Skip to main content

Замай къизал яйза йоазонхо

Укх деношка 125 шу дуз гIалгIай революционера, гIорваьннача йоазонхочун, публициста Гойганаькъан Сипсой Iаддал-Хьамида

Вай къаманна эггара халагIа йолча ханашца ювзаенна хиннай йоазонхочун Гойганаькъан Сипсой Iаддал-Хьамида вахара кхел. Бера хана паччахьа зама лайнай цо а дезалерча кхыча бераша а, цар дезале кхо воIи кхо йоIи хиннад. Цул тIехьагIа, Граждански тIом, ший мехка маьрша лела йиш цахилар доагIа цунга. Юххера, вахара чаккхе санна, мохк бохабийя, Сибре вуг, болхлойи ахархойи Iаьдал даккха гIерташ, къахьегаш хьавена саг.

Цигара кхы цIа а вагIац из, даим шийна дукха безаш, цун хьашташ кхоачашде гIерташ къахьийгача лоаман мехка. Хьаэц вай духхьал цун бера ха. Цу ханах лаьца къаьстта дика яздаьд цо «Сомавалар» яхача автобиографически повеста тIа. Нагахьа санна из повесть эрсий меттала язъяьлга теркалдича, Iаддал-Хьамид из мотт дика ховш, бакъволча эрсий йоазонхочо санна йоазош де низ кхоачаш хиннав. Хьож вай, мишта хиннай цун бера ха, фу оамалаш йолаш кIаьнк хиннав из. Бокъонца бакъдар аьлча, аьрдагIа кIаьнк хиннав. Из шоллагIа кIаьнк хиннав ГIаьнажа Сипсой дезале. Цун оамал хьахулаш, дикка ший дакъа юкъедихьад цу ханарча Iаьдало а цун харцахьарча лоаттамо а. Хьалдарий бокъо йолаш, доацарий къел текхае езаш, хиннай зама. Цудухьа Сипсо каст-каста хьакимашта раьза воацаш, барт бетташ, эгIазъухаш, набахта ухаш хьийзав. Дезала а Iаткъаш хиннай цун сабар доацаш йола оамал. Дерригача дуненна раьза воацача даьгарча хьалах цхьадола дакъилг воIага а кхоачаш хиннад, зIамига волча хана денз. Меттара гIетта араваьлча, гонахьарча наьха сатем боабеш, лоалахочун цIен тIа тIой детташ, шийх жIалеш летадеш, сайранга водаш хиннав из. Моцал яхача «даьце» мара цIенах тохаш а хиннавац. Даар а фу хиннад, катеха хьаийца сискала чIегилг беелле, юха а араэккхаш хиннав, цIермашенникъ болча а ваха, из хахкар духьа. Вешта аьлча, кхерамах хIама доацаш, цхьанна сунто юха ца тохаш, кхувш венав Iаддал-Хьамид. Из иштта Iомаваьр хиннав кхаашка ваьнна юртда, къаракъах моллагIа гIулакх де кийча вола цун секретарь Степан, нах лоархIаш воаца, къахетамах хIама доаца Буро тIара лор Исакович, юртара молла, адамалах хIама ца доалла хьехархо Евнухов, кхы а массагIа ва уж. Сагá массе оагIорахьара IотIаетташ хилча, из ше а волалу, из иштта хила деза мотташ, гонахьарча нахаца гIожа а охца а хила. Цу кепара хьахулаш йоагIар зIамигача Iаддал-Хьамида оамал. Юххера, цох хьахиннар вайна гуш да. Iаьдала раьза боацача, царна духьала герз айде, керда зама кхолла дага болча нахах дIакхет из. Революционер-большевик хул Iаддал-Хьамидах, Россе къулбехьен цхьан юкъа волча комиссара Орджоникидзе Сергойна уллув волаш, дукха лоаман наькъаш ду цо, Советий Iаьдал котдаккха, чIоагIде гIерташ. Цу заман чухьа цун дикагIбола новкъостий хиннаб, гIалгIаша сий деш бувцаш бола Албохчанаькъан Ювсап, Заьзганаькъан Идрис, Орцхананаькъан Хизар, царех тарра кхыбараш. Духхьал революцен бIухо хинна ца Iеш, из хиннав цун истори яздеш вола йоазонхо а. Шийца даим къоалам, каьхат долаш, лоархIамера моттигаш дIаязъеш, чакхваьннав из цу халача а лирача а наькъашка гIолла.

Цудухьа тахан цох дукхагIа дувц йоазонхочох санна. Цо кхелла йоазош (дувцараш, повесташ, очеркаш) юкъедахад бе-бе цIераш йолча, тайп-тайпарча шерашка кепа теха арадаьннача книжкашта. Царех да «Хержараш» (1961), «Кортамукъален Iуйре» (1973), «Сомавалар» (1981), «Кердача вахара тIехьа» (1986). Тематически оагIув дикка шера я цун кхоллама. Ширача заман Iадаташ, наха низаш дар, миска нах IотеIабар гургда вайна цун дувцарашка. Царех да «Лоаман йоIа дайна гIа», «Нана-есар». Кхыча къамах йола саг йоалаяр тIа ца эцаш бола нах зуламе хилар гойт цо «Жан-Гири» яхача повеста тIа, цун ший шаккха йоI гIалгIашка маьре бацар. Зарема эрмалочунга Валодяйга яр, из Шолжа-ГIалий тIарча прокуратуре болх беш вар. ШоллагIйола Аза гIазкхечунга (казакага) яр, цун цIи белггала дагаягIац сона. ВиIий Рустема сесаг а вайнаьха саг яцар, Лида яхаш цIи а йолаш, гIазкхе яр из а. Шолжа-ГIалий тIарча цхьан конструкторски бюро къахьегаш яр Лида. ХIаьта Iаддал-Хьамида Рустем гIишлонхо вар. Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, парте Нохч-ГIалгIай обкома гIишлошъяра отдела заведующи а, цул тIехьагIа архитектор волаш а къхьегаш хилар из. Граждански тIема наькъаш, цун дикагIбола турпалаш бувцаш я «Серго» яха повесть, иштта кхыча темаех а яздаьд цо. Эрсий мотт шаьра хиларал совгIа, белггалара, кхычарех тара йоацаш, стиль хиннай цун. Ховш ма хиллара, цунна бовзаш хиннаб эрсий гIорбаьнна йоазонхой Серафимович Александр, Булгаков Михаил. Царца вIашагIкхетараш хиннад Iаддал-Хьамида. Кепа теха арадалале, цар дийшадац, цхьацца хIама тоадаьдац оалилга дац цун йоазошка. ХIаьта дунен пролетариата баьчча хиннача Ленин Владимир Ильича кулг лаьца саг из мара вай къамах кхы цхьаькха ва аьнна хезадац сона. Цунна тIавахар а цунца къамаьл хилар а тамаш е мегаргйолаш хIама хиннад цу заман чухьа, вай хана а я из гIалгIашта лоархIаме исторически моттиг.

Гойганаькъан Iаддал-Хьамида дешарах, дIахорча цун наькъах дика дийцар сона Озанаькъан ИсмаIалий Салмана. «Наьсарен оаз» яхача районни газета корреспондент волаш, лаьрххIа из волча а ваха, ший юртахочох, цох долча дагалоацамех ийс оагIон тIа статья язъяйтар Салманага, газета тIа кепа а техар. Цунна юкъера цхьа дакъилг а доаладеш, дагалоацаргда вай, фу дешараш дийша хиннав вай мехкахо: «... Из школе деша гIорг ма хилла а, чIоаггIа къа а хьийга, гIалгIай мехка цаI мара йоацача Буро чурча школе деша дIавелар. Цу школе деша шийна мелла хала хиннадале а, из дика йистеяьккхар цо. Цу школе хьехаш хиннача дикагIболча хьехархоша безам болийтар цун дIахо а деша. Цу хана дешаш барашкара мах боаккхар. ДIахо деша виIий безам хилара чIоагIа раьза а хинна, ший къеча боахам тIара мах тела хала доллашехь, Новочеркасски юртбоахама училище деша вахийтар дас Iаддал-Хьамид. Цхьабакъда, цига дешаш ши шу даьнначул тIехьагIа, кхоалагIча классе волча хана, кхы дIахо цун дешарах мах тела даь низ цакхачарах, цигара юкъагIвала вийзар цун. ФуннагIа даь а, дIахо деша уйла йолаш вола зIамига саг 1914 шера деша эттар Москверча сайранарча халкъа университете. Цига деша вагIаш, цунна дика яйзар паччахьа Iаьдала политика, цо къахьегамхошта тIалоаттабу Iоткъам, ахархой йоаца цхьаккха бокъо. Цигга чIоагIделар цун паччахьа Iаьдалца къовсам лоаттабара нигат. Цу ханна Февральски революци хилар. Iаддал-Хьамид вай мехка цIавера.

ВоIага дешийта гIерташ, дас хьийга къа а, мелла хала дале а, дешарца хьаькъал Iомаде гIерташ воIа хьийга къа а дика накъадаьлар. Iаддал-Хьамидах мехка пайдана а волаш, кIоаргга хьаькъал а долаш, дика йоазонхо хилар. Юрта бахача ахархой дезалах хьаваьннача цунна дика довзар ахархой хьал, царна эшар, цар лазар. Цунна дагадоаллар царна а берригача къахьегамхошта а паргIато йоаккхилга, ший деррига вахар цу гIулакха хетаделга... Iаьдала болх беш, Буро тIа а кхычахьа а волаш, цIаккха а ший юртара боахами юртахошцара бувзами дIатоссаш вацар из. Каст-каста юрта цIавоагIар. Из цIаварах юртахошта доккха цIай хулар, гIадболхар. Боккхий нах а кагий нах а гулалора из волча, цун къамаьлага ладувгIа... Цкъа из Буро тIара цIавеча, укх тайпара хIама хилар. Из цIавенав аьнна ма хезза а, тхо сихха царцига гулделар. Дуккха боккхий нах а бар цига. Iаддал-Хьамид ше Ленин волча хилара хьакъехьа а, цо вайнаха яккха лаьрхIача паргIатонах а къамаьл даь ваьлча, цунга ладувгIаш ваьгIача Дзормотанаькъан Бибота, хьалгIетта цунна дIатIа а ваха, аьлар: «Iаддал-Хьамид, Ленина бедаьлла хьай кулг бедоллийтал сога», — хьалаьца цун кулг кхозза тоIа а даь, юхаваха, ший метте Iохайра...«

Тахан школашка Iомабеш ба Гойганаькъан Iаддал-Хьамида кхоллам. ИйслагIча класса лаьрхIача херстоматена юкъеяхай «Сомавалар» яха цун повесть. Массехк шу хьалха цун когаметта Iомаеш хилар «Серго» яха повесть а, «Лоаман йоIа дайна гIа» яха дувцар а. МалагIа хьехам лу цар карарча хана бахача кагирхошта? Эггара хьалха цун йоазоша хьахайт, массахана а хиннадац ламашкара вахар тахан санна ираз долаш; деша, болх бе, къахьега паргIато йолаш. Кхалнаьха бокъо яьнна зама я вайяр, ала деза эггара хьалха. Лакхе хьоахадаьча «Лоаман йоIа дайна гIа», «Нана-есар» яхача дувцараш тIа йоазонхочо дувц, кхалнах удабеш, царех есараш-истий беш хиннилга. Зуламхошка хIама ала саг а хиннавац Iаьдала оагIорахьара. Тахан дIайигийтал кхалсаг, иштта низ беш, ше раьза йоацача моттиге. Iаьдалгахьара бехка кIалхарвала атта хургдац. Укхаза дагадох сона, сай бера ханара цхьа масал. Наьсаре хьалкхувш воагIа со а, са ханара лоалахой бераш а салоIача дийнахьа клубе (районерча культуран цIагIа) кино хьажа ухар. Цу хана телевизораш кIезига яр наьха фусамашка, цул совгIа, геттара сакъердаме кинофильмаш телевизор чугIолла наггахьа мара хьокхацар. Кино а хьежа тхо чудоагIаш, ара баьдъеннаяр. Массехк кIаьнк вар тхо. РОВД наIарга тхо хьалкхаьчача хана, лагIаш тIа хьаараэттача милице гIирс бувхача зIамигача сага, хьакхайка, аьлар:

-Хьадийл укхаза.

Тхо шийна дIагаргадахача:

— Доллел соца. Аз дукха гоадергдац шо, — аьлар цо.

Оахош харцахьара хIама даьд мотташ, дар тхо цкъарчоа. Бакъда дIауйла йича, баьдъеннача хана ара хилар мара, тхогара даьнна гIалат дацар. Вешта, дукха ха-м яьннаяцар, баьдъеннаяле а. Цунна тIеххьа чудахар тхо. Уйчара аьрдехьарча кабинете дIачуваьлар милиционер. Дукха ха ялале, тхо а нийсделар цу чу. Следователа истол-гIанд, кхы а массехк гIанд латтар цу чу. ЦаI дIалаьца вагIар сибата-гIирса хоза зIамига саг.

-Iоховшал, — аьнна, тхо Iо а ховшадаь, милиционера аьлар, — хIанз аз Iодешаргда шоана цхьа каьхат, шоаш тешаш да аьнна, кулгаш язде деза оаш цун кIалха.

Доккха садаьккхар оаха, тхоашта бехк бе из дагавоацилга хайча. Амма тхона хIанз а хацар, цу каьхата тIа фу яздаьд. Деша волавелар следователь. Цо яхачох, тхона бакъахьара хийтта цу чу ваьгIа зIамсаг низагIа саг йига вар. ЙоIа раьза яц со а, аьнна, лаьца Iочувоалаваьвар из. БIарахьежар тхо духьала вагIача, зулам карагIдаьннача гIалгIачоа. Новкъа дар иштта куц-сибат дола саг цу каьхата тIа во вувцаш хилар. Из дийша ваьлар Iаьдала болхло. Дерригаш бIарахьежар тхо йоI йодаяь хинначоа, цо тхоашка цхьа хIама ала дезаш мо. Оаха сатувсар, бакъдац из, цо аларга. ХIаьта вож, «сенна нийсденнад шо укхаза?» яхаш мо, тхона бIара а хьежа, йист ца хулаш Iийра.

-IотIаязде хIанз кулгаш, — аьлар следователа.

Тхо сихлуш дацар уж язде, теша безам бацар цо низагIа кхалсаг йига хиларах. ХIаьта а, яз ца дича, арадовлийтанзар тхо. Тхо мо долча зIамигача берех фу тешаш хул-м хацар тхона.

Кулгаш а яздаь чудоагIаш, цхьанне йоахар:

-Дайдда хила дезар вай, дIачу а ца долхаш.

Вокхо:
-Во яздир вай кулгаш.

КхоалагIчо:

-Вай мичад цунна тIалеткъараш, тешаш мара дий вай?

Из шедар аз дувц, карарча хана Iаьдало кхалсага гадоаккхаш хилара тешал дар духьа. Гойганаькъан Iаддал-Хьамида йоазош дешаш, хьехархочо вIаший духьалъоттайий ювц ши зама, цар тайп-тайпара лоаттамаш а гIулакхаш а. ГIалгIай кхалнах геттара раьза хила безаш ха я хIанз латтар. Царех дуккхабараш шоаш лел машенашца, вожаш хьакхувлаш, болх беча моттиге Iобоах моароша, вежараша, дас. Балхаш тIа лакхбенна, къахьегаш ба царех дуккхабараш: лораш, экономисташ, журналисташ, артисташ, хьехархой, йоазонхой, и. кх. дI.

Гойганаькъан Iаддал-Хьамида йоазош эрсий меттала хилар бахьан долаш, уж деша таро хиннай вай мехка дахача тайп-тайпарча къамех болча наьха, Iилманхой, литературоведий. Царех ва В. Корзун, В. Виноградов, В. Былов, И. Арсаханов, Х. Туркаев, М. Пантюхов, Н. Ахъядов, А. Лин, М. Мамакаев, А. Семёнов, кхыбараш. Наьна мотт шаьра ца ховча наха эрсий меттала вийшав йоазонхо. Масала, юстице министр, университета юридически факультета декан хиннача ЗагIенаькъан Мовлат-Гире яздаьд: «Хала хете а, кIезига бовз сона вай йоазонхой, поэташ; хIаьта а цкъа бийша Iийнавац со Байсаранаькъан И., Гойганаькъан I-Хь., Янданаькъан Дж.»

Дукха ха йоацаш, хезар сона нохчашкахьа хиннача вай йоазонхочун цIи лелаяьча урамах кхыйола (Митаева) цIи тиллай аьнна. Кхычар дIайоахе а, вай бокъо яц къаман ираз бахьан Iазап эзача наьха цIераш йицъе. ХIаьта Iаддал-Хьамид гIалгIай бахьан Iазап эза а ший 52 шу даьннача хана Сибре венна а саг ва.