Skip to main content

Хьинар дола кхалсаг

Укх шера 75 шу дизад Абаьданаькъан Хьавай

Вай республикера дукхагIбола кхалнах 70-80-ча шерашка, школа яккхарал совгIа, доккхий дешараш дийша а Iаьдала балхаш тIа лийнна а бац. Уж дукхагIбараш, шоай цIагIара дезала кхуврч бIайха лоаттабеш, бераш кхедеш, моарой дика новкъостий болаш хьабаьхкаб. Бакъда царна юкъе хиннаб, дукха беце а, шоаш де дIаэтта моллагIа хIама хьадергдолаш, хьинара а хьаькъала а Iаг кхычарел совгIа бетта кхалнах. Уж кхоабеш хиннаб дезалга хьажа, болх бе, дика-во леладе, къаман охлой хинна латта.

Ишттача нахах я аьнна хет сона тахан са ювца безам бола Ахьмада Хьава. Из эггара хьалха сона йовзар а ший никъ а куц а долаш хилар. Цхьан шера школе болх баьчул тIехьагIа, со балха дIаийцар, «Сердало» газета культуран отдела корреспондент волаш. Са хьаким (отдела кулгалхо) вар цIихеза театровед Абаьданаькъан Бек. ХIара дийнахьа вIашагIдетталуш, балхаца дувзаденна дешаш къестадеш, пен мара юкъе боацаш къахьегаш хилча, безам бале а беце а, цхьадола балхаца хоттаденна доаца хIамаш а довзаш хул. Иштта байзар сона культуран отдела заведующе дезал а цун фусам-нана а. Бек ше, дика саг хиларал совгIа, дика журналист а вар. Наха дукха езаеннача радио а телевидене а болхлоех яр Хьава ше а.

Дукха шераш дIаденнад цо цу балха, керттердар да, из болх хьабе ховш а, цунах кайоалаш а, из хинна хилар. Дийшадар аьнна, сагах дика журналист хила йиш яц, нагахьа санна Дала цунна из дáкъа хьожадаьдеце, къахьегара тIера веце. ХIаьта Ахьмада Хьава къаьстта из болх лелабе кхеллача санна я. Мотт шаьра лувш хилар, моллагIча хIаман сиха уйла е хар, кIоарга маIан долаш, нийса хаттар оттаде хар, оаз товш хилар — кхы а дукха да уж Iаламо цунна совгIата денна дикаш. Уж дегIакхувлаш, цар тIа болх беш, дешаш, Iилмаш Iомадеш, хьаенай из, ше сакхетарг хилча гIоне. Эрсий цхьан кицанна дайна, къа ца хьийгача хьахулаш вац дика журналист а. Цудухьа хул уж наб яйна, кIаьдбале, даим кердадар лохаш, наькъа араваьнна вода саг санна, бIаргах саьрг кхийтача мо лелаш. Цкъаза 40 е 60 мугI язбара дикка ха йоае езаш, дегIа хало езаш хул. Цу балхах догъэккхараш а нийслу, амма из къахьегам безабенна вола саг, цох садоаллаш вах, ше мел йоаккхача хана. Ушало озаш санна, саг дIачуоз цо, кхы хьа а хецац дунен чу мел вах. Ляпин Игора ший «Кавказа есар» яхача стихотворене тIа аьннад, ше Кавказа есар ва, бакъда низагIа лаьца воалаваьвац, дог раьза долаш, ше цунна каравенав. Иштта ба Хьавай болх а, ше из къоабал а дийя, цу балха тутмакх хул журналистах. ЦIаккха кхоачалуш бац цун болх, цаI даьдалале, шоллагIдар хьаотт: очеркаш, репортажаш, корреспонденцеш, заметкаш.

Хьава яьй 1946 шера октябрь бетта 10-ча дийнахьа Казахстанерча Кокчетавски областа Чкаловски района Донецки яхача юрта. Цун да Галашкара Цхьорой Исапа Ахьмад шозза саг йоалаяь хиннав. Шин сесага даь 4 воIи бархI йоIи хиннад цун. Хьава ше, цун кхо вошеи кхо йишеи шоллагIча сесага Баркинхой Солса Хаде даь хиннад. Тайпан цIи Таьтенаькъан (Татиев) аьнна язъяйт цу цIагIара хьабаьннача наха, из хьайоагIаш я Хьавай даь-даь даьгара. Таьта яхаш хиннав из. Дезала да заман Iоткъам дика лайна саг хиннав. Сталина репрессеш йолча хана ворхI шу Соловецки гIайрен тIа дIадихьад цо, кортамукъа воацаш. ХIаьта а цхьа пайда баьннаб цунна цига даьхача шерех, бусалба дешар дийша волча цунна, дунен дешар хьийхад цига. Бахьан из долаш; язде, эрсий мотт бувца ховш хиннав Исапа Ахьмад. Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, ГIажарий-Юртарча колхозе къахьега таро хиннай цун, кIезига-дукха дийша хиларах. Учетчика а, ферма заведующе а, иштта кхыдола а балхаш даьд цо вай юртбоахаме.

Хьава дешаш хиннай Галашкарча школе, цига 8 класс яьккхача цIагIа соц из. Вешта, цIагIа соц аьлча нийса ца хила а мег; кхы школе ахац из, ала деза укхаза. Из къахьега йолалу, юртарча библиотекан болхло йолаш. Сона хеташ (моллагIча сага а хетадала тарлу из иштта), цун новкъостал чIоаггIа эшаш хиннад дезала, хIана аьлча юрта вахача, боккха дезал болча сага цхьа дезалхо балха дIанийсвалар, ше кхаба а кхычарна гIо де а цун низ кхачар лоархIаме хIама да. Хетаргахьа, кхычарел дикагIа Хьавас ше а кхетадеш хиннад мотташ ва со из. ХIаьта а школацара бувзамаш хоададац цо. Итт класс яккхалца дIахо деш цо юртарча сайранарча школе. Цул тIехьагIа, университете деша а этте, № 1 йолча школан хьехархочун гIулакх караэц цо. Бераш цунна а, из берашта а езаш хинна хиларах вIалла шеко яц са. моллагIа дош зIамгачоа а воккхачоа а дег чу дужаргдолча тайпара ала ховш саг я из. Цу тайпара оамал йолча сагах, «наьха дег чу яла ховш саг я из», оал гIалгIаша. Бакъда цига дукха болх байтац цунга. Уж мо бола мехкарий наьха бIарг тIаотташ хул, къабаллалца багIийтац. Кхы а ши шу даьлча (1970) — цу хана Хьавай 24 шу мара даьнна хиннадац — из маьре йода Шолжа-ГIалий тIа вахаш хиннача Абаьданаькъан ВоахIапа Бекага. Наха вовзаш, лоархIаш, сийдолаш саг вар из цу хана а, тIехьагIа а. Саг йоалаеш, Ленинградера театра, ашарий, кинемотографе паччахьалкхен институт а яьккха, театровед яха балха говзал йолаш, Нохч-ГIалгIай теникий театра директор вар Бек. Из институт яьккха нах цу хана геттара кIезига бар вай къаман. Сона ховш, цига дешаш хиннабар кинорежиссёраш Мамилгнаькъан Сулумбик, Даканаькъан Мухьмад, Котанаькъан Сулумбик, театра актёр хинна Цисканаькъан Мухьмад. Бек 8 шу воккхагIа вар фусам-наьнал. Оалаш ма хиллара, кхалсаг сиха къалу, цудухьа мар, кIеззига хинна а, воккхагIа хила веза. Хоза дезал бар царбараш. Аз зийнадар из тайп-тайпарча моттигашка: газета редакце Хьава хьаеча, театре спектакла премьера йолча, новкъа боагIаш-болхаш кхийтача. Кхаь шера, Бека кулгал деш, къахьега дийзар са газета редакце, цу юкъа дукха моттигаш хилар дезала даьца-наьнаца го везаш, къамаьл де дезаш.

Укхаза а, шанта лелаеш, цIагIа ягIа лаьрхIа яцар Ахьмада Хьава. ГорОНО гIолла школе балха отта хьежаяр из, цох пайда хиланзар, гIалий тIарча школашка из дIаэца моттиг кораянзар. Нийса аьннад, шийна тIехьа дика доацаш, во доагIаргдац. Иштта нийсделар къонача кхалсага вахаре а. 1971 шера дар из, Нохч-ГIалгIай радио гIалгIай диктор хинна Iоахарганаькъан Мадина маьре йода, цунца дувзаденна цо къахьийга моттиг мукъайоал. Мала хьаэцаргва, цу гIулакхах лоархIавергвола саг мичара лохаргва яха хаттар отт радиокомитета кулгалхошта хьалха. Цу хана радио гIолла вола телерадиокомпане председатела заместитель вар Овшанаькъан Махьмада Мустафа. Радио болх беш бар цIихеза йоазонхой а журналисташ а: Галайнаькъан Хьасан, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIид, Гаьгенаькъан Гирихан, Шакренаькъан Батарбик, Курсканаькъан Ювсап, кхыбараш.

Ювсапа тIадилладар диктор лахара гIулакх. Эггара хьалха из вахар паччахьалкхен университете багахбувцам, литература хьехаш вола Дахкилганаькъан ИбрахIим волча. Цунца дагаваьлча дикагIа корава тарлора, меттах кхеташ а, из шаьра бувца ховш а вола саг. ИбрахIима могаяь хиннаяр ший студентка. Цул тIехьагIа, цун фусам-даьгара пурам даккха а ма дезий. Ювсап воагIа Бек волча, Хьава диктора балха араялийта дехар духьа. Цу хана ваь воI кара волаш йола кхалсаг, радио микрофона хьалхашка Iохов. Ах бIаь шу даьннад укх шера, из журналисташта юкъе къахьега дIайолаенна. Цу юкъа дукха халонаш нийсъеннай цун вахара новкъа, хIаьта а кадаш, латкъаш лела Iемайоацача Хьавас, уж атта ловш санна хеталора, юхь тIа хобораш, дег тIа муаш цар дуте а. 1973-ча шера Шолжа-ГIалий тIа Пригородни район юхаялар дехаш митинг хул. Цу юкъе хиннав аьле, балхара дIавоаккх ВоахIапа Бек. Цун фусам-нанна а бокъо луц, радио микрофона хьалхашка Iохувшаш, къамаьл де, диктор мара из еце а. Болх бита безаш хул. Из дIахьожаю каьхатий отдела редакторалла. ДIахо кагирхой передачаш еча редакце къахьег цо. Юха а лоаца хул цига цо йоаккха ха, ялх бетта къахьийгача, ше хиннача каьхатий отделе юхайода. Цига йолашше, ашарий программаш кийчъяр тIадулл цунна, цу балхах Iаьдало кепиг а луц. Тамашийна хIама да из, доагIаш алапи доацаш, бIарччача редакце бу болх баьб цо ювцача хана юкъá. Кхывола саг хиннавларе, кулг тесса, оашош хьабелаш ер болх аьнна, ваха хургвар. Бакъда массадолча хIаманца сабар хилар хьаькъалца а сага иманца а дувзаденна да. «Сатехача салтечох, эпсар хиннав», яхаш, да вай кица. Аз литература хьехача 7 классе дешаш йолча цхьан йиIига, сов сиха из кица Iодеша енна, «Сатехача салтечоа, эппаз хиннад» аьлар. Дукха гIалат-м яьннаяцар из. Хьавайна доагIаш да уж шаккха хIама. Цо сатохарах «эпсар» а хилар цох, цул тIехьагIа «эппаз» а хилар цунна. Телерадио хьалхара хьаким дIа а ваьле, цунна когаметта хьатIавоагIа Мареченко Юрий. ГIалгIашца хоза бувзамаш долаш а, уж дукха безаш а, саг вар, яхаш, дувц цох. Ашарий редакци хьайийя, алапи а хургдолаш, цига редакторалла хьожаю Абаьданакъан Хьава. Нохч-ГIалгIай республика йоххалца, цу чу къахьегаш а хул из. Цига йолаш, вай культуранна дикка накъаяла вIаштIехьадаьлар цун. Каст-каста кийчйора цо концертий программаш. Уж хетаяь хулар юртбоахама болхлошта, цIейш долча къахьегама коллетивашта: лорашта, хьехархошта, гIишлонхошта. Радио яздеча каьхаташ тIара дехараш кхоачашдеш а, концерташ кийчдора. Цунца бувзам лоаттабеш бар дуккха композитораш, иллиалархой, дешаш яздеш бола поэташ. Ахьмада Хьавайга гIолла, цо гIо а деш, хьахинна дукха а хоза а иллеш да вай къаман. Ше цига йолаш, цо бувзамаш лоаттадора «Зама», тIехьагIа «Лоаман оаз» яхача ансамблашца хиннача Зейтанаькъан Тимураца (карарча хана вай республикан культуран министраца). Хьавас дешаш могадеш, Тимура мукъам боаккхаш, хьахилар тамашийна хоза иллеш. Цхьадараш шоана дагадаохийта лов сона.

Иштта кхолладелар Гаьгенаькъан Гирихана дешаш яздаь «Гучаяла» яха илли:

«Гучаяла, гучаяла,
Седкъа санна лепашъяр.
Гойта къона бордий ала,
КIажар лаьтта кхоачашъяр».

Цхьа ха яр, алапи дукха гоадеш, хьа ца луш цаI-шиъ бутт боаккхаш. Бухгалтераш лечкъаш хулар болхлоех, цар даим цхьа хаттар шоашта хьалхашка увттадендаь: «Алапи маца хургда?» Журналисташа уж дешаш бухгалтерашта хетадаь оалар цу хана. Ахча деце а, бегаш бе бицлацар уж.

Иштта, Хьавас дакъа лоацаш, хьахиннад Коазой Тимура дешашта даьккха «Хьо йоацаш...» яха илли а:

«Хьо йоацаш, мегаргвац со;
Хьо йоацаш мегаргвац со.
Алал хьай мегаргйий
Со воацаш хьо?»

Цкъа радио ваха волаш, ашарий программай редактора хаьттар сога:

-ВIалла иллена дувшаргдолаш дешаш дий хьа?

-Хьожаргва со, — аьлар аз. Хьалха аз яздаьча дешашта даьккха дар «Лаьтта-нана» яха илли, из дийкар Боканаькъан Ахьмада «Беке къонгаш» яхача романах оттаяьча «ЦIий кхайк» яхача спектакланна юкъе, из дIааьннад Зангенаькъан Руслана, Новрбенаькъан Руслана, «Турецке хоро». Цул совгIа, Ахцинаькъан Хадижата дIааьнна «Яндаре» яха илли гIалгIай меттала доаккхаш тоадар а со вар. Чу а ваха, хьежача, аз хьакъоастайир цхьа байт. «Мехкарий» яхаш яр из.

ДIаелар аз Хьавайга, дукха ха ялале, радио чугIолла дийкар сона хургда аьнна ца меттача беса хоза илли. Телевидене яьккха хиннача клипо-м геттара доккха дикахетар дир сона:

«Сона-м хац фу дергдар,
Мехкарий бецаре;
Цар хоза кочамаш
Коа кхесташ ецаре.
Седкъашта ховргдарий,
Дошо мо къага?
Бордашта ховргдарий
ЦIи санна дага?..»

Вай республике дика йовзаш хинна пандарча Инаркъанаькъан Хасолта Мадина (поэта Хьоашалнаькъан Iаьлий фусам-нана), цун концертни программа хьаярца, дуккхача наха дIайовзийтар а Ахьмада Хьава яр.

Поэтаца, РСФСР гIорваьннача иллиалархочунца Хамхой Ахьмадаца къахьегаш, цунна гIо деш вар со, студент волча хана. Из хайнача ашарий редакцен болхлочо аьлар:

-Диктофон дIа а йихьа, Ахьмада оаз, «Йола сога» («Лорса Лида») яха илли ше кхолларах цо дувцар Iа дIаяздоре, цох передача ергьяр аз.

-Из-м хала дац. КIира пхе дийнхаьа, делкъел тIехьагIа из волча хул со, — аьлар аз. Цун дехар кхоачашдеш, Хамхой Ахьмада къамаьл дIа а яздаь, радиога ладувгIарашта довзийтар, мичахьа, маца кхолладеннад цIихеза илли, мала хиннай, мичахьа яьхай, поэта мишта яйзай Лорса Лида. Хоза къамаьл хилар цох.

Цу мугIарера Хьавайна карагIа мел даьнна дика гIулакхаш дийца а дагадеха а варгвац, хIана аьлча дукха да уж.

1992 шера Нохч-ГIалгIай радио мел хинна гIалгIай балхара дIабоах, керда эттача Iаьдало. Бакъда укхаза а паччахьалкхено кIалбитац вай мохк. Хьаю телевидени, радио. Духхьашха халонаш дукха-м яр цу балхаца ювзаенна, моллагIча керадча хIаман юхьиг из доацаш хилац. КIезиг-кIезига доагIаш хьаметтадера из гIулакх. 1992-ча шера декабрь бетта цига балха йоагIа Ахьмада Хьава.

-Балха эттача шоллагIча дийнахьа, — дагалувц цо, — телемарофон дIаяхьа оттайир со. Из еш яр, хIирашкахьара фусамех беха лелача наха гIо дар духьа. Цул тIехьагIа, хIетта хьаяьча ППС оалача полка гIо де цхьаькха а йир.

Наьсаре йолаш, Хьавас къахьег радио керттера редактор, телевидене кагирхой передачаш кийчъеш. Каст-каста яха езаш нийслора Пригородни районера репортажаш е. Балха тIа лакхлу хьинар дола кхалсаг. Цох хул общественни программай керттера редактор, радио гIолла йола председатела заместитель, телевидене отдела редактор. Цигара йода из 1995-ча шера пенсе, амма болх бита лаьрхIа яцар, 1984 шера денз СССР а, тIаккха Россе а журналистий цхьанкхетара доакъашхо. ГIалгIай паччахьалкхен телевидене болх беча юкъа цо кийчъяьча передачашта юкъе я «ЦIенгахьа бода бIаьха никъ», «Хозачун дунен тIа» (художникех), мехкарашта хетаяь «Сув» яха передача, «Къаман жовхьараш», «Дешар», къахьегама а тIемай а ветеранашта хетаяь «Сийлен аллея». ТIеххьарча передачага гIолла, цо дийцад гIалгIай къамах болча цIихезача дуккхача нахах: Келаматанаькъан Русланах, Россе хьалхарча турпалах Осканаькъан Сулумбиках, паччахьа заман инаралех, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема доакъашхоех, кхыбарех.

Карарча хана а Наьсарерча ГТРК лаьрххIа йола корреспондент йолаш, къахьегаш я Абаьданакъан Хьава. Хьалкхийнаб къонгаш. Дийшад, балхаш тIа ба. ВоккхагIвола Мухьмад экономически Iилмай кандидат ва, Магасерча университете экономикеи социологии хьех цо. Ахьмад «Iарамхи-Трэвэл» яхача компане генеральни директор ва. Эггара зIамагIвола Зураб Туркий мехкарча Антале вах, цун туристий бизнес я. Хьава ше шоллагIволча воIаца Ахьмадаца Эбарга-Юрта (Троицке) ях. Ала деза, Хьавайи Бекеи юкъера воI деша говзал йолаш ва аьнна. Цо, таржам даь, гIалгIай меттала даьккхад туркий йоазонхочун Садетин Джонполата «Дото шалта» яха книжка. Ший болх баь ца Iеш, беш, сомий беш лелаю Хьавас, хоза а хеташ.

-Хетаргахьа, — йоах журналиста, — даьгара хьадоагIаш да тха из, лаьттанца безам хилар а, цунца къахьега ловш хилар а. Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, Галашка тхо даьхача моттиге йоккха сомий беш кхеяьяр цо.

Хьавас хьинаре дакъа лаьцад вай къаман республика меттаоттаеча балха юкъе, из хиннай цу лостамагIа къахьийгача Халкъа совета доакъашхо. Ше бусалба саг хилар а дицдеш яц из, Хьажа-ЦIа хиннача цох майрра Хьава-Хьажа ала мегаргда. Паччахьалкхено цунна деннача совгIаташта юкъе я «Карахдаьннарех» яха орден, Москверча ВГТРК-ас енна «Радио тIехдика болхло» яха цIи, Россеца дола 250 шу далара хетаяь майдилг, кхыдараш.

ХIанз мо могаш-маьрша, къахьегама хьинар кIезиг ца луш, бIаь шера а, кхы дукхагIа а яхийла, вай мехка сий доаккхаш, хьайоагIа кхалсаг, нана, ший къаман йоI.

 Абаьданаькъан Хьава интервью эцаш я гIалгIай хьалхарча президентагара Овшанаькъан Русланагара
(аьрдехьара аьттехьа) дирижёр Янданаькъан Мадинат, Малсаганаькъан Ахьмад, Абаьданаькъан Хьава