Skip to main content

Лоамарой метташ тохкаш хинна инарал

​​​​​​​Петр Карлович Услара 205 шу дизарга

Укх шера 205 шу дуз тIема инженер ше вале а, лоамарой метташ дезаденна, уж тахка а цар грамматика оттаде волавенна а хиннача Услар Пётр Карловича. Из ваь хиннав 1816 шера Тверской губерне боароний дезале. Кавказа тIема юкъе дакъа лоацаш хиннав Услар, сапёрий батальоне а волаш, цу заман чухь лоамарошца ший хоттабенна бувзам дIа ца хадийташ, чакхвоал из, ше валлалца йолча хана. Цул совгIа, цу ханарча паччахьа Iаьдало а цхьацца декхараш увттадеш хиннад цунна хьалха, лоаман мохк а цун метташ а довзарца хоттаденна. 1851-ча шера цох хул Паччахьан Эрсий географически цхьанкхетара Кавказски отдела доакъашхо. ТIехьагIа Iилмай-академе историко-филологически даькъа чуйоагIача лингвистиках вола член-корреспондент ву Усларах. 1862 шера тIема инженер волча цунна инарал-майора чин лу. Лоамашка дахача зIамигача къамий метташ тохкаш къахьийгад цо. Инарала балхаш даьд нохчий, жIайхой (аварцаш), даргинций, гIумкий, абзой, гIаьбартой, табасарански, лакски метташца дувзаденна. Кхелла хиннад шоай йоазош доацача зIамигача къамашта дола «Кавказа абат», иштта кхыдараш.

ЙIаьххача хана Услар ваьхав Дагестанерча Темирхан-Шуре яхача гIалий тIа (хIанзара Буйнакск). Цига ваь хиннав гIалгIай йоазув кхелла вола Малсагнаькъан Кураза Зоврбик а. Бакъда уж шоайла бовзаш хиннаб аьлча харц хургда. Услар венна дикка ха яьнначул тIехьагIа мара ваьвац Зоврбик. Цхьаькха-м да. Цун да Кураз вовзаш-м хинна хила тарлу Услара, хIана аьлча Услар инарал хиннав, иштта, тIема полковник волаш, цу гIалий тIа ваьхав Малсагнаькъан Кураз. ХIаьта а уж бовзаш хиннаб аьнна яздаь моттиг яц.

ГIалгIай Iилманхоша шоай метташца дувзаденнача балхаш тIа каст-каста хьехаю Пётр Карловича цIи. «ХIанзара гIалгIай мотт» яхача книжка тIа Iоахаргнаькъан Раисас язду: «ГIалгIайи хIирийи метташта юкъе дола лексически мазаш хьалха денз хьадоагIа. Уж техкад А. Шифнера, П. К. Услара...» Цхьаькха моттиг а я цу Iилманхочо фонологи техка нах бувцаш, цига Услара цIи эггара хьалха оттаяьй цо. Шоай 6-7 классашта лаьрхIача «ГIалгIай мотт» яхача книжка тIа Оздой ИбрахIимеи цун воIа Рамисеи 7 класс дIайолалуча, «Наьна меттах лаьца» яхача хьалхарча параграфа тIа аьннад: «...Кавказе дахача халкъий метташ тохкаш хиннача Iилманхочо П. К. Услара яздаьд: «Из мотт (вайнаьха мотт) ший низаца наьха уйлаех моллагIа а оагIонаш ювцалургйолаш, чIоагIа бIаьхий мотт ба».

Кхелхав Услар 1875 шера июнь бетта 20-ча дийнахьа.