Skip to main content

Адамаша эза тIема бала

Сийлахь-боккха Даьймехка тIом болабенна 80-шу дизарга

ТIом яха дош ма ийрча, вахара хир хоададеш да хьо. Дунен бала, хало, гIожал, цIий, охцал, хьоцар, шоагал, лазар, къизал я хьоца. Вахара сутарал, курал, кхыметтел сонтал совъяларца довнаш а дувлаш хьалхьов моллагIа а тIом. ХIаьта цун керттера бахьан лаьтта, мохк къовсар да.

Iилманхоша яхачох, дунен чу пхийтта эзар (15000) тIом хиннаб замалахь денз. Духхьал ХХ-ча бIаьшера шиъ Дунен тIом хиннаб. Дунен Хьалхара тIом(1914-1918 шш); Дунен ШоллагIа тIом (1939-1945 шш). Царел совгIа локальни оала тIемаш а хиннад: советско-фински (Iай хинна тIом оалар (1939-1940 шш.); Корее 1950-1953 шерашка хинна тIом бахьан долаш Корейски шиъ паччахьалкхе хьахиннай: Къулбехьен Корея, Къулбаседа Корея. 1955-1975 шерашка лаьттаб Вьетнамски тIом. 1979-1989 шерашка Афганистане хиннача тIем тIа дакъа лаьцад советски эскаро а. Бакъда хIанз а тIехьа бокъонцахь машар дIаоттанза ба цу мехка. Иранаи Иракаи юкъе тIом лаьттаб бархI шера (1980-1988 шш.). Каст-каста хоз Гаргарча Малхбоале тIема ала лоталуш моттигаш хиннай аьле. Укх тIеххьарча массайтта шера тIом лаьттаб Шаьме (Сирия). Лоаццача юкъа тIом лаьттаб Кувейте, Ливе.

Дунен Хьалхарча тIем тIа (1914-198 шш), дакъа лоацаш хиннай ГIалгIай дошлой полк. Из чуйоагIаш хиннай Кавказски Дошлой Туземни Дивизе. Цу тIемах итт (10) миллион адам деннад яхаш белгалду Iилманхоша. Царел совгIа човнаш яь, чолакхбаьха нах мел хиннабола-те яха хаттар жоп доацаш диссад ала мегаргда. Цу тIем тIа духхьашха дакъа лоацаш хиннад фона кемаш (самолеташ), танкаш, автомобилаш, цу даькъе болатаяраш а йолаш. Цига духхьашха дохьаже газаш (масала иприт) етташ нах боабеш хиннаб.

Адамлен вахаре эггара дукхагIа нах боабеш, рузкъаш хIалакдеш, юрташ, городаш, заводаш, фабрикаш, предприятеш, колхозаш, организацеш, совхозаш, культурни тIехьаленаш, юкъарлен гIишлош йохаеш хиннаб Дунен ШоллагIа тIом (1939-1945 шш). ХIаьта цун доккхагIдола дакъа вай Даьхенга кхаьчад, из дIаболабенна хIама ца эшаш цхьа шуи итт бути баьлча, 1941 шера 22 июне сатоссаш Балтийски фордагара денз Iаьржача фордага кхаччалца йолча фронтах, шоаш тIом бахьаш боагIа аьнна хьабаь хоам боацаш, Советски Союзах лата баьхкаб фашстий гIаьрахой. Цу заман эггара дикагIдолча герзах биза, массехк бетта вай мохк боаккхаргба аьнна хеташ, шоайх бIубенна болаш хиннаб моастагIий. Ахкан йIовхалах дIаболабаь тIом, Iан кIала кхачалехьа чакхбаргба вай, яьхад фашистий кулгалхоша. «Блицкриг» аьнна цIи а тилла, тIоа согаш санна сихонца чакхдаргда тхо яхаш, курача уйланца болабеннаб уж. Юххьанца вай бIухой аьттув байна, тIехьашка бовла бийзаб, дукха тIема техника йохаяьй, городаш, юрташ, шахьараш хIалакъяьй бомбаш йийтта. Вай мехка доккха дакъа дIалаьцад, дукха нах есаралла бигаб. Цхьабакъда мелла шоайх бIубенна хиннабале а моастагIашта хайнадац вай мехкахой шоай Даьхенна мел мутIахьа ба, уж шоай халкъ, паччахьалкхе бахьан долаш вахар дIадала мел кийча ба. Фашисташта из иштта долга гучадаьннад кастлушха, гуйран шелал хоаелча, йоачаш йолаелча, вай бIухой са дехкача майралца, деналца шоашта духьала эттача. Вай мехка столица — Москва яккха гаргагIертача фашисташта гучадаьннад шоаш арабаьккхача наькъах котало йоаккхалургйоацалга. Царна дицденна хила деза, ший хана эрсий воккхача аьлано, бIун-баьчча хиннача Невский Ярослава Александра аьнна дешаш: «Тхо долча тур дахьаш веначун, цу турах валар хургда».

Вай мехкарча хIара саго дегчура къоабалдеш тIаийцад «Деррига а фронта, деррига а коталонна» яха кхайкарал. ТIем тIа ваха хьакъ дар эскаре водаш, заводашка, фабрикашка, аьшка-машиннаькъа, форда, миха, автомобильни транпорта тIа, кхашка, шахташка, Iилман-тохкама, проектни институташка, рудникашка, мехкдаьтта доаккхаш, вешта аьлча тыле къахьега дезараш шоай дегI-са ца кходеш, шоай болча аьттонах бIухошта эшарашта кхоачо еш, герз а герза кхоачам а хьабеш, дуар-дувхар Iалашдеш, мехкдаьтта доаккхаш а цох хьакъ долча боараме бензин, солярка, тайп-тайпара даьтташ доахаш хиннаб.

Вай мехка столица Москва яккха ца а могаш шоаш цигара лелхабича, моастагIий Россен Къулбехьенга дIахьайзаб, Сталинград яккха а мехкдаьтта доаха моттигаш, вешта аьлча Кавказ дIалаца а дага болаш. Цхьабакъда цох, ховш ма хиллара хIама хиннадац. Дукха ха ялале, нийсагIа аьлча 1943 шера январь бетта юхье, гIалгIай МагIалбик город фашисташкара хьа а йоаккхаш, Кавказ моастагIчох мукъайоаккхалга дIадоладаьд. ХIаьта аланза далац 1942 шера 17 июле Сталинградски латар хинналга. Из чаккхдаьннад 1943 шера 2 феврале, инарал-фельдмаршал Паулюс Фридриха кулгалдеш хинна фашистий кхобIаь эзар бIухочоа (300 000) го а беш, царех везткъеи шийтта эзар (92 000) саг есаралла а воалавеш. Царца хиннав кхы а ткъаьи виъ инарал.

Вай бIухоша цига йоккха котало яьккхача, Великобритане Премьер-Министра дарже лаьттача Черччиль Уинстона аьннад йоах:" Дунен наькха тIа алмаза орден я Сталинград«, — аьнна.

Сийлахьа-боккхача Даьхен а Дунен ШоллагIча а тIема лоархIамерчарех генеральни латар лоархI, Сталинградски латарах Iилманхоша. Цига вай бIухоша котало яккхарца, ЦIеча Эскарага кхаьчай стратегически хьалхале. Цигара дIадоладеннад вай советски мехка кхайканза баьхка «хьаьший» герза низаца, шоагача човхамца лелхабелга. Цхьабакъда моастагIа цига ийша хиннавале а низа чIоагIа хиннав кхы а цхьан юккъа. Дале а вай эскархой деналца, цар са дехка йолча майралца фашисташта духьале яра дош михьардаьнна, ди тIехьа аьттув совбоалаш, тIема говзал лакхлуш, юрташ, городаш мукъайоахаш, моастагIий юххьанца шоашка хиннача сонталах баьхаб. Из тIом лаьттача I4I8 ден-бийсан набара сий ца беш, салоIам боацаш, сатем боацаш, бIаргацIацкъам тохача юкъа ца соцаш, хадданза дIахьош хиннад котало яккхара Iалашо елга. Цу юкъа Паччахьалкхен Оборона Комитето, ЦIеча эскара Генеральни Штабо вIашагI а ехка, итташ тIема операцеш дIайихьай эскархоша, цу даькъе стратегически яраш а йолаш. Цар цIераш йоахалга тIехьа тоттаргда вай укх наькъа. Царех бола хоам исторически Iилман балхашка долаш да, цул совгIа социальни сетешка «Интернете» а довза йиш царех дола бакъдар.

Вай хьамсара мохк, боча Даьхе мукъайоаккхача шоай синош ца кходеш лийтаб массе а къамех бола вай мехкахой. Советски Союзе дахаш мел хиннача къамий викалаш санна эзараш гIалгIай кIантий а хиннаб цу лирача тIем тIа майрал, къонахчал, денал гойташ моастагIех турпалаш болаш латаш. Iилманхоша яхачох массе а фронташка хиннаб вай къамах бола бIухой, шоай тIема декхараш дика, боккхача толамца кхоачашдеш. Уж хиннаб Москва лораеча, Блокадни Ленинграде, Сталинграде, Курско-Орловски латаре, партизански отрядашка, Европа мехкаш фашистех мукъадоахача. Цар цIераш малха латтаргъя даиман. ХIаьта цар массане а цIераш яха аьттув бац.

Аланза далац вай ГIалгIай Мехка а из тIом гаргабена хинналга. 1942 сентябрь бетта денз 1943 шера 3 январе кхаччалца МагIалбике лира тIом лаьттаб. Цига хинначар белгал ма дарра, массайттаза карара-кара йодаш лаьттай къона, мехкдаьттахой город. Цхьабакъда ЦIеча Эскаро гIаьрахоех мукъаяьккхай из. Цигга соцаваьв моастагIа. Цигара дIадоладеннад ала мегаргда, Кавказ а Россен Къулбехье а фашистех мукъайоаккхалга.

Мехкдаьтта, тIема декхараш кхоачашде мел лоархIаме бийдал я кхетадеча немций стратегашта, чIоагIа лайнад МагIалбик, Шолжа-ГIала, шоай кара дIа а лаьца Баку городера мехкдаьтта промыслаш шоай доалахьа ерзае. ХIаьта царна ловш хиннад, вай мехка гIолла чакхбаьнна Иране а кхаьча, Къулбаседа Африке латтача шоай экспедиционни корпусах дIакхета, яхаш белгалду Iилманхоша. «ЛийрхIар хиннадац, дегIар мара» яхаш алар да вай халкъа. Цудухьа лаьрхIар кхоачаш ца хулаш, шоаш арабаьккхача наькъага хьежжа хьакъ долча хьала тIа эттаб фашисташ. Вешта аьлча, шоаш хьаарабаьннача къорга чу хIалакбаьб уж, дукха ца говш.

Ховш ма хиллара вай массехк йоккхача городашта «Город-Турпал» яха сийлен цIи еннай. Уж я: Керчь, Киев, Ленинград, Минск, Москва, Мурманск, Новороссийск, Одесса. Цхьабакъда Даьймехка Сийлахьа тIем тIа Котало йоаккхача хана доккха дакъа юкъедихьа городаш белгалъяха ловш «ТIема сийлен город» яха сийлен цIи тиллай 45 городах. Ераш я уж: Белгород, Курск, Орёл, Владикавказ, Малгобек, Ржев, Ельня, Елец, Воронеж, Луга, Полярный, Ростов-на-Дону, Туапсе, Великие Луки, Великий Новгород, Дмитров, Вязьма, Кронштадт, Наро-Фоминск, Псков, Козельск, Архангельск, Волоколамск, Брянск, Нальчик, Выборг, Калач-на-Дону, Владивосток, Тихвин, Тверь, Анапа, Колпино, Старый Оскол, Ковров, Ломоносов, Петропавловск-Камчатский, Таганрог, Мароярославец, Можайск, Хабаровск, Старая Русса, Грозный, Гатчина, Петрозаводск, Феодосия.

Царна юкъе я, гуш ма хиллара вай республикера МагIалбик а. Ала деза цунна из цIи хьалхарчарех енналга. Россе Президента Путин Владимира, 2007 шера 7 октябрерча № 1344 йолча Амарца из Сийлен цIи МагIалбика енна хилар вайна деза, дийца-аьнна ца валлал доккха да. Цу деша лоархIам бовргбац цIаккха а. ХIана аьлча вай мохк баккха, вай нах боабе, дийна биссарех есараш де тIавена моастагIа вохавеча доккха дакъа юкъедихьача наьха а городий а цIераш хургдолча ноахалашта йицлургйоацаш тIаийца соцам ба из.

Цхьаькха цхьа дика хIама Россе Мехка дIадоладаь. Из да Сийлахьа Даьймехка тIем тIа байна, хьакъ долча лерхIамца дIабохканза бола бIухой, тIемаш лаьттача моттигашкара хьа а лохаш сийленца дIабохкар, цар цIераш малха латтаргйола аьттув бар, ди доацаш байнараш лахар. Берригача вай боккхача мехка-Россе итташ лахара отрядаш я цу гIулакха хадданза къахьегаш. «ТIом йистебаьннарг лархIа йиш яц, боабаьрех тIеххьара салте дIавелла валлаца» яха, цIихезача эрсий генералиссимуса Суворов Александра дешаш дага а кхоабаш дIахьош болча цу балха лоархIам боккха ба. ХIана аьлча таханара вай ноахалаш а хургдараш а маьрша хилийта, шоай эггара езах йола маьхал-вахар дIаденна вай даьй, цар даьй бицлургбоацаш хьегаш къа да цар хьегаш дар.

Ховш ма хиллара Сийлахьа-боккха Даьймехка тIом болабеннаб 1941 шера 22 июне, кIирандийнахьа сецца. Укх шера а иштта кIиранди да, из тIом болабенна 80 шу дузаш дола ди а.

Дунен вахара хир хоададу тIемо. Цудухьа вай дерригаш а оарцагIдовла деза тIом ца хилийта. ХIанз латташ дола тIемаш машарца совцадара. Вай замах, дийна мел дола хIама хIалакдергдола доккхий, атомни герзаш да адамлено Iоадаь. Дика да, дегаондал луш да, дунен паччахьий барт а кхийтта, 1991 шера денз атомни герзаш фега, лаьттан тIа, хин кIала, лаьттан кIала ца лелхийташ соцадар.

ТIемах зулам доал бе герз доалларашта а бехк-гунахь доацарашта а. Эггара хьалха къоаной, кхалнах, бераш, заIапхой халонага отт, царга бала босс. Цудухьа массане а ала вай: «кхы цIаккха а ма хилба укх лаьттан букъ тIа тIом!»,- аьнна.

Мерешканаькъан Султан