Skip to main content

ГIалгIачун дог чудаьлла саг

Укх шера 90 шу дуз ший къамах дог лазаш, боарам боаццаш из дезаш хиннача Малсаганаькъан Оарцхой Ахьмада.

Малсаганаькъан Ахьмад

Вай къаман истори а литература а довзача наха юкъе саг хуле тамаш я, Оарцхой Ахьмад ца вовзаш. Цун даь-да Малсаганаькъан АртагIа 1878-ча шера туркашца баьча тIема юкъе дакъа лаьца, из бахьан долаш милице прапорщика чин денна саг хиннав. Цхьаццайолча моттигашка из гIалгIай дивизиона командир хиннав аьнна яздаь корадоагIа. ХIаьта Ахьмада да Оарцхо 1908-ча шера Воронежерча тIема гимназе хьалхарча классе дIа а этта, 1916-ча шера из тIехдика чакхъяьккха ваьннав. 1917-ча шера цо дIахо деш Петроградерча артиллерийски школе, дийша ваьлча, прапорщик волаш гIулакх деш хул Казанерча 77-ча артиллерийски бригаде. Оарцхо цIавоагIа 1918-ча шера, дIахора цун никъ бувзалу Граждански тIемца (Долакха-Юрта лаьттача тIема командующи ваь хиннав цох Орджоникидзе Сергос), тIом чакхбаьлча, цо хьинаре дакъа лаьцад къаман культура, литература дегIакхувлача балха юкъе. 1933-ча шера, цо хьалхале лелаеш, кхелла хиннад гIалгIай драматически театр, цо язъяь хиннай тахан школе Iомаеш йола «Салихьат» яха пьеса, Малсаганаькъан Дошлакъаца цо язъяь «Кердача наькъа тIа» яха пьеса а иштта Iомаеш я ийслагIча классе. ДIахо Оарцхос чакхъяьккхай Къилабаседа Кавказера хьехархой институт, цул тIехьагIа дийшад аспирантуре. Иштта нах хиннаб лакхе хьоахаваьча Ахьмада дай. Цун 30 шу даллалца, воIа дика масалаш гойташ, ваьхав АртагIа Оарцхо. Цудухьа майрра ала йиш я, къаман яхь, ший мехкацара безам яхараш санна йола оамалаш воIа даьгара хьаийца хиннай аьнна.

Малсаганаькъан Оарцхой Ахьмад сона эггара хьалха вайзар 1975-ча шера. Цу шера итт класс яьккха а ваьнна, со деша эттар Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультета къаман отделене. Хьалхарча шера оаха Iомадаьча Iилмашта юкъе яр эрсий фольклор. Из хьехаш вар, вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа эггара хьалха деша оттарашца Шолжа-ГIалий тIарча хьехархой института историко-филологически факультете деша а этта, 1962-ча шера из чакхъяьккха вола Оарцхой Ахьмад. Цунца цхьана деша баьгIабар дуккха цIихеза бола нах: профессор Дахкилганаькъан ИбрахIим, литературни критик Малсаганаькъан Або, журналисташ Къоастой Башир, Шеденаькъан Султан, кхыбараш. Дийша ваьлча, институте хьеха вут Ахьмад. Лоаццача юкъа цох хиннавар филологически Iилмай кандидат, эрсий а доазол арахьарча а литературай кафедра доцент, фольклорист, литературни критик, тIехьагIа цунна еннаяр прфессора цIи а. Эггара хьалха из тха курсаца вIашагIкхийттар, сона дагадоагIачох, универитета 56-гIа аудитори яр. Тха курсе 100 саг вар, нийса ахаш нохчий бар, ахаш гIалгIай бар. Цу шера конкурс йоккха хиларах (цхьан метте 4 саг) 50 итт моттиг еннаяр гIалгIашта а. Аудиторе чуваьлар юкъерча дегIара, лаьгIо ког лувзаш, сабаре борал дола саг. Ахьмад цIаккха сиха лелаш вайнавац сона, сих ца луш, уйла йий ловзаш санна хетар цо хIара ког. Лакхача кафедранна хьалхашка дIа а этта, ше хьавовзийтар хьехархочо. Даьх чIоагIа тара вар Ахьмад юхь тIара, цудухьа школе денз Оарцхой йоазош а сурт а довзаш долча тхона, вIалла цо хьа ца аьлча а ховргдар из драматурга воI волга. Цо къамаьл доладешше а, хайра тхона, из бегаш дукха безаш саг хилар. Студенташ бовза дагахьа, тайпан цIераш еша волавелар из. Тхоца дешаш яр БIарахой Лида яхаш йоI.

-Барахоева, — аьлар Ахьмада. Кхыбараш санна сабаре а ца гIотташ, «чIарх» аьнна, кадай ураийккха:

-Со я, — аьлар Лидас.

Хетаргахьа, из сухал хоза хийттаяцар Ахьмада. КIирвенна хьа а хьежа, эрсий меттала:

-Iоха, Iоха, хьанна еза хьо? (Садись, садись, кому ты нужна?) — аьлар цо.

Тхоца деша эттаяр дегIа гIийла а геттара берах тара а йола Дошлакъий-Юртара Албохчанаькъан Зоя. Бокъонца из ца йовзача сага, 7-8-ча классе дешаш я аргдар цох, сов къона хетарах. Цунна бIарг тIаэтта хиннабар хьехархочун а:

-Из бер хьанцад шуца? — хаьттар Ахьмада. Аудиторе, «гIогI» аьнна, белам эттар йIаьххача хана. Бегаш мичаб бIаь саг цхьан оазаца велавалар. Зоя цIийелар, ше гIалатваьннилга хайча, Ахьмад ше а велавелар. Университет яьккхача, Зоя вай художникага а поэтага а Аькхенаькъан Хасолтага маьре яхай аьнна хезар сона.
Цу тайпара дIадоладелар тха Оарцхой Ахьмад вовзар. ХIара дийнахьа яхар санна, из бIаргагуш, Iуйре-сайре дика ювцаш, пхи шу даьккхар оаха. Цу юкъа тайп-тайпара моттигаш нийсъелар, цунца гIулакх леладе дезаш. Студенташца ший ханарча нахаца санна вар из. Цудухьа атта хулар цунца къамаьл де. Дукха ха ялале, тхона хайра эрсий мотт хьехаш йола тхоай хьехархо Беканаькъан Хьадиса Панта цун хьалхара фусам-нана хиннилга а, цар ши йоI йолга а. Уж йиIигаш а шаккхе йовзар студенташта, бIаргабайча малашб ховра. ЦаI дар новкъа, уж цхьана ца бахаш, къаьста хилар. ШоллагIча курсе дар мотт сона тхо, университете гIолла Ахьмада шозлагIа саг йоалаяьй яха хоам чакхбоалача хана. Кастта из кхалсаг а яйзар тхона, хIана аьлча из цига филологически факультете деша ягIар. Из яр Чехкенаькъан Мухьмада йоI Iайшет. Ахьмадал 24 шу зIамагIа яр цун шоллагIа фусам-нана. Тахан из вай республике йовзаш я хьехархо а йоазонхо а санна, тайпан цIи маьраяр язъяйт цо.

Студент волаш а дийша ваьнна балха волча хана а, сай Ахьмадаца хинна цхьацца вIашагIкхетараш дувца лов сона, дерригаш ца дувце а. Университете дешаш а хинна, делкъийна цIаваха аьнна хьаараваьлар со. Радионна даьча йоазонех хьаийца дикка ахча дар сога цу дийнахьа. НаIарга хьал-Iо хьежаш, латтар хьехархо. Ди дика а дийца, фуд-малад хаьттар аз.

-Даьра, дац хIама-м, хIанз обед де малагIча оагIорахьа гIоргвар-те, яхаш, латт-кх со, — аьлар Ахьмада.

Цу хана Шолжа-ГIалий тIа дулх-хьалтIам эггара дикагIа кийчдер «Дошо сай» яха кафе яр. Университетá дукха гаьна а яцар из.

-«Дошо сай» йолчахьа хьалгIо вай? — аьлар аз.

-Цхьаь ваха дог-м дагIац, — аьлар цо. —Сабардел кIеззига.

Цу хана, балхара йистеваьнна, ингалсий мотт хьехаш вола Малсаганаькъан Уматгире Iалихан хьаараваьлар.

-Iалихан, -аьлар Ахьмада, — укх зIамигача сага дулх-хьалтIам даа дех-кх вай. Цхьаь ваха догдагIац. Хьо воагIаре-м гIоргвар со.

Цкъарчоа юхаозавелар Уматгире Iалихан, бакъда тайпан вошас дехар дича, из а раьза хилар. Цу хана мобильни телефонаш а яцар, новкъа йоагIаш ца лаьцача такси а лоацалуцар.
-ХIама эшац, лувш-оалаш, гIаш хьалгIоргда вай, — аьлар Ахьмада. — Цигара цIадолхаш-м машинаца даха дезаргда.

Цхьа остановка хиллал никъ мара бацар тха бе безаш хиннар. ДоаггIача тайпара царна шу а оттадайта, уж йистебаьлча таксеца цIавахийтар аз шаккха.

ШоллагIа тха вIашагIкхетар хилар Къоастой Iалихан Москвера цIавена, Шолжа-ГIалий тIа воша волча (Беслан) Iеча хана. Университете со бIаргавайча, Ахьмада аьлар:

-Къоастой Iалихан вовзий хьона?

-Ше вовзац, вувцаш хезав, литературни критик санна, — жоп делар аз.

-Укх сахьате аз вовзийтаргва хьона. Укхаза хьатIава везаш ва из.
Кастта бебоаллаш «дипломат» оала тIорми болаш, гучаваьлар Iалихан.

-Iалама хозача моттиге Iохайша, ара салоIаргдар вай, — аьлар хьаьшо.—КIордаяьй сона уж ресторанаши кафеши.

-Микрорайоне сона йовзаш хоза Iи долаш моттиг я, цига гIоргда вай, -аьлар Ахьмада. Тхо сайцар университета 3-ча корпуса дукха гаьна доацаш. ГIа теха, баьццара гIамагIаш ягIаш, сийна, хоза бай болаш моттиг яр из. Дикка ха яьккхар шин новкъосто цига Iеш, гIулакх деш со а волаш. Ахьмада цкъаза бегашта Iоттар йора Iалихана, вокхо Ахьмадага юхаоалар Бармалей хулар.

КхоалагIа цу тайпара са вIашагIкхетар хилар сай хиннача хьехархочунца, дийша а ваьнна, саг а йоалаяь, Шолжа-ГIалий тIа вахаш волаш. Москвера поэт ТIоаршхой ИбрахIим венавар республике, ший сесагаца Галинайца. Аз чубийхар се волча уж а цар хьоашал доагIаш бола нах а. Царна юкъе вар хьехархо хинна Оарцхой Ахьмад, книжни издательствон редактор Заьзганаькъан Азамат, радиожурналист Пхьилекъонгий Махьмад-Рашид, поэташ Хьоашаланаькъан Iаьла, Вешкаранаькъан Мухьмад. Из сайре оаха дIайихьар Ахьмад тхьамадал вагIаш. Юххера цхьаькха цхьа моттиг дагаух сона. «Сердало» газета воккхагIвола корреспондент вар со цу заман чухь. Се вагIача 613-ча кабинете кхоана араяла езаш йола газета номер ешаш воаллар со. Вешта аьлча, цу дийнахьа «дежурство» яха гIулакх кхаьчадар сога. Ах бийса яллалца балха а хинна, газет арадаккха мукъа луш кулг а яздаь мара цIаваха йиш йолаш вацар со. Цу тIа цхьа гIалат долаш язде йиш яцар кулг, хIана аьлча шоллагIча дийнахьа выговор тоха тарлора. Цу ханна телефон техар. Оазах вайзар сона Ахьмад.

-Сали, -аьлар цо, — укхаза хьалва вIаштIехьа дий хьа?

-Мичад шо? — хаьттар аз.
-Микрорайоне, — белггала хьаийцар шоаш сайца фусам.

-Тахан дежурство кхаьчай сога, тIеравала йиш йолаш вац со, — аьлар аз.

Ши кабинет магIахьа вагIар промышленностеи транспортеи отдела корреспондент Угурчанаькъан Азмат-Гири. ДIадийцар аз цунга этта гIулакх.

-Iа хьай болх хьабе, аз дIабоаккхаргба хьона из бехк. Со гIоргва цига, — аьлар новкъоста.

Ахьмад наха тIера, гаргалол лоархIаш саг вар. Тховсара мархаш доаст яхаш дар из. Городе вайнача сога:

-Воллел Катаяме даха доагIаргдар вай, — аьлар цхьан хана са хиннача хьехархочо.

-Фуд цига? — хаьттар аз.

-Хьаволле хьо, фуд-м гургда хьона. Марха къоабала дийца, юхадоагIаргда вай.

Шин фусаме дахар тхо. Хьалхаръяр, наькъа новкъоста яхачох, Озанаькъанга маьре йолча цун йоккхагIча йиший фусам яр. Со Ахьмада цаI мара йиша яц мотташ хиннавар цу ханналца. Сона йовзаш хиннар яр радиокомитете балха хинна Оарцхой Мáра. ХIаьта цу бус яйра сона Оарцхой йоккхагIйола йоI а. Цигара даьлча, тхо чудахар могаш воацаш воI волаш, цунга хьожаш ягIа Малсаганаькъан нус йолча. Камаьрша саг вар Ахьмад. ДIачу мел вахача ахча Iокхувсар цо. Гаргалол чIоагIъеш дола, из лоархIаш хилара тешал ду хIама ма дий из а.

Ше эрсий багахбувцам хьехаш вале а, дукха къахьегар цо гIалгIай багахбувцам гулбеш, цунна кепа етташ. Масала, цо арадаьккхадар «Кицаш» яха книжка. Къаман дикагIа мел дола кица дIаяздаь, цунна юкъедихьадар цо, тIехьа тIайоагIача тIехьенашта дицлургдоацаш. Эггара хьалха цун книжка тIара дийшар аз «Барзкъо бахьа хозбаьб», «Хозал — делкъелца, дикал —валлалца», «ТIаьда болаш, хьовзабе саьрг», «Ала йоIага, хаза несийна» яха а кхыдола а къаман хьаькъала жовхьараш.

ГIалгIай шира иллеш наха хоза хеташ, цар каст-каста дешаш, дIаоалаш да. Уж дерригаш вIашагIтеха, арадаьнна книжка дац вай къаман. Бакъда ший хана из кхоачашде хьежа хиннав Малсаганаькъан Оарцхой Ахьмад. «Илле тамаш» аьнна цIи а тилла, 1990-ча шера Шолжа-ГIалий тIа цо арабаьккхабар халкъа иллей гуллам. Дуккхача иллиалархошта а хьехархошта а чIоаггIа накъадоалаш хьадоагIа из книжка. Бакъда цо а чулаьцадац деррига вай къаман мел дола иллеш. Ховш ма хиллара, иллеш декъалу керттерча диъ даькъа: турпала иллеш, балха иллеш, берий иллеш, лирически иллеш. Уж шедола тайпа кIезиг-кIезига шийна чулаьцад Оарцхой Ахьмада книжко.

Из книжка оттадаь саг санна дIаязваьв цо ше, хIана аьлча тайп-тайпарча наха баь болх ба цо вIашагIтехар а арабаьккхар а. Цул совгIа цхьадараш литературни тоадаьд цо, книжканна йоккха дешахьалхе язъяьй, кIезига довзача дешай дошлорг деннад. Из цIенхашта болх болга ха йиш я, цунна рецензи язъяьр а арадаккха могадаьр а профессор Дахкилганаькъан Iадрахьмана ИбрахIим хиларах. Ший дешахьалхе чакхйоалаш, Ахьмада аьннад: «Таханалцца арадаьнна ераш ма дий аьнна сона довзаш гIалгIай меттала иллеш дац. Укх сборника юкъедихьад хьалха кепа теха, арадаьнна, аз айса дIаяздаь, цхьаболча йоазонхоша, Iилманхоша сога хьаденна иллеш. Бакъда турпала исторически иллеш укх сборника тIа дац, хIана аьлча, царна къаьстта кепа тоха дага йолаш я Iилма-тохкама институт».

Геттара дIаьха турпала иллеш, цо аьннача беса, цу тIа дац. Бакъда турпала иллеш хила йиш я зIамагIа боарам болаш а. Масала, царех да ала мегаргда «Граждански тIем тIа лаьттачарна даьха илли». Из илли шин тайпара да: дIаьхеи лоацеи. Книжка тIа еннар йIаьхагIйола цун кеп я. Дукха ха йоацаш (массехк шу хьалха) школе 7-ча классе Iомадеш дар «Партизаний илли», из цун шоллагIа, зIамагIйола кеп яр. Зязиков Бахьаудина ший «Турпала вахарцара ийс ди» яха повесть язъеш, тIеххьардар цунна юкъедихьад, керттерча турпалхочоа Налганаькъан Мандречоа дукха деза илли санна. Сона хеташ, цох майрра ала мегаргда, турпала илли да аьнна. Ше ГуржегIа тIагIертача хана, «Шамалас даьккха илли» а да, турпалча илле зIамагIа боарам болаш.

Карарча хана, таьзет долча кхалнах белхаш Iаьдал дац вай, хIаьта а кхоаччара нах шоашцара дукха веза саг къаьстача ца бийлхача Iелуц. Укхаза таьзет аз хьоахадара бахьан да, книжканна юкъеденад белхамаш а.

ДукхагIа книжканна юкъедихьараш безамах дола иллеш да. Мехкараша хьалха а хIанз а доахаш хиннад лирически иллеш, царга товш а хиннад уж. Со цецвоаккхаш да, йоIа аьнна цхьа илли. Дувцача книжка тIа да из, «Хьайна езе» аьнна цIи йолаш. Аз тамаш ю селла хоза дош ала ховш из даьккха йоI хиларах. Вай заман чухь из яхаш яларе, гIоръяьнна поэтесса хургьяр аьнна хет сона цох. Деш вай из:
" Бийса Iаьржа я аьле,
Ди кхаьла да аьле,
Ца воагIаш ма Iелахь,
Никъ гаьна ба аьле.
Бийса Iаьржа яц хьона,
Ди кхаьла дац хьона,
ЙоI езача кIантанна
Никъ гаьна бац хьона«.

Тхо студенташ долаш, сона дагадоагIаш, цхьаькха цхьа книжка дар цо арадаьккха. «ГIалгIайи нохчийи фаьлгаш» аьнна цIи а йолаш, эрсий меттала арадаьннадар из. Хетаргахьа, цунна кепа техаяр Москве. Из бахьан долаш, Iаьдало а нохчий къамах болча наха а Iоттараш еш моттигаш а хилар. Царне деза ца деннар дар, «нохчий» яха дош тIехьаоттадар, «гIалгIай» хьахьалха а даьккха. Ахьмада цIаккха а ший къаман хIама лоха лоаттадацар, хIана аьлча иштта кхеваь хиннав из къонахий хьабаьннача цIагIа. Къонах волаш ваьха а ваьхар из; эсала, доастама хIама ца дезаш. Iилманхо а хьехархо а вайцара къаьстар 1993-ча шера.

 ШоллагIвар — Оарцхой Ахьмад