Skip to main content

Хьаькъало вовзийт саг

Тайп-тайпарча гIулакхаш тIа хиннача МарзагIанаькъан Мусай балха говзал массанахьа накъайоалар

Марзагlанаькъан Муса

Мах беча наха, тикаша, ширача замангара денз, йоккха моттиг дlалоацаш хиннай моллагlча зlамигача а доккхача а къамий вахаре. Нах кхоабараш, бувхараш даим а тlаьргхой, тlехьарча ханашка тиканчаш хиннаб. Кхыметтел вай Пайхамар а (с. I. c.), зIамига волча хана денз, дунен тlагlолла волавенна лелаш, хlама эцарца, дохкарца вувзавенна хиннав. Цо хьаьнала бийца а хиннаб бусалба наха цу тайпара вахара никъ. Таханарча тlаьргхой, тиканчийбар санна атта хиннабац хьалха баьхача наьха мах барца бувзабенна къахьегам. Кир ийца гаьнарча наькъагlа ухаш, гlаьрхоша бовхаш, моттигашкарча боккхача хьакимаша гlелал яхьаш, кхестабаьб уж. Цкъаза lоажала кхерам а хиннаб, lиндоргlа санна царна тlехьабаьнна лелаш. Из дика гу вайна, эрсий ширача литературан юкъерча «Басаргах йолча повестага» гlолла. Чlоагlа эргабаьннаб из къахьегам укх тlехьарча хана вай республике а. Шозза, кхозза вlаштlаръяь, говр хахккал йоккха тикаш хьалъяьй, мел эша хьалаш долаш.

Со зlамига волаш, дукхагlйола Наьсарера а кхыча районашкара а тикаш эсала яр. Дукха лаьтта кхачан товараш вара хьаж йоагlаш, телхе хулар, шийлача хана тикаш эсала йlохаеш хиннадаь. Дохкархой, когашта юхе электрически плиткаш оттайий багlаш хулар, шелала сатоха ца могаш. Цар балха хьалаш шерагара шу мел доал тоалуш, эргадоалаш доагlар. Тlехь-тlехьагlа мел ю тикаш хьалха хиннарел дикка эргаш яр. Къаьстта из гlулакх дlадоладелар вайцига Наьсарен райпо керда хьаким вайтача. Ханага диллача къона вале а, ший болх дика ховш, хьабе низ кхоачаш, нахаца та ховш саг вар Марзагlанаькъан Муса. Цо кулгал деча юкъа Наьсаре хьалйир йоккха шиъ универмаг. Царех цаl хlанз Сельхозбанк чуйолча цlагlа яр, шоллагlъяр заводской районе lам болча яьяр. Эргадаьлар, тоаделар берий тикай хlама. Кхача бохка моттигаш, маькх йохкараш нах аттагlа тlакхоачаргболча, аргlа лаьца дукха латта безаргбоацача тайпара дlанийсъелар. Балха тlара мукъабала йиш йоацача наха (ахархошта, дояркашта, завода къахьегамхошта) барзкъанца бувзабенна гlирс тlакхухьаш лелар автолавкаш. Царех цхьанне тlа болх беш вар цу гlулакха дуккха шераш дlаденна вола Албохчанаькъан Ахьмад. Къахьегамхошта хlетта фермашка доахангара хьаяьккха мерза шура тlакхухьаш лелар лаьрххlа из болх тlачоагlбаь саг а цун мухь кхухьа машен а. Йlаьххача хана из болх беш хилар Эккажкъонгий-Юрта вахаш хинна Тоачанаькъан Муса. Тикаш шоай ханнахьа хьаеллар, ханнахьа дlакъовлар, цар чу болх беш хиннараш нахаца эздел леладе ховш бола, lимерза къахьегамхой бар. Ишттачарех бар, аьнна, цlераш яха мегаргья къаьна тиканчаш хиннача Мутаlаланаькъан Мехьте, цун веший Ярагlе, цар тайпан йиша хиннача Радимхана, Исмейлнаькъан Мажита, lарчакхнаькъан Хьавай, Бlарахой Лизай, берригаш бийца а варгвац. Цар болх ма хулла дикагlа дlагlоргбар де гlерташ, доацачунга хьожаш, района къахьегамхой хьашташ диззагlа кхоачашде гlерташ вар цар хьаким, райпо председатель Хьамида Муса. Хlара тика чу уллаш хулар «Лоткъамий книжка», цу тlа шоаш lотоlабеш йоазув дар кхераш, чубаьхкача нахаца кlаьда, белабенна хулар дохкархой. Шоаш во могабеш цу тlа хlама яздича, цох йоккха вас а дагабоаллам а хулар царна. Иштта из болх дlаоттабаьбар райпо кулгалхочо. Хана цул дуккха боккхагlа болча наха а, сий деш, цунга ладувгlаш, цунна хьалхашка шоашкара гlалат ца далийта гlерташ, саг вар из. Цудухьа дика дlабодар болх, къовсамаш, тикашта хьалхашкара гlараш, хlама эца баьхкарий сий лохдеш моттигаш нийслацар. Вешта, цу хана мах беча къахьегаш хиннараш цу гlулакха эшаш дола дешар дийша, е училище е техникум яьккха, нах хулар; цудухьа гlалаташ а кlезига дора цар шоай балха тlа.

Муса ваь хиннав 1950 шера Казахстана Кокчетавски областе Сосе Хьамидеи Эккажнаькъан Ахьмада Милетханеи дезале. Сибрера цlадахка мукъа беннача хана, школе деша ваха ха йолаш мара хиннавац из. Цудухьа цун дукхагlдола дешар дувзаденна хиннад, Шолжа-Гlалан Калинина цlерагlча посёлкерча № 38 йолча юкъерча школаца. Цунна дика хьийхад аьнна хет сона школе вагlаш, цул совгlа ше а дешара тlакхувш хинначох тара ва из. Мел дика хьехархой оттабарах, дийнахьа-бус цар къахьегарах, дешархочун lилманца чам ца хуле, из цlаккха дика дийша дlагlоргвац. Аз школе хьеха 25 шу совгlа ха я. Дукха а тайп-тайпара а бераш дайнад сона цу юкъа. Цудухьа майра ала йиш я са, дешар дlатетташ волча сага, цlаккха лерттlа чакхйоаккхаргьяц школа. Сенах ховргда цо из лерттlа яьккхай е яьккхаяц? Дlахо цо хержача наькъах ховргда-кх. Во дешачунна, пхиаш lотlаоттаяь, аттестат доаккхе а, из гаьнавалац. Цхьа кlаьнк вар харцахьа лелаш, деша ца тугаш, хьехархочунга болх хьа ца байташ. Хьехархо шийга леткъача, цун даь-вошас аьлар: «Хьажалахь аз цунна аттестат мишта дика доаккх»... Цу хьакъехьа кхы дlахо дувца безам бац са. Цаl да шаьра кхетадеш, Мусас школе дика дийшад. Иштта ца хилча, деша отталургвацар мехка чlоагlа лоархlаш, сийдолаш йолча Москверча Г. Плеханова цlерагlча халкъа боахама институте. Хержа факультет а дикка чоалхне яр, экономист хила ловш вар гlалгlай зlамига саг. 1972-ча шера из институт толамца чакхъяьккхе, ший мехка цlавоагlа из. Цlавенав алале, цlенхашта болх лу цунна Нохч-Гlалгlай респотребсоюзе. Дохкаш дола хlама мишта эц, уж наха мел къерд хьожача отдела (отдел спроса) кулгалхо ву цох. Цига волаш, цо эггара хьалха оттаяь отчет йийшача, респотребсоюза хьаким хиннача Мамаевс хаьтта хиннад йоах, из оттаяьр малав, аьнна. Нийса, гlалат доацаш, оттаяьр дийша а хьаькъал долаш а саг волга хьахайташ хиннай из. Цунга хьежжа гlулакха тlа лакхлуш хьавоагlа Хьамида Муса. Болхлой хьаийбеча отдела кулгалхо хул цох кастта. Из, сона хеташ, геттара бехктокхаме гlулакх хиннад. Респотребсоюзерча наьха кулг цlена хила дезилга, из беш вола саг бакълувш, ший гlулакх кlоаргга довзаш хила везилга; дийцад сона цхьан хана цига къахьегаш хиннача кхыча гlалгlачо Йовлой Абоезита. Ма хулла хьаьнала, цlена нах балхаш тlа латтаргбола хlама вlаштlехьадаккха гlийртав Муса а. Цул тlехьагlа из хорж парторгалла. Коммунистий lаьдал долча хана, из геттара цlенхаштара гlулакх дар. Цу тайпарча сагах озалуш, шоашкара гlалат далар кхераш хулар кхыметтел боккхий хьакимаш а, хlана аьлча партийни оагlорахьара бехк баккхар балха тIа лакхвалара хьалхашка тохача сунта нийса дар. 7-8 шера яхар мо столице къахьийгача, Хьамида Мусайна тlадулл бехктокхаме декхар. Районера мах бара гlулакх тоадайта дагахьа, из дlахьожаву даим а Гlалгlайчен дог доалла моттиг санна лоархlаш хиннача Наьсаре. 1980-гlа шу дар из. Цу заман чухь, саг йоаляь, воl вар Мусай. Цун фусам-нана яр Шолжа-Гlалий тlа ваьхача Хамхой Ахьмада йоl Аьсет. Из а яр дийша, кооперативни техникум чакхъяьккха. Шолжа-Гlалий тlарча дукха а тайп-тайпара а хlама чудоагlача база товаровед яр Ахьмада Аьсет. Мах беча моттигий болх дикка эргабаккха вlаштlехьадаьлар къонача кулгалхочун. Дукха керда тикаш хьалйир Наьсаре. Цар дикка эргадаьккхар наьха хьашташ кхоачашдара гlулакх. Къона вале а, шоай хьаким лоархlаш, цун сий деш, ладувгlаш бар наьсархой. Цу хана заводской районе хиннача универмага директор йолаш, итт шу гаргга даьккхар lарчакхнаькъан (Кхоартой) Хьавас. Тикашка цо болх бу-м дукха ха яр, вай Сибрера цlадаьхкача хана денз, мах беча наьха мугlарашка хиннай из. Моллагlча тикан болх тоабе безаш моттиг нийсъелча, цига хьожайора из хьакимаша. Карарча хана из яхаш я Тlой-Юрта, цун 85 шу дуз укх шера. Хьамида Муса мишта хьаким вар, аьнна, хаьттар аз цун воIага Мухьмадага гlолла. Цо сона дена жоп иштта дар:

-Дуккхадар дицденна, дика дагадоагlаш яц из, хlаьта а райпо хинна хьаким хаьттача, цох: «Дика саг вар из», — аьлар цо.

Дика саг вар из яхилга, вай къаман lаьдалга диллача, эздий, харцо ювцаргйоацаш, хьаьнала, нахаца lимерза, нийсхо езаш, ший болх ховш вар яха маlан долаш да. Цудухьа иштта кхетаде деза аьнна хет сона Хьавай дешаш а.

Цу шерашка вайзар сона а Марзагlанаькъан Муса. Со «Сердало» газета корреспондент волаш, редакце къахьегаш вар. Цкъа Наьсарен районе командировке вахийтар со, лаьрххIа декхар тIа а дилла. Кхачан а барзкъан а тикашка гIолла рейд е езаш дар гIулакх, моттигерча Iаьдала болхло, цхьаькха журналист сайх хьа а теха. Сага хьалххе ховргдоацаш, цхьаннахьа хьоаха ца деш, де дезаш хIама дар из. Кхыметтел редакцерча болхлошта а (керттерча редакторгара дIаийккхача) хацар, малагIча гIулакха вохийташ ва со командировке, газета доалахьара корреспондент цу районе вахаш воллаше. Соца вар редакце болхло Овшанаькъан Руслан, парте райкома инструктор Бекбузаранаькъан Хьасан.

Рейд яь а ваьнна, цхьацца лечкъадеш даьда товараш гучадаьха, тикашка болх беча нахах йоазув де мел эша хIама гулдаь а ваьнна, тхоай нана яхача коа Iочувахар со, сайна са а леIа, Шолжа-ГIалий тIа юхагIоргволаш. Дукха ха ялале, саг кхайка со дIаараваьлча, коа латтар Саганаькъан Iалихан. Из вар Насарени Шолжеи районашка гlолла вола тха газета доалахьара корреспондент. Вахаш Наьсарерча «кIайча цIагIа» вар из. Даггара хьачуозаварах, чува тиганзар.

-МарзагIанаькъан Мусас вайтав со, — аьлар Iалихана, — фуд цига хиннар? Яз ца деш, дита мегаш деций из?

Цо вувца Муса цу хана Наьсарен райпо хьаким хилар мара, бlаргавайна, къамаьл хинна вовзацар сона. Со а геттара къона (22 шу), хlанз нах дикка бовзанза вар.

-Цхьацца кхоачамбоацараш, нахах лочкъадаь дадаш товараш дар цига, — аьлар аз.

-ТIаккха-м язде мара дезац хьона, — аьлар воккхагIволча балха новкъоста.- ХIаьта а цхьа дехар дар са хьога. Хье цIавахале, Муса волча дIачуваха, шедар Iа цунга дIадувцаре, бакъахьа хетар сона.

-Мегаьд, Iа иштта яхе, гIоргва со, — аьлар аз. Ваха а вахар. Делкъел тIехьа, сайрангахьа леста ха яр из. Московски урам тIа 13 «а» яхача цIагIа яр райпо. Со а соца хинна новкъостий а райпо председатель волча чудахар. Тхоашта дайна сурт дIадийцар оаха, хIана аьлча тикашта тIавиллача сага цох фу оал ха а, цун къамаьл тхоай йоазонна юкъедахьа а ловра. Дикка тхога ла а дийгIа:

-Сиха дий шо? — хаьттар Мусас.- Оаш кIеззига сабар доре, шо мел хиннача тикашкара болхлой укхаза хьа а гулбаь, къамаьл дергдар вай.

Са новкъостий раьза хилар цо яхачоа, хIана аьлча тхо цига дахадацар наха таIазар дайта, тхона керттердар, мах беш бола нах шоаш деча гIалатех кхетар а дехкебалар а дар. Цхьа сахьат хиллал ха эшанзар Хьамида Мусайна уж берригаш хьагулбе. Кабинета пенца мел латтача гIандех кхоачам ца хулаш, арахьара чукхахьа а дийзар уж. Гулбеннарашта юкъе бар къаьна а къона а тиканчаш. ХIаравар хьал а гIоттавеш, далийтача гIалатах жоп дийхар председатела. Цул тIехьагIа тхога аьлар:

-Ер нах, цу тайпара кхоачамбоацар кхы шоашкара гучадоалийтаргдоацаш, кхийттаб аьнна хет сона. Акхарех яздар, цаяздар шоай гIулакх да шун.

Тхо цIадаьхкар. Цхьа-ши ди далале, рейд редактора истола тlа lойилла лаьрхlа а дар. Шоллагlча дийнахьа керттерча редактора Тебой Тухана дlачувийхар тхо шиъ. Деррига керттерча редакторга дIадийцар оаха. Къаьстта а Мусас тхоашка аьннар белгалдаьккхар.

-Иштта дале, бита хIаьта, хьожаргда вай тIехьагIа цар фу ду. Оаш-м ишта а дикка бехктокхаме эзаб уж, — аьнна, чакхдаьлар оаха дихьа гIулакх.

Цу тайпара нийсделар сона Хьамида Муса вовзар. Из вайзачул тlехьагlа, тикай гlулакх цlенхаштача сага кара долга а ховш, Наьсаре из санна йола рейд е ваха кхы безам хиланзар со.

Дlахо дукха а тайп-тайпара а балхаш даьд вай мехкахочо. Масала, из хиннав Илдарха-Гlалий тlарча мах бара гlулакха чуйоагlача база генеральни директор, хоржамашта йолча республикан комитете, Гlалгlайчен налогови инспекце кулгалхочун заместитель. Хlаьта 2003-ча шера денз, Халкъа Гуллама депутат волаш къахьийгад цо. Юххьанца из чувоагlаш хиннав бюджетах, налогех, ахчах йолча комитета; цул тlехьагlа цу комитета кулгалхо хул цох. Из шозза — 2003, 2009 шерашка — хержавар депутаталла. Цунца цхьана ювцача комитете болх беш бар депутаташ lалбаканаькъан Хьумид, Тебой Мухьмад, Дударанаькъан Люба, Горчхананаькъан Мухьмад. Халкъа Гуллама предсадатела гlонча йолча Оздой Лейлас яхачох, «из вар дийша (грамотни) саг. Ма хулий ахчанца бувзабеннача балха тIа эшаш дола дешар. Дика ховра цунна бюджет мишта хила еза, из мишта вlашагlйолла еза. Вешта аьлча, бюджетни закон кхоллар кlоаргга довзар цунна. Из чlоагlа чоалхане гlулакх да. Са ала йиш я, цул хьалха хинна Татренаькъан Мухьмад воацар, из санна бюджетах дика кхеташ, цун проектаца болх бе ховш, саг парламенте хиннивац».

Цо хьалхле лелаеш, тlаийца хиннад «Моттигерча наькъашца ювзаеннача ганзах», «Боахамий доалахьенах йолча налогех», «Тlахьожама-лархlара ГlР палатах» дола законаш. Иштта цо кийчъяь хиннай федеральни закона юкъе тоаде дезаш долча хlамай проект. Тоае еза аьнна белгалъяьхараш хиннай Российски Федераце налогашта йолча кодекса 346.26, 346.29 статьяш. Къаьстта а теркам тlаозаш дар арендах дlателача гlишлошта тlера телача налогех дола дош. Дукхагlболча наха, уж налогаш кlеззигагlа теларгйола наькъаш лехар гучадоакакхаш бар цу лостамагlа Хьамида Мусас баь болх. Вешта аьлча, республикан бюджете дукхагlа ахча чудоагlаргдола хlама дар цо могадаьр.

Из хоржача хана депутаталла хержа; дешарах, lилмах, культурах йолча парламента комитета керте латташ хиннав вай республике дика вовзаш вола Тенканаькъан Аюпа Исмаlал. Мусас беш бола болх гуш, цо деча къамаьлашка ладувгlаш хиннав из хийла. Цудухьа цунца а къамаьл хилар са, ер йоазув кийчдеча хана.

-Мишта депутат вар Марзагlанаькъан Муса? — хаьттар аз цунга.

- Цунца болх беш йоаккхача ханах, дикка салоlам хулар сона. Цкъа нийсденна ца lеш, массехказа лоалахарча республикай парламенташка бохийтача кlеззига мара боацача вай къаман викалашта юкъе нийсвеннавар тхо шиъ. Даим вай парламент а республика а дикагlча оагlорахьара дlайовзийта ховш саг вар из. 2008-ча шера хержача депутатски корпусе а волаш, из вовзаш хиннав со. Лоархlамерча законий проекташ ювцача хьинаре дакъа лоацаш хулар депутат. Ше болх дика ховш вола комитета председатель (цо кулгал даьр Халкъа Гуллама лоархlамех йола комитет яр) волга хьахайтар цо. Эхь-эздел а долаш, нахаца lимерза саг вар. Из кхалхар, йоккха вас хинна, тlаийцар оаха. Цун когаметта дlаоттаве, цо баьча тайпара из болх бергбола саг кораванзар цу ханарча парламента.

Хьамида Муса кхелхар 2009-ча шера, 59 шу мара даланза вар вай мехкахо леча хана. Дукха везаш вола да воацаш дисар ши воlи ши йоlи. Хlаьта а уж вахара новкъа баллалца ваха кхийра Мусай. Эггара зlамагlйолча Аминай цу хана 18 шу даьннадар. Оалаш да, «дикача даь дика тlехье кхув». Шоай даь сий лорадеш, шоаш мичахьара ба ховш, вахаре лоархlаме моттигаш хьалийца, къахьегаш хьабоагlа уж берригаш. Воккхагlвола Адам прокуратуре балха ва. Юридически lилмай кандидата цlи лелаю цо. Мухьмад а ва юриста говзал йолаш, из Наьсарерча № 1 йолча почтан кулгалхо ва. Хьава ингалсий мотт хьехаш я, цо вай паччахьалкхен университет яьккхай. Аминас ший дас яьккха Москвера Г. Плеханова цlерагlа халкъа боахама академи яьккхай, из Россе столице яхаш я.

Наха накъавоалаш, къонах хеташ, чакхваьнна саг ва Марзагlанаькъан Хьамида Муса. Ишттача нахагара масал эцаш хуле, цхьаннахьа цlийдала дезаргдац вай, нийсача новкъа долаш, наха дукха дезаш, дахаргда дунен чу мел йоаккхача хана. Из лоархlаме хlама да аьнна хет сона моллагlча сага вахаре.

Муса — ший дезалца
аьрдехьа йисте латтар Хьамида Муса