Skip to main content

Лейлихан вай къаман цаI мара хиннаяц

Тележурналистка хиннача Овшнаькъан Лейлиханах бола дагалоацам

Тележурналистка Овшанаькъан Лейлихан

Саг дийна волча хана, вайна уллув лелача заман чухь, из дукха теркалвеш, цун хам беш, оамал яц вай. Бакъда из дIакъайлаваьлча, воаш цун ца хьаьста дог, ца баь теркам дагабох. Цхьабола нах вайцара дIакъаьстача, бIаь шера яьгIа надж дIаьяккхача санна, сигалара седкъа Iобежача санна, яьсса моттиг юс. Иштта моттиг йисар аьнна хет сона, вай журналисташта юкъера Овшнаькъан Лейлихан дIаяьлча а. Оалаш да, гIалгIай дукха ба, хIаьта со цаI мара вац. Уж дешаш, вIалла шеко йоацаш, шийх ала йиш йолаш яр журналистка. Вай къаман ба Лейлаш, бакъда, ер ди доаккхаш, Лейлихан цаI мара яйзаяцар, хезаяцар сона, хIана аьлча из цIи лаьрххIа цох тилла аьнна хьакхеллача санна я. Из дIаязъяьяц «Наьха доалахьара гIалгIай цIераш» яхача книжка тIа а, хетаргахьа, из оттадаьча Хамчиев Ахьмада Султана хеза хиннаяц из. Цудухьа йисай книжканна юкъе ца хьош а. Бакъда дIахо дIайодача хана, из цIи книжка тIа дIаязъяь ца Iеш, вай къаман йиIигех а техкаргья аьнна хет сона. Из лелаяьча Буро кIалхарча йиIигага товш санна, кхычарга а хоза товргья из. Цул совгIа, цар каст-каста дагайохийтаргья вайна дуккхача шерашка Нохч-ГIалгIай телевидене передачашка гуш хинна кхалсаг. Цун цIи а куц-сибат а вIаший тара, цхьатарра хоза дар. Цунга хьежжа дар цун дог-уйла, нигаташ, цудухьа дукха езар из массаболча дикача наха. Вочарна-м, Iа дошо лоамаш, гIалаш йойя а, товр хилац.

ЙоI йолаш, Лейлихана лелаяьй Ювсапанаькъан тайпан цIи. Из яь хиннай 1940 шера май бетта хьалхарча дийнахьа. Цар дезале цу хана денз май бетта хьалхарча дийнахьа ши цIай доагIаш хиннад: дунен тIарча къахьегача наьха барткхетара дии Лейлихан яь дии. БурокIалха ваьхача Анзора Iумареи Даканаькъан Жарапа Мадинатеи дезале яь хиннай йиIиг. Цу хана къаьстта а теркалдеш хиннад, нускал зIамигача сагал кIеззига хинна а зIамагIа хила дезилга. Цудухьа нийсденнад Мадинат ший цIен-даьл итт шу зIамагIа хилар. Ювсапанаькъан яхар гIалгIай тайпан цIи йолий-те, аьле шеко йосс, из хьахезача. Кхыча къамех болча наьха а нийслу из, къаьстта вай вежарий лоархIаш болча нохчий. Сона вовзаш вар нохчий къаман «Ленинан некъ» яхача газете къахьегаш хинна ЮсуповгIар Iазим. Иштта из тайпан цIи узбекаша, каракалпакаша, негIий мурзех хьабаьннача эрсий аьлаша лелаяьй. ТIехьарчарна юкъе паччахьа инаралаш, паччахьа театра кулгалхой хиннаб, хIаьта Москвана юххе Архангельское оала моттиг Iойилларех цаIаш а ба аьнна белгалбаьхаб уж. ХIаьта а вай бувцараш гIалгIай ба. Цар хьакъехьа геттара лоаца аьннад «ГIалгIай тайпан цIераш хьахилар» яхача ший книжка тIа Дахкильгов Шукрес: «Ювсапанаькъан — Мержойх хьабаьннаб, бахаш Буро кIалха ба». Къона волча хана денз, наха юкъе лела, хIама хьаде, вахарера ший моттиг лаха Iема саг хиннав дезала да. Дешара тIакхувш, шийна а наха а накъаяргйола балха говзал Iомае гIийртав Анзора Iумар. Из цунна дика карагIдоалаш хиннад аьнна хет сона. Вешта аьлча, вахара аьттув болаш саг хиннав Iумар. 1901 шера ваь хинна из, 1916-ча шера денз къахьега волалу Гудармсерча станце цIермашенаш тIаийеш волча болхлочун дарже. Пхийтта шу мара даьнна хиннавац из цу хана, хIаьта цунна караденнар дикка бехктокхаме гIулакх хиннад. ЦIермашеннаькъаца бегаш бе, харцахьа-бакъахьа болх бе йиш яц. ХIаьта из во беча моттиге хьахулар фуд вайна дика ховш да, чIоагIа фийла хила везаш моттиг я из. Сел зIамига волашше, из болх цунга балар дувзаденна хиннад аьнна хет сона, цох цIенхашта саг хетарца. ДIауйла йича, цо хьабенача вахара наькъага, леладаьча гIулакхашка диллача, хила а хиннав Iумар иштта. Из фу ха хиннай кхетадича, геттара лакхара бехктокхам болаш саг хила везаш хиннав бувзамца къахьегаш вар. Паччахьа раьза боаца ахархой, болхлой гIовтта, къаьнара Iаьдал дIадаккха, шоай (къеча наьха) Iаьдал оттаде уж гIийрта зама я из. Из къовсам ди тIехьа ирлуш латташ а хиннаб. Лоамашка а кхоач революцен талгIи, Советаша шоай караэц мехка деш дола доал. Бакъда паччахьа эскарца хинна цхьабола инаралаш, хьалхарча Iаьдалга сатувсаш, из юхаоттаде дага болаш хиннаб. Инарала Деникин Антона бIу вай мехкабаьлча, из соцабе, цун никъ бехка гIийртача нахах дIакхет Анзора Iумар. Цигара из деша вохийт фельдшерий курсашка. Сона хезар, цо Питере дийшад аьнна да. Цигара цIавеча, Гикало Николайс кулгалдеш хиннача Кавказерча цIеча эскара доакъой мугIарашта юкъевода. Граждански тIом чакхбаллалца, царца волаш, човнаш яьча наха лорал деш, чакхвоал из. ХIанзалца вайна хезачох, хьалхара гIалгIай дийша лор-маIасаг Пхьошанаькъан Iалаудин, кхалсаг — Тутайнаькъан Аьсет хиннай яхаш дар. ХIанз вайна гучадаьнначох, хьалхарча лорех цаI хиннав Ювсапанаькъан Iумар, хIана аьлча Iалаудинал а Аьсетал а хьалха лора говзал караерзаяь а къахьегаш а хьавенав из цу лирача деношка.

Дукха нах хиннаб хьалха а тIехьа а, тайп-тайпара балхаш дешшехь, йоазонца чIоагIа чам болаш а, йоазонхой говзал Дала енна а. Вайна хов, берригача мехка гIордаьннача «Огонёк» яхача журнала керттера редактор хинна В. Коротич лор хиннилга, иштта лор хиннав «Лора йоазош» яха роман язъяь В. Вересаев, А. Чехов а хиннав лора говзал йолаш а дийша а. ХIаьта вай республике дика вовзаш хинна юрист Iарпенаькъан Хьажбикар наьна мотт дика ховши йоазош хоза деши хиннав. Цу мугIарера саг хиннав Буро кIалхара зIамига саг а. Советий Iаьдал чIоагIденна пхи шу даьлча, хьахиннад гIалгIай йоазув, «Сердало» яха газет. Наха чIоагIа дегаондало еш хиннай цох. Беканаькъан Тембота ма аллара, из хиннай «вай культуран чарх». Йоазув Iомадаь а литературни говзал йола а Iумар балха дIаэц «Сердало» газета рабселькорий отдела кулгал де. Цига къахьийгачул тIехьагIа, цо хьехархочун болх бу шоллагIча лагIах йолча Наьсарерча юкъерча школе. Цхьан юкъа зооветеринарни техникуме хьехаш а хул из. Оалаш ма хиллара, дийша саг хиннав вай мехкахо. ХIаьта а юххера цун уйла, безам соц ше эггара хьалха Iомаяьча балха говзал тIа. ДIахо цо къахьег Сурхо тIарча лорий пункта кулгалхо волаш. Из болх беш, чакхвоал из вай Сибре дигача хана а. Мехкадаьнначул тIехьагIа, Iумара къахьег ГIаьзе-Коарча лорий пунктанна керте латташ. Цигара пенсе вода из. Ше миччахьа къахьегаш вале а, йоазонцара хьоашал хоададеш хиннавац деша говзал йола саг. Бе-беча шерашка цо кхеллад тайп-тайпарча литературни жанрашта чудоагIаш дола йоазош: дувцараш, пьесаш. Царех цхьаяраш оттаяь хиннай Наьсарерча халкъа театра сцена тIа, масала, «Iайшет» яхар. Иштта саг хиннав Лейлихана да. Бакъда цуни Мадинатеи дезале духхьала цхьа Лейлихан хинна Iийнаяц. Цар дезале цхьайтта бер хиннад: пхи кIаьнки ялх йиIиги. Цхьа стихотворени я са «Буро кIалха» яхаш, из чакхйоал укх тайпарча мугIарашца:
«...Цига, хIамах
Ца а кхераш,
Исташа Iоду
Шортта бераш».

Бокъонца цар дезалах язйича санна я из. Зама сов юхамаччахььяьнна хьайзаецаре, дукха нах — доккха беркат дар из. Амма цу цхьайттанех пхиъ къаст сийнача Сибаре. Бисараш бар Лейла (1931), Мухьмад (1938), Лейлихан (1940), Либихан (1942), Насапхан (1946) , Темарлан (1950). Хала хете а, Либиханагареи Насапханагареи дIа мел ийккхараш вай деношка боацаш ба. Берий нана Мадинат болх беча хиннаяц. Берашка хьажар — из хиннад цун керттера декхар а хIара дийнахьара къахьегам а.

Вай мохк бохабеш, диъ шу даьнна хиннай Лейлихан. Цар дезал Казахстане кхаьча хиннаб. Ираза, дикача моттиге баха пурам денна хиннад царна. Алма-Атински районе хиннай Весёлая Жизнь яха юрт, цига сайцаб Анзора Iумара дезал. Укхазарча школе яхай Лейлихан деша. Сона хезар, из чIоагIа дика дешаш, дукхагIа мел яраш пхиаш йолаш, чакхъяьннай яхаш да, из школа яьккха.

Вай цIадаьхкача хьалхарча шерашка, из деша йода Дона-тIарча-Ростоверча университета филолога-литератураведа говзал Iомаеча факультете. Из чакхъяьккхача 1965 шера денз, Нохч-ГIалгIай телевидене къахьега йолалу из. Вай къаман юкъерча дуккхача наьха оамал я, деш ягIа саг маьре йигача, из цигара хьа а яьккхе, цIагIа Iохоаеш. Лейлихан университете пхе шера дешаш хиннай, маьре яхачул тIехьагIа. 1960-ча шера из маьре йода Овшанаькъан Сулейма Салманага (1937). Укхаза хувцалу йиIий тайпан цIи а. Сулейма Салман цхьа тIехьадиса гIулакхаш леладеш, ширдаьнна Iадаташ лорадеш, саг хиннавац. Из ше а дийша саг хиннав, Салмана къахьийгад республикан МВД мугIарашка волаш. Майора дарже латташ, пенсе вахав из.

Телевидене Лейлихана дукхагIа баь болх бувзабенна ба кердача хоамий редакцеца. ГIалгIай меттала дола хоамаш кийчду зIамагIйола редактор йолаш, къахьег цо юххьанца. Сога хаьттача, атта боацаш болх а хиннаб цунбар. Даим телефона тIа ягIа езаш, е кино доаккхача группаца (оператор, ассистент, звукорежиссёр) лела езаш хиннад цунга кхаьча гIулакх. Кхашка, заводашка, фабрикашка, культучрежденешка, дешача, гIишлош еча моттигашка, бокъонаш лораю, транспорт лелаю болхлой болча кхача езаш хиннай къона кхалсаг, кердадар фуд хьожаш. Хьона вIалла дагадоацаш дола хIамаш а хул, лораде дезаш. Масала, мух болча дийнахьа микрофоно миха татах во болх беш хул. Цхьайолча хана, кIалха хьона эшаш бола хоам хьабала саг воацаш нийслу. Нагахьа санна бешача хоамаца дIахьокха киносюжет еце, сурт мукъагIа даккхийта хьажа езаш хул. Мел во хаоттам бале, вахаре халахетар долаш моттиг нийсъеннаяле, редактора е корреспондента юхь тIа уж хIамаш гургдоацаш, къайладахьа ховш хила везаш хиннав телевидене болхло массаза а. Нагахьа санна, радио белх бу саг, аз хоза йолаш хилча кхоачам болаш вале; газете болх бер дика язде ховш хилча доалаш дале; телевидене уж хIамаш кIезига да. Цига болх беш вола саг шийца кхоъ говзал йолаш хила везар: оаз дика хилар, язде хар, юхь-сибат хоза хилар. Уж шедоа хIама цхьана вIашагIкхийтта саг яр Iумара Лейлихан. ГIалгIаша ма аллара, хьокха вуга саг санна хила езаш хиннаб цун хIара деннара къахьегам. Бокъонца бакъдар аьлча, ва а ва телевидене болхло хьокха вугаш вола саг, хIана аьлча Даьла денна ерригача республикан хьалхашка дIа а увтташ, къамаьл де дезаш ва из. Цхьан-шин минота бешаргбола хоам бахьан долаш; дукха къахьега, бIарчча сахьаташ доаде, арахьа дIаваха лела везаш хул цу тайпарча журналиста. Хьалххе а план оттаяь, де дезар белгалдаккха йиш йолаш а хилац цун болх. ХIама хьаийккхача моттиге дIаваха кийча волаш хила веза керда хоамаш нахалдоахаш вола саг. Массаза дега тоам беш а хилац цун де деза хоамаш. Царех цхьадараш митингашца, къовсамашца, аварешца, нах боабарца дувзаденна а хул. ХIаьта а каст-каста нийслу дега тоам бу кердадараш а: республикерча ахархоша даьхача толамаш, арахьара хьаьший бахкар, спортсменаша йоккхий коталонаш яхар. Иштта кхы дIахо а. Уж шедар, кулгах даьнна ца Iеш, Лейлихана дегах чакхдоалар.

Дуккхача а тайп-тайпарча а нахаца вIашагIъеттаяла, къамаьл хила дезаш а болх бар цунбар. ХIаьта из кIеззига а яйзача, наха цу сахьат еза а лора. Цудухьа цунца сурт даккхар дезаш хулар из яйзарех дукхагIбараш. Цо даьхача суртех дувцаш, цун йишас Насапхана йоах:

— Хьаел, Лейлихан, сурт доаккхаргдар вай оалаш, тайп-тайпарча нахаца даьха дукха сурташ дар цун.

Цо даьхача сурташ тIа журналисткайна уллув гу вайна Нохч-ГIалгIай Лакхехьарча Совета президиума председатель хинна Боканаькъан Хьажбикар, Нохч-ГIалгIай халкъа поэтесса хинна АхматовгIар Раиса, Советски Союза маршал Алтунин Александр, журналисташ ДыхаевгIар Ваха, ХасбулатовгIар Ямлихан, Майсиганаькъан Руслан, кинорёжиссер Лаьнанаькъан Ратмир, суртанча (фотограф) Оздой Захьир, кхы а дуккхабараш. Халкъо оалаш да, эздел массанахьа леладе деза, сурт доаккхача хана къаьстта а леладе деза из. Цун дуккхача сурташка хьежаш, кIеззига а эздел доацаш хIама довнзар сона. Балха а яр из иштта. Кхаь-диъ шера яхар мо, студент волаш а, цул тIехьагIа а телевидене Шолжа-ГIалий тIарча гIалгIай редакцеца бувзамаш хиннад са. Цкъа-дале, литературни передачаш кийчъеш, дIахьош хилар; шозлагIа-дале, дакъа лоацар «Заманхо» яхача кагирхой передачанна юкъе, коталон денна хетаяь передачаш дIахьош нийслора, керда шу дездеча заман чухь а кхайкар сога. Цу редакцена чубоагIаш бар дукха цIихеза журналисташ: Шаденаькъан Султан, Малсаганаькъан Рашид, Мартазананаькъан Лейла; диктораш Янданаькъан Лида, Малсаганаькъана Тамара; режиссёраш ГIаьнтамарнаькъан Тамара, Йовлой Рая, звукорёжиссер Къоастой Хьаж-Iумар, кхыбараш. Царех цхьабарашца йистхила, Iоха паргIата хулар. Бакъда Лейлихан, массаза балхаш йоаллаш санна, хетар сона; хIана аьлча кабинете яздеш е съемочни тоабаца йодаш мара го таро хилацар из кхалсаг. БIарчча дийнахьа мел хинна керда хIама, сайран ерригача республиканна довзийта а дIахьокха декхарийла яр из. Хетаргахьа, из цу гIулакхах дика лоархIа а йора. Цудухьа балха тIа лакхлуш хьаера. Кердача хоамий редакце редактор а, йоккхагIйола редактор а, юххера, керттера редактор а хул цох. Цу балха тIа йолаш 30 шу а доаккх цо. ХIаьта 1978 шера Лейлихана, ший балха тIа йоллаше, чакхйоаккх КПСС ЦК заочни лакхара партийни школа. ДудаевгIар Жовхьар керте латта Iаьдал тIадалцца, Шолжа-ГIалий тIа болх беш хилар гIалгIай телевидени, бакъда цул тIехьагIа цига чуваха а хало хулар, гIалгIай къамах волча сагá.

1993 шера балхара мукъаялийтача, 1998-ча шерага кхаччалца цо къахьег Шолжа-ГIалий тIарча университета телевезионни журналистика хьехаш, кафедра доцент йолаш. Цу хана из йолча деша баьгIа итташ гIалгIай кагий нах, мехкарий ба вай къаман телевидене болх баь а болх беш а.

ГIалгIай республика хьаяьчул тIехьагIа, цу тайпара нах эшаш бар вай мехка а. Цудухьа Лейлихан журналиста болх бе йоагIа ГIалгIайче. Юххьанца цо къахьег, Iилма-тохкама института дешара книжкаши пособеши арадаха кийчдеча отдела керте латташ. Кепайоазохи хоамехи йолча республикан паччахьалкхен комитета керттера болхло а, паччахьалкхен (правительствон) кепайоазонах йолча отдела йоккхагIйола болхло а хул цунах.

Дукхача наха дукха езаш саг хиннай Лейлихан. Балха тIа йолаш, хала цамагар кхет цох, хьаь чу цIий кхохкаш. Цул тIехьагIа а цунца айхха бувзамаш леладеш бар журналисташ Овшанаькъан Жансурат, Овшанаькъан Хьава, ЦIолой Руслан, цун ший шучий Озанаькъан Захи, Боканаькъан Яха. Даиман цунца бувзам лоаттабеш, цунга фу хьал да хьожаш яр йиша Насапхан.
Цун йоIа Лолитас яхачох, Лейлиханаца чIоагIа хьоашал долаш хиннай партийни школе цунца деша яьгIа латышски журналистка, йоазонхо йола Моника Зиле. ЙIаьххача хана дIа-юха каьхаташ яздеш, бувзамаш ца хадийташ, хиннай уж ши кхалсаг.

-1985 шера, — йоах Салмана Лолитас, — Шолжа-ГIалий тIа хьоашалгIа ена хилар из. Нохч-ГIалгIайче мел йолча моттигашка хьожаш, гобаьккхар цо. Тха мел болча гаргарча наьхацига хьоашалгIа хилар. Шийна укхаза дайнар дувцаш, цIаяхача ший наьна меттала «БIара чIора кIалха» яха книжка яздаьд цо. БурокIалха са наьн-нана яьхача коа доккха ши бIар дагIа. ХIара сарахьа царна кIалха Iохайше, дагабувлар, къамаьл дора цар. Цига дагадеха хIама дар из книжка язделга а. Тхоай а гаргарча наьха а цIераш корайора тхона цун оагIош тIара. Цунах йоккха дегагIоз а хулар. Цар бувзамаш лазар котдаьлча мара хаданзар. Скайпа чугIолла цкъа-шозза вIашагIкхетар а хилар цар.

Вахар духхьала балхах латташ дац. Мишта дIахьош хиннай Лейлихана телевиденел арахьара ха? Цун йоIа дувцачох, дукхагIйолча хана цIагIа ягIа ловш хиннай из, ший могашалга хьежжа йодача-йоагIача а йодаш. Каст-каста йодаш хиннай, гаргара нах мишта бах-лел хьажа. Иштта Лейлихан хьежаш, ладувгIаш хиннай кхоллама нахах йолча передачашка. Царех цаI хиннай «Радио свободы» еш хинна «Культ личности» яхар. Из йолалуш, цун автора оалача дешаша гойташ хиннаб цун чулоацам: «Ер дажалех яц. Ер я бокъонца болча нахах, цар кхелех, гIулакхех, вахарцарча уйлаех». Иштта хьожаш, ладувгIаш хиннай журналистка вай мехкарча политически хьалага. БIараш дуаш санна атта еш хиннай моллагIа кроссвордаш. ДукхагIа ешаш хиннай интервьюш, мемуараш. ГIалгIай телевидене передачашка хьежаш а, уж во хилча цох бохам боалаш а хиннай, гIалат доацаш болх бе Iема йола кхалсаг.

МалагIа оамалаш хиннай Лейлихан кхы тIа а хозъераш? Цун гонахьарча наха дувцачох, беламедар дукха дезаш, ше а сакъердам баккха ховш; оалаш дола хIама нийса, говза оалаш; нах бовза ховш саг хиннай из. Иштта нахах дог лазаш, гIо эшарашта ший низ кхоачаш дола новкъостал деш, чакхъяьннай ше мел яхача хана. Лазаро чIоагIа саготдой а, цунна сатоха ховш, денал гойташ, дикагIчунга сатувсаш, яьхай тIеххьара денош гаргагIортталца. Хьаькъал долча, сакъердамеча, эздийча, моллагIча хIамах бола бехктокхам кхетабе ховча, кура-сонта боацача наьха сий деш а хиннай, яхаш, дувц цох. Ца доагIача наха хьесталулга, «со» аьнна, ше кхычарел тIех хетилга цIаккха къаобалдеш хиннаяц.

-Хьаькъалца ювзаенна телепередачаш дукха езар цунна, — йоах йишас Насапхана а. -Къаьстта царех яр «Своя игра» яхар. Дукха газеташ, журналаш, массайолча жанрех дола литература дукха дешар.

Уж шедар дIадаьлча, берашта дика нана, маьра дика фусам-нана хиннай Iумара Лейлихан. Салманеи Лейлиханеи кхо йоI я. Ленас (1962) Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета химико-биологически факультет яьккхай 1985 шера. Хьехархочун болх беш а хинна, пенсе яхай. Лолас (1966) Астраханера лорий институт яьккхай. Наьсарерча «УнахцIенон академе» невролог я из. Эггара зIамагIйола Мадина (1974) эконмист я. Из вай республикан паччахьа а правительствон а цIерагIа яздеча каьхаташка-лоткъамашка хьожача управлене къахьегаш я.

Карарча хана Лейлихан ше а цун фусам-да Сулейма Салман а боацаш ба. Салман кхелхав 2006 шера, хIаьта халача лазаро хьа ца хецаш, 2019 шера кхелхай Iумара Лейлихан а. Цунах кодам беш вай республикерча журналисташа яздаьд: «...Лейлихан Дала дакъа денна, говза журналист яр».

Дуккхача шерашка цо хьийга къа белгал а доаккхаш, цунна еннаяр «Къахьегама сийлен» майдилг, «Нохч-ГIалгIай АССР культуран гIоръяьнна болхло» яха цIи. Иштта Лейлихан яр Россе журналистий Цхьанкхетара доакъашхо, ГIалгIай Республикан журналистий Цхьанкхетара правлене доакъашхо, мехкарча журналистий 6-ча съезда делегат.

 

Хьалхарча мугIар тIа Нохч-ГIалгIай АССР Лакхехьарча Совета президиума председатель Боканаькъан Хьажбикар, Овшанаькъан Лейлихан, Советски Союза маршал Алтунин Александр, Нохч-ГIалгIай халкъа поэтесса АхматовгIар Раиса
Моника Зиле яздаь «БIара чIора кIалха» яха книжка