Skip to main content

Лоаца ха хиннай кхело цунна хьожаяьр

Озанаькъан Илеза Ахьмада 120 шу дуз укх бетта

Озанаькъан Ахьмад

ГIалгIай къаман хьалхарча поэтех цаI хиннав Озанаькъан Илеза Ахьмад. Вай йоазув кхелла Малсаганаькъан Кураза Зоврбик вовзаш, Беканаькъан Темботаца, ший даь-веший воIаца ИсмаIалий Салманаца гIулакх доагIаш, царца цхьана вай литературан лард елларех а, къаьстта поэзен никъ билларех а хиннав из. Цу поэта вахар лоаца хиннадале а, ткъаь пхийтта шера мара ваьхавац из, бакъда цунца ювзаенна къайленаш дукха я. Эггара йоккхагIъяр я, 1937-ча шера цунна топаш тохарца ювзаенна. МоцагIа айса даьча дукха доккха доацача «Поэта топаш тохар» («Расстрел поэта») яхача йоазон тIа, аз дийцадар цох сайна хетар. Вай критикаша, журналисташа, историкаша цун валара бахьан техка, хьоадаь моттиг яц таханалцца, духхьал аз даь йоазув доацар. Кхыметтел цун дезалах а дош аьннадац цхьаннахьа. Цудухьа наьна мотт хьехача хьехархошта дика бовзац цун вахара никъ. Из цар бехк а бац. Цун да малав хов, наьнах хIама хац. Цун дезал хиннаб е хиннабац ала могаш хьехархо наггахьа мара хургвац. Наьсарен района газете балха волаш, Дошлакъий-Юрта вахаш вола Озанаькъан Мухьмад волча вахар со, вай мехкара архитектураца дувзаденна памятникаш мишта лораду, уж малагIча хьала тIа да цунга дувцийтар духьа. Мухьмад уж лорадеш хиннача паччахьалкхен болхлоех цаI вар. Лувш-оалаш тхо дагIаш, даь-цIи фуй хаьттар аз цунга. Ший да Ахьмад яхаш хиннав аьлар фусам-дас.

— Поэтаца Илеза Ахьмадаца гаргалол ярий шун? — аз хаьттача, сона хезар тамашийна хIама дар.

— Са да ва-кх из, — аьлар Мухьмада.

— Цунна топаш фу бахьане техай дувцаш, цхьаккха моттиг яц. Хьона фу хов цох лаьца? — хаьттар аз цунга. Амма цу хаттара дизза, со раьза веш, дола жоп даланзар цо.

— 1937-ча шера цIагIара дIавигари, цунна топаш теха хилари мара цох ховш хIама дац, — аьлар поэта воIа.

Цул тIехьагIа, Ахьмада мел йола байт йийшар аз, царна юкъера сайна хIама корадоагIий хьажа дагахьа. Алхха цхьан стихотворене тIаэзар са теркам, из яр «Октябрь тIахийцар» яха байт. Цун цIи Iойийшача а кхоачам ба, поэта революци сенца нийсъяьй кхетаде. Юххьанца, хьалха хиннача Николай паччахьа ший «жIалеш» тIахаьхкар аьннад болхлошта, дIахо цу тайпара сурт долаш гойт цо революци яьккха нах а. ТIахеца йиш я жIалеш, вай къаман метта юкъе иштта да «тIахийцар» яхача деша маIан. Вешта аьлча, къаьнача Iаьдалах а кердача Iаьдалах а жIалеш да аьннад цу байта тIа.

«Ший «берашта» къахетама
«Даде» жIалеш тIахаьхкар.
Цар чехка, гIаддаха, тIема
Шоай царгаш вIашкахьекхар.

Чехка-чехка, вIаштта-вIаштта
Айделар топий таташ.
Шишша-кхоккха шоайла вIашта
Легаш бар къахьегараш».

Уж мугIараш хетадаьд 1905-ча шера, болхлой цIий Iоанадаьча паччахьа а цун гIозара а. Кхы дукха царел эргаш дац советий Iаьдала хетадаьраш а:

«ЦIакхаьча ваьлча, Ленина
Октябрь дIатIахийцар,
Октябро чехка шийна
Рузкъан даьй IокIалбехкар».

Из санна дола хIама репрессеш йолча шерашка ловргдацар мехка керте лаьттача, халкъан цIийх модз хеташ хиннача наха. Хетаргахьа, из байт я, цхьадолча даькъе, Илеза Ахьмада гIабаш техар. Цу тайпара я цунна топаш тохарца ювзаенна са уйла, кхыча наха фу хет хац сона.

Озанаькъан Ахьмад ваь хиннав 1902-ча шера хьажо волча, маьждига имам, мехка къаьда волаш хьавенача Илеза дезале. Цун бера ханах, дешарах дувцаш, «БIаьсти кхаьчай» яхача книжка дешхьалхенца Малсаганаькъан Оарцхой Ахьмада аьннад: «Бусалба дешар Iомадайтад цунга гIалгIай мехка къаьда хиннача дас Илеза. Бакъда гонахьара вахар зувш, из дезаш хиннача кIаьнка ше ца кхетача Iарбий метта безам тIабодаш хиннабац. Эрсий меттала хьеха Дошлакъий-Юртара хьехархой болча а ухаш, цар новкъосталца эрсий мотт а грамматика а Iомаду цо, хIаьта эрсий классикий А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтова, Л. Н. Толстойя говзаме йоазош деша а волалу...»

Къаман йоазув кхолладеннача хьалхарча шерашка денз, ше а йоазош де волавенна хиннав Ахьмад. Из гучадаккха дукха хала а дац. Вай эггара хьалхара йоазув арадаьннад 1923-ча шера, Ахьмада ший хьалхара стихотворени язъяьй цул тIехьагIа цхьа шу даьлча, 1924-ча шера. Из я лакхе вай хьоахаяь «Октябрь тIахийцар» яха байт. Таржамаш а доацаш, цо ше язъяьй аьнна, книжканна юкъейихьараш ерригаш 12 стихотворени мара яц. Бе-беча темаех я уж. Царна юкъе я дешара, колхозаш яхкара, къаман хьалхарча газета, бIаьстенна, революценна, Ленина, Испанена хетаяьраш.

Къаьстта а хала ха хиннай паччахьа зама оалар а советий Iаьдала хьалхарча шерашца ювзаеннар а, деша безам болча кхалнаха. Уж деша ухийташ хиннабац, царех белаш, футтарбеш, яппараш еш хиннай. Цкъаза кIаьнкашта а низткъало хиннад цу заман чухьа ишколе аха. Наьсар-Керте ваьхача Имагожанаькъан Заьлмаха оалар йоах; бераш летандаь, новкъа гIолла а ца водаш, наьха бешамашка гIолла деша ухар ше. Цу тайпара моттиг дуккхаза зийначох тара да поэта а. Цу деша хетаяь я цун дикагIйола «ЙиIиг» яха байт. Еш вай из:

«Дикъача дехка юкъегIолла хьакъедаш,
Из Iуйран керда, шийла фо чуувзаш,
ЙиIиг я юрта юкъегIолла йоагIаш,
ЙиIига бедоахкаш да уж книжкаш.

Боларо хойт йиIиг хилар оамале,
Шин бIаргах хьахов, из хилар хьаькъале,
Цун ши басилг гуйран кердача михо
Тов санна цIийяьй. Из йоагIаш я сихо.

ХIанз цхьан карта чура ара жIали Iех,
Унзардоахаш дешархочун ховха дегI.
КIеззига дIахояьлча багIа пхьегIанхой;
Хьайла, фу гIийбаташ деш ба хабархой.

«Мел эргаяьлар хьо, зама, дIахьажал,
ЙиIигаш а яхача деша кхыметтел!»
«ЙиIиг», — яхаш, бела а белаш, дIакхайкаш,
ПхьегIанхоша тIехьара тIаю яппараш.

Совца, совца, ма чувхае из йиIиг!
Сом беркате лургболаш да из зизилг.
Ший йижарашта лелае хьалхале
Ма йодий из цу сердалон школе».

Кхалнаха дешаш хиларах кхаъ хинна язъяьй поэта «Сердалонга болх» яха байт а. Лоаман юртара Оалкамара кхалнах Советий Iаьдала хьалхарча шерашка деша ухаш, дешара тIахьабисар дIадаккха гIерташ хиларо гIадвига хиннав из. Берригача кхалнаха цхьатарра къоабалдеш тIаэцаш хиннадац из гIулакх. Цхьачар харцахьа кхетадеш хиннад, вокхарна ширача Iадаташа баргал етташ хиннай. Из дика гу вайна Ведажанаькъан Ахьмада «Шелбенна кхуврч» яхача романа тIа. ХIаьта а Оалкамара кхалнах тоттабенна деша ухаш ба, Илеза Ахьмада яхачох:

«...Дехьара сехьара хьаухаш,
Лелаш кхалнах ба,
ЦIеношкара араухаш,
Деша болхаш ба.

Елаш я цар юхьмараж,
ЧIоагIа раьза ба;
Истий, жерой, мехкарий
Деша гIерташ ба».

Йоккха моттиг дIалоац Ахьмада кхоллама юкъе вай мехка колхозаш яхкаро. Къаьстта а белгалъяккха еза царна хетаяь ши байт. Уж я «Йодаш я алача...», «Колхозхочун илли». Хьалхаръяр йIаьха а шера мугI болаш а байт я. Цу тайпара йоазув Iомаде хало хулар, со ишколе деша вагIача хана. ХIаьта из стихотворени дагахьа Iомае лора хьехархочо. Мел хала яле а, из Iомайийя мара водацар со деша. Цул тIехьагIа, хьехархо волаш, юха а Iомае йийзар са из, хIана аьлча берашта дагахьа Iомае мел лу байт, аз айса а дагахьа еш царна. ХIанз кIеззига аттача даьннад из гIулакх. Книжка тIара из дагахьа Iомае еза яьха мугI дIабаьккхаб. Цу тIа ювцаш я болата алача:

«Болата алача лелаш я цу ара...
Цун увгIар, цун къувкъар хьажал миштад кура!
Колхозхой дегаш ше увттадеш хьалъура,
Йодаш я алача, меллашха кIур тувсаш».

Дукъа йоаллаеча говраца нийсъяьй Ахьмада, оахам деш йода трактор. Юххьанца из бIаргаяйча цох тамаш еш а кхераш а хиннаб лоаман нах. ХIаьта а цкъа дIаIемача, сага гIо-новкъостал доацаш, шоаш толаме къахьега болабеннаб царца. Колхозхой вахар дикка аттача даьккхад тракторо. ХIаьта тахан цар беш бола болх наха а говрашта а булургбацар: лаьтта ахар, макха баккхар, ялат дIадер, оасар дар, чуэцар, кхы а массагIа да уж. Цо ювцаш йола «алача» дика лелае ховш а цунца хьакхаштабаьнна а хиннаб сийдола гIалгIай механизатораш Коазоай Бахьаудин, ГIазданаькъан Бекхан, Албохчанаькъан АртагIа, Угурчанаькъан Iамархан, берригаш бийца варгвац. Уж шевар сона бIаргавайнав сай вахара тайп-тайпарча ханашка. Царех долча дагалоацамаша юха а юха а дешийт сога Илеза Ахьмада «Колхозхочун иллецара» мугIараш:

«Йоалача бIаьстенца,
Кхетача маьлхаца,
Деналца, хьинарца
ГIаттал хьай, колхозхо!..

Йоалача бIаьстенца,
Кердача уйланца,
Болата хьинарца
Волле хьо, колхозхо!»

Тахан цхьаццабола йоазонхой ба юртбоахамера болх, къахьегамхой лархIа безац аьнна хеташ. Литературанна юкъе уж хIамаш дувца («шурий ведараш») кIордадаьд йоах цар. Из нийса дац. «Шурий ведараш» йоацаш вай доахалургдац, унахцIена хургдац. ТIаккха-м вайна даьтта, шура, дулх, кIолд, нахча эшац ала мара дезац. Аз-м яхац деррига шоай йоазош царна хетаде, хIаьта а царех яздечарна Iоттараш ма е. Лаьттанца, хьайбашца бувзабенна болх эшаш бац аьлча, кагийча нахá, мехкарашта фу хета деза? Саг къахьега ховш хила веза, моллагIа гIулакх ший каракхаьчадале а. Цудухьа цIаккха къалургйоаца тема я къахьегамца ювзаеннар. Говзача йоазанхочо меза Iаг буаш санна хетийтаргда, ший йоазув дешачоа, доярка, ахархо е болхло вувце. Язде ха деза лерттIа. Во темаш хилац, во йоазонхой хул. Мел хоза хеташ, айса мишта еш ца ховш, сиха йийшар аз Ведажанаькъан Ахьмада кхелла коллективизацех йола «Шелбенна кхуврч» яха роман. Иштта, тIеравала ца могаш йийшар Шолохов Михаила «Поднятая целина» яха роман, Шукшин Василе дувцараш, иштта кхы дIахо а.

— Колхозаш мичай? — оал цхьаволча сага.

— Нийса да, колхозаш яц. Амма йолаш я цар гIулакх дIахо дIахьош йола къахьегама коллективаш. Цар сий де деза, нагахьа санна мохк бIаьхий хилар, оттадеш дола шу хоза хилар дезе.

ГIалгIай къаман вахаре лоархIаме моттиг хеташ хиннай Ахьмада «Сердало» яха къаман газет арадаларах. Цун оагIонаш тIа кепа йийттай (1928-1937) поэта дик-дикагIдолча йоазошта. Хетаргахьа, кIезига хургба аьнна хет сона цун малагIа псевдоним хиннай ховш бола нах. Малсаганаькъан Ахьмада яхачох, «Испанега» яха цун стихотворени 1937-ча шера 9 апреле араяьнна хиннай Лоаманхо яха псевдоним латташ. Къаман газет а из хьакхелла саг а цо мишта лоархIаш хиннав ховргда вайна «Мальсагов Зоврбикага» яха стихотворени Iойийшача:

«Сийрдадаьнна дIаэттад хьо, «Сердало», —
Къама тIера дIаяьккхай боадон хало.
Iа даь кема деций Iилман форда тIа,
Наьна мотт ловзабеш, цун кIоарген тIа.
ЦIеча гIалгIай дегашка хьа цIи латта,
Латтаргья из чIоагIъенна дуне мел латта».

Шейхал ваьлча санна яздаьд цо уж мугIараш. Шерагара шерага чIоагIлуш, наха йиц ца луш, хьайоагIа газета цIи. Ховш ма хиллара, цхь-ши шу даьлча, цун 100 шу дизар дездергда вай паччахьалкхено.

Нийса хургдацар аьнна хет сона, Iаламах поэта язъяь байташ хьоаха ца йича. Царца гу цун метта хозал, шаьрал, сурт кхолла хар. Цу теманна хетадаьча йоазошта юкъе къаьстта белгала я «БIаьстан юхь» яха байт. Ишколе ийслагIча классе дагахьа Iомае еннай изи «ЙиIиг» яхари ши стихотворени. Бераша хоза хеташ Iомаю уж шаккха. Книжка оттадаьча литературни критик хиннача Малсаганаькъан Абос цаховш йихьаяц уж ийслагIча классан программанна юкъе. Царех дикагIдола поэта йоазош лоархIаш хинначох тара да цо. Iан тIехьа йоагIача бIаьстено дог айдеш хилар Илеза Ахьмада санна хоза хьахьекхадац цхьан поэта:

«Хоза бIаьсти хьатIайоагIа,
БIаьсти я вай гIозале.
Бирса Iа дIадоалаш доагIа,
ГIатта, гIатта, хьаволле.

Маьлха йIовхал котъяларца,
ДIунгал гIор бухъювлаш латт,
Хьовза, хьовза хьай хьинарца,
ГIатта, ахархо-кIанат!

Хьайла маьлха босаленга,
Юкъ-юкъе гу баьццарал,
Хьайла сийнача сигаленга...
Да ма ваттIа хьа, хозал!

Хьайла, хьайла, ара, коа тIа,
Кхаьчар гота из хьазилг,
Хьайла, вайга «гIо гота тIа», —
Яхаш мо лесто цIогилг».

Ший йоазош миссел хIана дац аьнна дукха да цо даь таржамаш а. Эрсий классически литературанна юкъера итт байт гIалгIай меттала яьккха хиннай Ахьмада. Царех я А. С. Пушкина «Кавказ», «Арион», «Чурт», «Кавказа есар», М. Ю. Лермонтова «Фон кема», Д. Бедне «Лай чоалпингаш», «Жоп», «Хьаькъал», «Лор», Г. И. Кржижановске «Ког майра баккха, новкъостий». Царех цхьадараш (А. Пушкина «Кавказ», «Чурт»; М. Лермонтова «Фон кема») Iомаду таханарча ишколан ийслагIча классе.

 (аьрдехьара аьттехьа) МутаIаланаькъан Хьажбикар, Озанаькъан Ахьмад, Осминаькъан Хьамзат