Skip to main content

Дикавар массанена накъавоал

Ший 75 шера мéхка, къаман хIама тоаде гIерташ, хьавенарех ва Шадажнаькъан Махьмада Борис

Са итт шу даьннача хана, хетаргахьа аьлча, 4-5-ча классе дешаш вар со, тха школе вера къона хьехархо. Юкъерча дегIара, берашха зIамига саг вар из. Цу хана бIаргсинош леладеш вола къона саг вайцига наггахьа мара бIаргагургвацар, цудухьа уж леладар хьаькъал хилара белгало я аьнна хетар тхона. ДукхагIча даькъе иштта хила а хулар из. Къаьстта а хьаькъал долаш хиннавар оаха дешача Наьсарерча № 1 йолча юкъерча школе къахьега дIаволавенна Шадажнаькъан Махьмада Борис.

Дукха ца говш, завуч хилар зIамигача сагах. Цох а ха йиш яр, ший болх дика ховш саг из волга, хIана аьлча цо кулгал де дезаш, нийса хьехам бала безаш бар дуккхача шерашка къахьийга, йоккха поалхам йола физикаш, математикаш, биологаш, кхыдола Iилмаш хьехараш. Цхьа моллагIйола школа яцар из, Наьсарен районе эггара толашагIа яр ший гIишлонга а цу чу къахьегача нахага а диллача. ДукхагIбараш бе-беча къамий викалаш бар уж. Цхьабараш паччахьалкхено совгIаташ а йоккхий-еза цIераш енна а бар. Физика (Дина Тутаева), математика (Антонина Баранова), биологи (Алла Родионова), эрсий мотт, литература (Галина Макарова) хьехаш хиннараш а юхьанцарча классе болх бераш а дукхагIа эрсий бар. Иштта школе бар татрий, эрмалой, хIирий, гIалгIай, гIазкхий (казакаш). ДукхагIчарна керда вена хьехархо-филолог (эрсий мотт, литература) вовзаш хиннавар, хIана аьлча, дукха ха йоацаш, из ше ваьгIавар, укхазарча классашка Iилмаш Iомадеш. Укхаза итт класс а яьккха, Шолжа-ГIалий тIарча Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой институте деша а этта, 1968-ча шера из чакхъяьккхаяр цо. Цудухьа хIанз цо кулгалдераш дукха ха йоацаш цун ший хинна хьехархой бар. Республике дикка бовзаш, цIихеза бола нах баьгIабар Борисаца цхьан классе. Масала, гIорваьнна берий лор, ГIалгIай республикан унахцIенон министр хинна Ужахьанаькъан Къамбулат цунца дийша вар, хIаьта гIалгIай халкъа поэт Гагиев Гирихан Борисаца цхьан парта тIа ваьгIавар. Касташха гучадаьлар тхона из тха школе цхьаь ца венилга а. Географи хьехаш, къахьегаш яр цун фусам-нана Шилова Галина Ивановна а. Из зама дагаехача, велалу со, хIана аьлча, цхьан нанас баьб аргдолаш, сел вIаший тара бар дегIа-кепа Махьмада Бориси Галина Ивановнаи. Районе цIихеза школа йоландаь, укхаза шоай бераш хьачудала гIертар берригаш, къаьстта дукха дагIар укхаза дешаш хьакимий бераш. Милице начальника полковника Зангенаькъан Саварбика йоI укхаза ягIар, мельзавода директора Боранаькъан Мурада йоI укхаза дийша яьлар, парте райкома секретара Тутайнаькъан Iамархана йоI укх школе дешаш яр, тIехьагIа халкъа поэташ хинна Вешкаранаькъан Мухьмад, Дидиганаькъан Раиса, театра актриса Солтамаканаькъан Роза, ГПТУ-14 директора Iарчакханаькъан Къамбулата къонгаш ювцача школера арабаьнна бар. Берригаш бийца варгвац. Хана ше къона вале а, завуч лоархIавора аьнна хет сона, шийна хьалхашка лаьттача декхарех. Цул совгIа, эшшача цунна оарцагIва кийча вар районе прокурор а хинна, наха чIоагIа сий деш вола школан директор Баркинхой Шахмарзий Жабраил. Цудухьа тха школе къовсам болаш, бокъонаш телхаеш, зуламаш деш, моттигаш я аьнна хозаргдацар цу заман чухь.

Шадажнаькъан Махьмада Борис ваь хиннав 1946 шера сентябрь бетта 4-ча дийнахьа. Ховш ма хиллара, вай мехкахдаьха хинна ха я из. Махьмада дезал баха сайца хиннаб Киргизен столице Фрунзе. Бориса нана эрсий къамах саг хиннай, маьре еначул тIехьагIа Марем аьнна цIи а тилла. Дукха ха йоацаш, айса даьча «Сибре текха кхыча къамех бола кхалнах» яхача йоазон тIа аз хьоахаяьяр из. Деш вай цун юкъера цхьа дакъа: «Ерригача республике дика вовзаш ва хьехархо, йоазонхо, Iаьдала болхло хинна Шадажнаькъан Мухьмада Борис. Цун нана хиннай Дарья Аксентьевна Бессарабова. Хоза саг а хиннай. Аз из хIана ях аьлча, дуккхаза оалаш хезад сона цхьаболча гIалгIаша, эггара ийрчагIйола эрсе мара ягIац гIалгIашка маьре, яхаш. Из бакъдоацилга ха йиш я, Бессарабовай суртага хьежача.

Бориса да Махьмад а цар дезал а Киргизерча Фрунзе баьхаб, бохабаьчул тIехьагIа. Махьмад, 1945-ча шера денз, прораб волаш болх бе волавеннав, цул тIехьагIа гортопа инженер, «Красный чайхана» яхача треста прораб, Ворошиловски МТС техник-гIишлонхо, райпромкомбината кулгалхо волаш, къа а хьийгад цу шерашка. Вай Сибре дигача хьалхарча шерашка яйзачох тара да цунна Дарья Аксентьевна, хIана аьлча 1946 шера ваь ва цар воккхагIвола воI, вайна вовзаш вола Борис. Майра саг хиннай из, ала лов сона цун наьнах, нагахьа санна во цIи тIайолаш мехках ваьккхача, дукха ха йоацаш вайзача кхыча къамах волча сагага маьре я йихьаяле. Махьмада гIулакхах, сабарах, из къахьегама саг хиларах тийшай из. Тешарах дехке а яьннаяц. ЦIадахкале а цIадаьхкачул тIехьагIа а баь, сона ховш, цар дезале бар Борис, Бахьаудин, Фариза, Бекхан. Кавказе хьал а ена, Наьсарерча мельзавода берий беша болх беш, хилар из эрсий кхалсаг. Мехкахбаьха хиннача наьха кхела нийса хет сона Бессарабовай кхел а, хIана аьлча Сибре мел яьккхача хана, гIалгIай дезале йолаш, чакхъяьннай из, цул совгIа вай къаманна дика нах беннаб цо, дийша а хьаькъал долаш а. Бахьаудин юртбоахама институт яьккха ва. Эггара зIамагIвола Бекхан соца цхьан классе ваьгIав. Мехкдаьтта институт яьккха ва из. ХIаьта Фариза массарна вайна йовзаш я, композитор а ашараш хьехаш йола хьехархо а санна. Из деррига а Дарья Аксентьевнайх хьадаьнна беркат да».

Университет а яьккха, «Сердало» газете со балха волча шерашка Борис Наьсарерча № 4 йолча юкъерча школе директор вар. Дуккхача шерашка берашта а цар даьшта-ноаношта а тоам хургболча тайпара лелае хьожар из ше доал деш йола школа. Берашта дика хьехийтар духьа, арахьара хьехархой тIакхувлар директора. Масала, юхьанцарча классашка хьехаш бар Бульварни (хIанз Базоркина) урам тIа вIештIардаьча цIагIа лаьрххIа йоккха квартира енна Iеш хинна школан болхлой. Царца цу заман чухьа къамаьл хила дийзад са. Шоай кулгалхочоа чIоагIа раьза бар мехкарий. Аз кхетадаьчох ахчан эшам болаш, баха моттиг йоацаш бацар уж. Ювцача хана чIоагIа лоархIам болаш хIамаш дар уж шаккхе, Iаьдала балха тIа волча сагá. МоллагIа хIама хьаийккхача моттиге цига хьакхача йиш йолаш юхе вар кулгалхо, хIана аьлча из ше а вахар цу урам тIа цхьа-ши цIагIа магIа. Ший декхарех дика лоархIавеш из хилар хьагойташ яр цунна енна «РСФСР дешара тIехдика болхло» яха цIи. ХIаьта а директора кара доацаш а цхьацца хIамаш нийслора балха тIа. Сона дагадоагIа, мел саготдора цун Iан замалахьа школе доаггIача тайпара йIайха цахиларо. Школа хьаеча хана ший къаьстта котельни ца а еш, заводской района юкъарча котельнех дIахетта хиннаяр школа. «Электроинструмент» заводера хий, хила деззача беса дIайха долаш, хьалкхачацар айеннача уллача школе. Бераш кийнаш тухкаш, полтош ювхаш дагIа дезаш хулар, уж а хьехархой а цамогаш хулар. Цу хьакъехьа, наьсархошта новкъостал де дагахьа, газета оагIонаш тIа язде дийзар са, директор ше раьза а волаш. Цул совгIа, Бориса ше а язъяьяр цу хьакъехьа «У семи нянек дитя без глазу» аьнна корта бола йоккха статья. Иштта кепайоазонга гIолла цхьацца гIо хилар школанна, дукха ха ялале Султыгнаькъан Макшарипа а цун гаргарча наха а, йIовхал школе хьакхоачаргйолча тайпара къахьийга, паргIато яьлар дешархошта а хьехархошта а.

Берригача мехка а хала ха яр гIалгIай-хIирий къовсам хиннар. Из дикка Iаткъаш дар школанна а. Районера дукхагIйола школаш кхаь сменах болх беш яр, ишттачарех яр Махьмада Борис керте лаьттар а. ЦаIаш дIаарадаьннад алале, царна тIехьа чудоагIар аргIанарча сменацара бераш, низткъа улгаш дила мара кхоабацар цу чу цIено лелаеш бола кхалнах. ХIаьта кхоалагIа смена чуйодаш, ара баьде хулар. ХIаьта а этта хьал кхетадеш бола директор а хьехархой а фусамех деха лелараш а кIалхардараш а дешара тIехьа ца дисийта гIерташ, боаггIача боараме берашта хьеха хьожар, из атта гIулакх деце а.

ГIалгIай мохк хьакъаьстачул тIехьагIа, вай мехкахочох хул кердача республикан дешара министра заместитель. Еха гота яр дешара хьакимашка цу хана кхаьча хиннар. ДукхагIа мел йола школаш къаьна яр, тоае езаш е кердаяраш хьалъе езаш яр. Наьсарерча школашка баьллар бокъоннца кегар бар, хIана аьлча № 1 йола школа еха латта дикка ха яр, из тоае дага волаш саг а вацар. ДIакъовлача хана, тхов IотIахарцар кхерам болаш я, пелястраш тIара (бIоагIаш тIара) плиташ меттагIъяьннай аьнна къайлаяр из. Иштта лаьттар из МВД цу чу дIачуяххалца (цунна-м мегар из метта-бIара йоалае). Городрча № 4 йолча школан тхов кIалха дешаш дар шин школера бераш. Ах школа дIа а енна, цига хьалчудигадар хьалха йийцача школера бераш, уж цига дола итт шу гаргга ха яр. Вокх шин школе а шоай цхьацца халонаш нийслора. Царех цаI (шоллагIъяр) вай Сибре а дигале говрашта даь хиннача кхийшка яр, кхоалагIъяр хьаяь даьннадар 20 шу, цунна а дикка кулг тоха дезар. Республике цхьа гимнази, лицей, колледж, техникум, университет яцар, уж шейяр а, Лоаман кадетий корпус а дикка тIехьагIа хьайир. Юртара школаш-м трактор дIатIа а лаьлла, Iошаьръе мегаргйолаш яр дукхагIъяраш, сов къаьна а во а йолаш. Йир уж-м дукха ха йоацаш Iошаьр, царна меттел кердаяраш хьал а еш. Вешта аьлча, юххьанца дешара министерстве болх баь нах аьшках бича санна чIоагIа хила безаш бар, дега лазар тIадаллал хIама дар цу хана вайцига даьллар. Цхьачарна чIоаггIа Iаткъа а Iаткъар из. Сона хеташ, цу халонаша дега лазар хьалтIадаьккха велар эздий саг, дика хьехархо Берихананаькъан Джарапа Жабраил. Леча хана еха латтача № 1 йолча школан директор вар из. Цунга ладувгIаш, школа тоае безам болаш дацар цу ханара Iаьдал. Кхы фу эш директора унахцIено кIалйита? ХIаьта Борис а цун новкъостий а кхетар аьнна хет сона эттача хьалах, цудухьа садеттар, ха дIа мел йода хIама тоадаларга сатувсар. Из мара кхы де хIама дацар министерствон болхлой. Йолаш йолча таронех пайда эца, долаш дар мукъагIа кхы а кIал ца дита гIертар уж. Хало ювца доахке, из дувца а дезац. Сона дагадоагIа, цу шерашка школе къа а хьегаш, шин хьехархочо бергбола болх айса баь, цу хана са алапи 400 сом дар. Цу масало а хьагойт дешара гIулакхаш вайцига а ерригача Россе а мишта лаьттад. ДIахо Бориса болх бу архива гIулакхашта волча хьакима заместитель волаш. Цул тIехьагIа, Наьсарен района мэра заместитель хул цох. Цига а дацар кхы тоаденна латташ хIама. Кабинете Iохайна, дер дайна, салоIаш вагIа йиш йолаш дацар гIулакх. Дуккха нах баха моттиг йоацаш, воча хьалашка Iеш бар. Сай мел хинна хIама дайна, Шолжа-ГIалий тIара хьалвена, воша волча вахар со цу хана. Вахара хьалаш-м во дацар са, наьха коа вах ца аьлча. Сайна ваха моттиг аз йийхача, цига вена хилар Борис цу хана, цо оттаяь акт хIанз а цхьаннахьа каьхаташта юкъе я аьнна хет сона. Кхыча дешашца аьлча, цо хIанз беча балхаца а дацар цхьаккха дог гIоздаргдола хIама. Наьха во таронаш, хала боахкаш хилар, шоай вахара-лелара уж латкъаш хилар — из дар хIара дийнахьа яхар санна цунна хозаш хиннар. Ший тарлучох царна гIо де а хьожар; нахаца болх бе, халонашта садетта Iема вола Махьмада Борис.

Цу дерригнеца цхьана тарбора йоазонхочун болх а. Йоккха деша говзал йолаш а, наха дезалуш дола литературни йоазош деш а вар из цу хана. Ховш ма хиллара, Борис Россе йоазонхой Союза доакъашхо ва. Бе-беча литературни яхьашка дакъа лоацаш хиннача цо, коталонаш а яьхай. ХIаьта 2006-ча шера цунна еннай Дунен Артийски комитета дошо медаль. Школе балха водаш а, Магасе лелаш а, берий «СелаIад» яхача журнала редакце а вIашагIветтавеннав со йоазонхочунца. Цхьан дийнахьа (Наьсере со вахаш дар из), Iуйрийна балха водача сона юхе сецар Бориса машен. Дахар-денар хаьтта, тхо вIаший къасташ, цо сога хьакховдабир «Бреста бицбенна турпалаш» яха кинофильм чудоалла ботт, ДVД диск дар аьлча, нийсагIа хургда цох. Сона доккха совгIат хилар фильмах, хIана аьлча Коталон ди 9-гIа май тIакхоачаш, берашта керда фу довзийтаргдар-те, яхаш, аз уйла еча хана нийсделар из. Дувцаш дола фильм даьккхар Мамилгнаькъан Сулумбики Микеладзе Вахтанги бале а, Бориса а дакъа лаьцад цу балха юкъе. Цунга хьажа Iохайшача, вайна гу Сулумбикаца цхьана Барханой Уматгире йиша йолча Яндаре, Пхьилекъонгий Саварбик волча хьоашалгIа Махьмада Борис а ваха хиннилга. Бераш чIоагIа раьза долаш хьежар дувцача фильмага, из массайолча классашка дешарашта довзийта кхийнад са хIанзле.

Кхы а даьд сона йоазонхочо совгIаташ. «Халкъа чIир лийха саг» яхаш да 2008 шера июль бетта ткъестлагIча дийнахьа цо сона денна, Хучбаров Осе Ахьмдах дувца цхьан актах йола пьеса кепа теха книжка. 2010 шера апрель бетта ялхлагIча дийнахьа, ше кулг а яздаь, цо сона делар «Шагнувший в бессмертие» ( «Iоажалза хиларга баьккха гIа») яха книжка. Вай республике дика довзаш да из йоазув а цун турпал а, цу тIа вувцар ва Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема хана Брестера гIап лораеш ший са дIаденна Барханой Уматгири. Ювцар исбахьален-документальни повесть я. Эггара тIехьа цо даьр геттара дукха хIама чулоацаш дола совгIат-книжка дар. Ший деррига тайпа, дезал, ше, дикагIдола йоазош (повесташ, дувцараш, пьесаш, очеркаш) юкъедихьа, 888 оагIув йола «Зама, нах, кхелаш...» яха книжка дахьаш, 2013 шера сентябрь бетта 20-ча дийнахьа берий журнала редакце вера из. Цу чу болх мел беча наха из книжка а денна, дIавахар. Новкъа кхийтача, машен соца йийя, фуд-малад хаьтте, водача кхаччалца хьо дIавига гIертаргва даим. Иштта цIена дог долаш, эздий, нах дукха безаш саг ва Шадажнаькъан Борис. Республика йоазонхой тIеххьарча съезде тхо шиъ юха а гаргаозаш моттиг хилар. Со а Борис а хержар ревизионни комиссе. Бакъдар аьлча, цу хана денз цхьаккха ревизи-м яьяц оаха шинне. Цкъа вIашагIкхета мег тхо цу гIулакха а. ХIанзарчоа Борис а цунна дукха мел везаш вола саг а могаш-маьрша вахар ловргдар сона.