Skip to main content

Фу Iомаде деза хургболча хьехархошта?

Пхе шера студент волаш, ткъаь пхиъ шера хьехархо волаш, айса зийнача хIамах дувца лов, цох пайда баргба аьнна хеташ

ХIетта университет яьккха, школе балха воагIа гIалгIай мотт, литература хьехаш вола хьехархо шедар ховш, довзаш хул аьлча, нийса хургдац. МоллагIа къона болхло санна, цхьаццадола хIамаш Iомаде дезаш, кIоаргде дезаш хул из дукхагIйолча хана, мел дика дешаш хиннавале а. Аз дийшад 70-гIа шераш юкъекхаьчача, Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультета къаман отделене. Сай хинна хьехархой мотт, литература во хьехаш бар оалалургдац сона. Царех цхьабараш бакъдунен чу е пенсе дIабахаб карарча хана. Во хьехацар профессораша Дахкилгнаькъан ИбрахIима, Оздой Фирюзас, ГIоандалой Азас, Малсагнаькъан Абос, Оздой Рамиса, Лаьнанаькъан Фатимас, Беканаькъан Пантас, Янданаькъан Марема, Къулбажанаькъан Мухьмада. Иштта са ираз хиннад къаьнача, говзача эрсий хьехархой Былова, Верольске, Варлашкина, Осиповай, Кан-Калика, Очмана, Науменкой, Говорова, Архангельскаяй лекцешка ладувгIа. Нохчех болча Чокаевс, Зоевс, Гакаевс, Тимаевс, Манкиевс хьийхад сона. Хетаргахьа, кхы цIаккха а цу тайпара хьехархой вай университеташка хуле тамаш я. Шоай балха лакхаленга кхаьча, республике меттел, берригача мехка бовзаш нах бар уж. ХIаьта паччахьалкхен экзамен луш, комиссе председатель вар профессор Оздой Iабдаразкъий ИбрахIим, гIалгIай меттах экзамен цунна яла йийзай са. Сай диплома оценкашта юкъе шин профессора оттаяь пхиъ латтарах доаккхал ду аз.

Из шедар хиннадале а, эггара дикагIболча хьехархошкара Iомавеннавале а, школе дIакхаьчача юххьанца цхьацца халонаш нийслу къонача хьехархочоа. Университете дукхагIа ешаш хиннараш белггаларча темаех йола лекцеш яр, царех цхьаяраш чIоагIъеш практически дарсаш (занятеш) хулар. Бакъда цар Iомавацар къаьст-къаьстача темаех йола, шоай кепашца эргаш йола урокаш яла. Университете санна лекцеш еша йиш мичай берашта, меттаца е литератураца ювзаенна. Цига тайп-тайпарча наькъех пайда эцаш йола, массехк декхар кхоачашду урок яла ма езий, бераш цу балха юкъе а озаш. Уж урокаш белггала мишта яла еза, цар чулоацам мишта хила беза, хIара тема мишта яшха еза, из йоашхаш берашта фу дувца деза, царгара хьа фу деха деза, улга тIа болх беш дукхагIа теркалде дезар фуд, шоашка малагIа декхараш кхоачашдайта деза — уж хIамаш университете Iомадацар со дешаш волча хана, хIанз миштад хац сона. Школе болх бе водача хьехархочоа дукхагIа ха дезар из ма дий, нагахьа санна лакхарча боарам тIа йола урок яла безам болаш вале. Масала, гIалгIай метта итт къамаьла дакъа да. ХIара къамаьла даькъа хетаяь цхьацца урок мишта яла еза хьийхача, геттара дика хургдар. Накъадаргдар хургволча хьехархочоа. Духхьал дIадувцар пайдана дац из, студенташта дIагойта деза: малагIа кеп харжа еза (лекци, йоазон болх бар, гIалаташ тахкар, урок-экскурси, урок-яхь, тохкама балха урок, и. кх. дI.); сенгара дIаволавала веза; малагIа декхараш оттаде деза шовзткъа пхе минута кхоачашдергдолаш; малагIча гIирсех пайда эца беза, из болх беш; дийцар мишта чIоагIде деза; сенца чакхъяккха еза урок. Царех цхьайола урокаш кечъяр студенташта шоашта тIадилла мегаргда, класса когаметта урок лучунна хьалха цунца цхьана дешаш бола кагий нахи мехкарийи багIаргболаш. ТIаккха шаккха оагIув нийса къахьега Iамаргья, хьехархочун болх шаьрбергба цар иштта. Нагахьа санна цар гIалат доалийте, тоаде хьехархо волаш ма вий, царга ладувгIаш вагIа веза из; харцахьардар фуд, дикадар фуд хьожаш. Иштта Iомаваьча студентах хьалхарча дийнахьа денз дика хьехархо хургва. Хьаэц вай футболах ловзарий секци. Берашта лекци а йийше, уж цIа мича дохийт цар тренераша. ДукхагIа цар беш бола болх, ловзара юкъе фу де деза, бургац мишта лелае еза, наIарашка малагIча моттигера чутоха мегаргья, саьн тIара хьалу бургац мишта яла еза, офсайд фуй, аут маца хул хайташ ба. Цу дерригнех, кIезиг-кIезига хулаш, хьахул дика ловзар. Иштта кийчве веза хьехархо а, бе-беча темаех йола урокаш яла. Уж хIамаш хьехархой говзал лакхъяра курсашка Iомаду, ала тарлу цхьаволчо. Бакъда, Iомаду хьехархой курсашка а. Цига пхе шера цкъа вIашагIкхеташ а ца кхеташ а нийслу, дикка ха йоаю лекцеш ешаш. Аз дувцари курсашка Iомадери бе-бе хIамаш да. Со ала гIерт, университете студенто доаккхача пхе шера, чIагаргабар санна мотт лувш, урокаш яла Iомаве веза къона хьехархо, классе хургдолча хьалашка дIа а оттавеш. Цу тайпара болх тахан а университето бу аьлча, дукха тешац со. Школашка кабинетни система хул. ГIалгIай метта, литературанна урокаш лаьрххIа цу гIулакха кийчъяьча кабинете ю. Университете йий цу тайпара аудитори? Со дешаш волча хана, наьна метта, литературан кафедра чуйолча хулар из кабинет. Юкъ йоаллаш, тIехьашка кафедра яр, хьалхашка кабинет яр. Цу чу дарс дIахьоча хана, кафедре мел воагIа саг цу кабинете гIолла чакхвала везаш хулар, хьехархой шоаш а чу-ара ца баьлча мича боал. Лоацца аьлча, цу моттиго заняти дIахьош волча хьехархочунга болх хьабайтацар, студенташка дешийтацар. Иштта хила йиш яц наьна мотт е литература хьехаш йола, практически дешара лаьрхIа йола аудитори. Духхьал декъа истолаш, гIандаш лаьттача а кхоачам бац. Дукха хIама эш уж Iилмаш Iомадара: компьютер, интерактивни улг, къаман литературах йола библиотека (дошлоргаш, методически литература, школерча программанна чуйоагIа исбахьален литературан произведенеш, программаш шоаш). Меттах аьнна дешаш а, йоазонхой сурташ а новкъа хургдац цу чу. Компьютера, интерактивни улга гIонца хьажа мегаргба къаьнагIболча хьехархоша луча урокашка, йоазонхоех долча кинофильмашка, хьалха мелаца беш хинна болх а, цхьадолча даькъе, цу тайпарча технически гIирсашца бича пайдане хургба.

Меттаца санна белггалара болх бе беза, литература хьехаш а. Оаха дукхагIйола ха университете дIахьора, романаш Iомадеш, йоазонхочун вахар-лелар, духхьал йоазон чулоацам, турпалий юкъара сурт-сибаташ тохкаш. Школе болх беш волча сагага цу гIулакха эша ха кIезига я. Фу тайпа, малагIа чулоацам болаш, мишта луш хила еза уж урокаш школе? Хьаэц вай Чахкенаькъан СаIида «Иштта мара» яха роман. ИйслагIча классе Iомаду из. Ха, эггара дукхагIа яле а, 2 сахьат мара кхачац цунна. Цу шин сахьата фу дувца деза школерча хьехархочо: беррига чулоацам бовзийта беза, книжка тIа денна дакъа деша деза, Берда сурт-сибат тахка деза? Белггала мишта оттае еза из урок? Цу тайпара кийчве веза хьехархо, студент волча хана денз. Нагахьа санна дешархоша шоаш деша деза деррига роман, классе цхьа дакъа дийшача а тоъаргда аьнна хете, из харцахьа да. Классе дагIача берех 80 процент хиллал болчар из роман шоаш дешаргдац. Цхьаволчоа хетадала тарлу, «из цар проблема я», аьнна. Из аьнна Iийча воалаш вац хьехархо. Цо лоацца беррига чулоацам ца бовзийте, шоаш дунен тIа мел йоаккха ха цу романо фу дувц ца ховш йоаккхаргья цар. Духхьал цхьан Берда сурт-сибат техка Iийча, дешархошта ховргдац хIана кхийнав из ишта, малагIча наьха Iоткъам ба цун оамал кхеллар, иштта кхы дIахо а. Цудухьа университетера аравалале, хьеха деза хургволча хьехархочоа мишта довзийтача бакъахьа да дешархошта белггалара гIалгIай йоазонаш, къаьстта а повесташ, романаш, пьесаш. ЗIамагIйолча жанрашта хетаяь урокаш вIашагIйохка а дац кхы аттагIа, хIаьта а доккхий йоазош хьехаш хержача наькъаша гIо дергда царна кхыйола урокаш оттае, нийса дIаяхьа.

Сона дагадоагIаш, университете аз даьккхача пхе шера, урока план оттаяра хетаяь дарс хиланзар тха. Къона хьехархо тайп-тайпарча урокий планаш оттае ховш хила веза. Духхьал урока юкъара план хьийха ца Iеш, дукха а бе-бе а хила еза цу тайпара планаш. Масала, керда тема йовзийтача урока план, Iилман болх бара хетаяьча урока план, йоазон болх беча, гIалаташ тохкача урокий планаш сенах латташ, фу чудоагIаш хилча бакъахьа я хьеха а дIагойта а деза. Школе дIабахача, цар кулга кIалха хургья цу тайпара гIон эшаш йола материал. Иштта календарни план оттае, цун таблица мишта хила еза, масса даькъах латташ, фу белгалдоаккхаш хила еза Iомаде деза студенташта. Цхьаболчарна ховш хилац из белггала мишта оттаю. «Ага дада бераш мичад уж, шоаш хьаIомадергда», — аьнна, дита йиш йолаш хIамаш дац уж, визза вола, дукха хIама ховш, ший болх бовзаш вола хьехархо кийчве вай доахке.

Нагахьа санна къона хьехархо классан кулгалде оттавойя, къаьначарна санна из болх малагIча лостамагIа, мишта бе беза ховш хилац. Цудухьа классни кулгалхочун декхарашта хетаяь занятеш е еза аьнна хет сона университете дешаш болча кагийча нахаи мехкараштеи лаьрхIа. Масала, мишта леладе деза класса журнал; малагIа бувзамаш хила деза даьшца-ноаношца; харцахьарча берашца беш бола болх малагIа чулоацам болаш хила беза; малагIча темашта хетаяь хила еза цо, ший классан хьехам луш, еш йола урокаш; маца кхайка веза даьй-ноаной советага, берашца болх беча полицерча нахага; къовсам бола дешаш мишта къоастаде хьажа веза; собране дай-ноаной хьабийхача эггара хьалха фу дувца деза, шоллагIча, кхоалагIча аргIагIа фу дувца деза. Цу тайпарча хIара дийнахьарча балхах латташ ба хьехархочун къахьегам. Из да эггара хьалха хургволча хьехархочоа Iомаде дезар. Меттах йола е литературах йола лекцеш йийшача кхоачам бац, таханарча школе болх бергбола, болх ховш вола хьехархо кийчвеча хана.

Урока план оттаеш, даим язду «урока гIирс» яха дешаш. Укхаза, цхьацца хIама университето могадеш хилча, нийса хургдар. Тайп-тайпара урокаш еш, улг мишта кийчде деза, малагIча технически гIирсех пайда эца мегаргба, мишта хургда из белггаларча темах йолча урокаш тIа? ДIагойта деза из. Нагахьа санна Гаьгенаькъан Гирихана байташта хетаяь урок яле, цох дувцарал, байташ ешарал совгIа, киносюжет гойта мегаргья, из чакхъяьлча, интерактивни улга тIа сурта меттел гойта мегаргья баннер, цун байташта даьккхача иллега ладувгIийта мегаргда, книжкай выставка е мегаргья, керттера темаш улга тIа дIайоаржаяь, юкъе йовкъаш юташ, дIаязъе мегаргья, цо наьна меттах аьнна дешаш а улга тIа дIаяздича новкъа хургдац. Иштта кийчъе еза хIара урок, цун гIирс духхьал декъа хрестомати хилча доалаш дац гIулакх. Нагахьа вай урок во хьехе, эггара хьалха наьна меттах, литературах, йоазонхоех догьэккхийт вай берий. ХIаьта из мел доккха гIалат да дувца дезац аьнна хет сона. МалагIа гIирсаш харжа мегаргда Боканаькъан Ахьмада, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIида романаш, Заьзганаькъан Бахьаудина повесташ, Ведажанаькъан Ахьмада дувцараш, МутаIаланаькъан Хьажбикара, Озанаькъан Салмана поэмаш, Янданаькъан Жамалдий, Iалбаканаькъан Жабраила, Хамхой Ахьмада байташ Iомаеш? Хьалххе цох дувце, студенташта доккха гIо хургда цох, болх бе дIаболабелча.

Дешара шу чакхдалале, тайп-тайпара цIайш хул: керда шу, кхалнаьха дунен халкъашта юкъера ди, къахьегамхой цIай — 1 май, коталон ди, дешара шу дIадолалу ди, конституце ди, халкъа цхьоагIон ди, вай мехках даьха ди, кхыдараш. Царга кийчо е езаш, берашца къахьега дезаш хул. Мишта хила беза цу тайпарча деношка еча кийчон лостам, фу юкъедахьа мегаргда цар сценарешта — из а, белггалара сценареш студенташка шоашка увттаяйташ, университете хьийхача дика хургдар. Цу тайпара цаI е шиъ цIай дездеш, классаца санна группаца болх байта мегаргбар белггаларча студенташка.

Юххера, цхьаькха хIама а дувцаш, чакхдаккха лов сона ер йоазув. ГIалгIай меттах, литературах вола итт хьехархо тетрадаш тIа берий тайпан цIераш, школа, класс, Iомаду Iилма IотIаязде Iохоавойя, цар из итт тайпара яздергда. Олимпиада йолаш, улга тIа йоазув дича, из мишта даьд хьажа, шоаш болча классе а цу тайпара йоазув улга тIа де дагахьа, телефонашца сурт даккха ух хьехархой. Кхыча дешашца аьлча, хьехархой хургболча наха университете хьеха деза, мишта де деза тетрада тIа деш дола йоазув. ТIаккха цар бераш нийса а массане цхьатарра а хьаIомадергда. Къаьстта а теркам тIабахийта беза берий тайпан цIераш гIалгIай меттала нийсаязъяра. Дукха ха яц вай уж гIалгIай меттала язъе доладенна, цудухьа царца каст-каста гIалаташ ду, хIана аьлча уж кийчча дIаязъяь латташ моттиг яц, аз язъяь, массехк шу хьалха «Сердало» газета тIа кепа теха статья йоацар. Iилма-тохкама институто а баьб цу тайпара болх, бакъда цо дIаязъяь тайпан цIераш дуккхаяраш харцахьа язъяь я, цхьаяраш вIалла юкъе ца хьош йитай. Масала, цхьа тайпан цIи кхаь тайпара язъе тарлу хьехархоша: Малсаг-наькъан, Малсаганаькъан, Малсаг-наькъан. НийсагIа шоллгIа латтар я, хIана аьлча -наькъан яхар суффикс я, из дIакъоастае, цунна хьалха така хьакха йиш яц, суффиксаш дешаца дIахетта язъю. Цунна хьалха «а» язде деза, из ца хилча доал хьахьокхац цо, саг малагIча тайпан ва хайта гIерте, из малагIча тайпан доалахьа ва гуш хила деза. Иштта лоархIаме да бера цIи нийсаязъяр а. Цкъа-шозза из харцахьа язъяь хуле, даим а из иштта язъеш чакхваргва дешархо. Къаьстта а дукха гIалаташ ду цIераш я Мухьмад, Хади, Ахьмад, Iалаудин, Аласхан, царех тарра кхыяраш. Бераша уж иштта язъеш нийслу: Мохьмад, Хаьди, Iахьмад, Iалауддин, Алисхан.

Цкъа е шозза ше IотIаяздича, дIахо дIайодача хана дешархошка шоашка яздайта деза тетрада тIара йоазув. Нагахьа санна даим хьехархочо IотIаяздарга из бер Iемадале, ийслагIча хьалчудаьлча а дагIаргда из, «мишта IотIаязде деза ер?», «чухьнахьа IотIаяздаьд аз», «улга тIа Iояздел тхона из» яхаш.

Бераш урока тIа харцахьа лелаш хул. Мишта соцаде деза харцахьа лела бер? Арадаккха деза, саьн чу оттаде деза, урокаш чакхъяьлча гIод теха, болх байта беза? МалагIча таIазарах пайда эца йиш я е йиш яц дувца деза студенташка. Кертах книжка, линейка, саьрг тохар сенца чакхдала, малагIа тIехьале йолаш хила тарлу довзийта деза. Вайна яц аьнна мотте а, цу тайпара моттигаш нийслу таханарча школашка.

Аз лакхе дийцараш кIезига дешаш да аьнна хете а, бакъда хьехархочун болх цу кIезигача хIамаех латташ ба. Студенташта из дIа ца хьехе, царех хана жерахьа лерттIа школан болхлой хургбац, цIаккха ца хила а тарлу.