарчех. Дуккхача артисташа доахаш хезад сона «Са да» яха илли. Из дIаоал Суммаяс а. Хоза оал, байт ше цхьацца кхоачамбоацараш долаш яле а. Масала, хьаэц ва цунцара эггара бочагIа дола дешаш:

«Хьо веза сона
Са дика да;
Хьо эш сона,
Са дега са;
СовгIат да сона
Нур лепа хьа;
Са дика да,
Вахалва хьо...»

Укх мугIарашка «ког дIабетталуш» йола моттиг я, товш йоацача тайпара яь инверси (дешай моттиг хувцар). Поэташа инверси ю шоай мугIараш хозагIа декийтар духьа. Масала, Чахкенаькъан СаIида укх мугIарашца яьй инверси:

«Лоацаргья аз акха эмалк,
Лоам чугIолла хоахкаргья...»

Укхаза товш я из. Кхыча беса дIанийсдаьдаларе («Аз акха эмалк лоацаргья, лом чугIолла хоахкаргья»), дешаш селлара хоза декаргдацар. Инверси е хьежав Суммаяс дIаоала «Са да» яха байт язъяьр а, бакъда из дика карагIдаьннадац цунна. МугIараш хозагIа декаш йола моттиг хьахиннаяц цох:

«...СовгIат да сона
Нур лепа хьа».

Поэт ала гIийртав:

«СовгIат да сона
Хьа лепа нур».

Дош цIенна юла кирпишк санна хIама я, цхьа кирпишк харцахьа йиллача, пен гоама хул; цхьа дош харцахьа аьлча, дерригача иллена Iаткъ. Из дика гойташ да лакхе доаладаь масал. Из Суммаяй бехк бац. Наькъ тIа кIоаг боалле, цу гIулакха бехке никъ биллар ва, цу новкъа лелар а воацаш. Цхьаькха цхьа хIама а дIадоаккхаргдар аз цу йиIий кхоллама юкъера, уж да цIихезача эрсий артисташа доахача иллей мукъамий кIийлен тIа кхелла гIалгIай иллеш. Масала, «миллион цIе хьармакхаш» дувцача Пугачёва Аллай илле мукъам тIа кхелла да цун безамах дола цхьа илли. Хоза тац, дего тIаэцац. ХIара иллеца кердал, синпха тохаболийташ йола уйла хила еза. БIарчча хьаийцача, Суммаяс хозду вай къаман ашарий дуне, бакъда цун иллеш «цаца чу ловса» деза, алхха кхы а чIоагIагIа из хозъергьяраш мара ца дуташ. Цул совгIа, боккхача, говзача поташца цо бувзам лоаттабича, царца дагаювлаш ший иллеш хержача а дика хургдар аьнна хет сона. Вай иллиалархоштеи поэташтеи юкъе сома пен ба таханарча дийнахьа, хьалха иштта дацар из, цунга хьежжа мара аьттув а балац говзаме дош ашарца дувзаде. Из пен дIа ца боаккхе, хIама тоалургдац«.

Из йоазув деча хана а хIанз а ях аз, дешаш яздер поэт ва. Цига шаьра доацаш хIама нийслойя, из цун бехк ба. ХIаьта Суммаяс уж иллеш дIаалара гIулакх тIехдика кхоачашдаьд, цох даккха гIалат дац, футтаройна ца доаккхе. Цхьаболча иллиалархой оамал я, поэтий говзал шоай еце а, шоаш Iояздаьр мара илли дIа ца оалаш. Горчхановас цу тайпара хIама къоабалдиц, цун иллешта юкъе цхьаь-цаI илли дац, ше дешаш яздаь. Из бакъахьа а да. Дешаш поэташка яздайта деза, ашараш — композиторашка. Иллиалархочун керттера декхар — уж наха дезалургдолча тайпара дIаалар. Цун оаз шоашта хоза хетилга, айддаь деттача тIоарашца хьахайтад Бельгерча, Францерча, Германерча, Польшерча, Казахстанерча (Астана, Алма-Ата), Москверча, ерригача Каваза республикашкарча наха. ДукхагIа цунца концерташка дакъа лоацача иллиалархоех ба Эсмарзанаькъан Iалаудин, Налганаькъан Лема, Йовлой Хьава, ГетагIазанаькъан Iайна, кхыбараш. Цудухьа хозахета еннаяц цунна Нохчий а ГIалгIай а республикай гIоръяьнна артистка яха сийдола цIераш.

Вай фуннагIа-моллагIа дувце а, вахар духхьала сага беча цхьан балхах латташ дац. Цунна чудоагIа дукха хIамаш: дезал, салаIар, дукхагIа дезаш дола гIулакхаш, и. кх, дI. Цу хьакъехьа къамаьл хилар са Мадинайца. Из дувцача юкъа, сона хайра цунна бетта доагIа алапи 21 эзар сом мара доацилга. Концерташ даларах гонорар тIакхетац цу алапена, ше долчча тайпара деккъа дус. Балхах мукъа йолча хана, паргIата миноташ кIезига хул цун вахаре, де дезаш цхьацца гIулакхаш хиларах. ХIаьта а шийга цу тайпара ха хуле, аьхки фега араяьнна лелаш хоза хет Суммаяйна. БIаьсти, ахка яха ханаш дукхагIа еза цунна, Iай дукхагIйола зама цIагIа ягIаш йоаккх. Мадинай ший дезал хьахиннаб, цхьа шу совгIа ха я из Наьсар-Керте вахача Оздой Аласханага маьре йола. Цхьаькха цхьа хIама ха а хьежар со. Хьан кийчду цунна даа хIама, къаман кхача кийчбе хой цунна шийна? Цу хьакъехьа Мадинас аьлар, ноанал ше а цхьайолча хана маьр-нанас а ду, аьнна. Цо ше дукхагIа кийчдераш да дулх-хьалтIам, манташ, пирожокаш (гIалгIай хингалаш дац укхаза дувцараш). Цхьаькха цхьа хIама ца хаьттача Iеваланзар со Хьажбикара Мадинайга. Машен лалла хов цунна е хац, ший машенаца лелий из? Артисткас яхачох, машен лелае ховш я из, бакъда хIанз а ший доалахьа мешен яц цун, эцаргья аьнна дийца хIама-м да.

Иштта саг я вайна массанена езаш а сий деш а йола Суммая — Горчханнаькъан Мадина. Нах могаш бола, ираз долаш бола, хIара цIагIа беркат дола ханаш хиларга сатувс цо эггара чIоагIагIа. Вай а цунна тIехьа «амин» аргда, уж хоза уйлаш кхоачашхилар ловш.