Skip to main content

Нахах шоллагIа цIераш техкарах лаьца

Укх тIехьарча хана мода хинна дIадахача гIулакха хьакъехьа

Сага вахаре хулаш йолча хозагIча моттигех цаI я аьнна хет сона, цох цIи тиллар. Шийна дукха везача, сий долча къонахчун е сув санна йолча кхалсага цIераш тахка хьож вай берех. Царех цхьаяраш геттара къаьна, ширача замангара хьайоагIаш хул.

Масала, аз хьехача школе дуккха йиIигаш хиннай Забура яха цIи лелаеш. Из мичара хьайоагIа дIатехкача гучадоал, Дауд-Пайхамарга Дала доссадаь хиннад Забур (Евангели), цу тIара хьайоагIаш цIи я из. Цхьаькха цхьа йиIиг йовз сона Инжила яхаш цIи йолаш, Инжил (Библи) доссадаь хиннад Iийса-Пайхамарга. Из цIи хьахилара никъ иштта ба. Вай къаман дукхагIйола цIераш Iарбий меттацара хьаийца я. Масала, царех я вайна хоза хеташ йола Лейла, Фатима, Муслим, Або, царех тарра кхыяраш а. ХIаьта эггара чIоагIагIа яьржа маIача сага цIи Мухьаммад я. Цун бахьан вайна ховш да, из хиннав тIеххьара пайхамар, Дала цунга доссадаь хиннад КъорIа. Цкъа вай республике венавар цIихеза иллиалархо Лоза Юрий. Цунгара интервью эцаш, аз хаьттар:

-Фу дар хьона эггара чIоагIагIа тамашийна хийттар, дег чу дисар?

- Со эггара чIоагIагIа цецваьккхар дар, Мухьмад яха цIи лелаю нах геттара дукха хилар... — аьлар Лозас, са хаттара жоп луш.

Хоза цIераш техкар вайна цхьанне дийхкадац, цунца цхьаккха хьарамле а яц, аьнна, хет сона. ХIаьта а цхьайолча хана, берах тилла цIи хьахезача, из тиллача сагах цецвоал. Масала, Тобик яхаш я йиIига цIи. Из цIи цох хIана тиллай ала са бокъо яц, ший да-нана долаш саг я из. Бакъда из цIи йоаккхаш хьахезача дег чу йосс цхьаццайола уйлаш. ЗIамига йолаш-м товш хул цу тайпара цIи, бакъда цох йоккха саг хилча-м из хоза товргьяц аьнна хет сона.

Цхьацца йола вай цIераш гIорбаьннача, уж цIераш лелаяьча нахах тара хилча бакъахьа хеташ техкаш нийслу. Масала, сох наггахьа мара нийслуш йоаца Сайт-Салам яха цIи тиллар са даь-да ва, шийна вовзаш Цечоев Сайт-Салам яхаш дика къонах вар, аьнна. Из цIи йизза сох йоаккхаш из ше мара саг а вацар. Бакъдий хац сона, вай паччахьа хиннача Зязиков Мурадах цIи тиллара бахьан да, композитор а дирижёр а волча Кожлаева цу тайпара цIи хилар, хIаьта цун вешех тиллар гIорваьннача иллиалархочун Бейбутов Рашида цIи я. Муслим яха цIи лелаеш Iалаьмате дукха нах ба вай республике, из цIи техка болабелар Магомаев Муслим вайзачул, цун иллешка ладийгIачул тIехьагIа. Цу тайпара масалаш дукха кхувла йиш я.

Цхьаболча наха шоай берех, вай къаман ца хинна, кердача заман цIераш техк. Из а во дац. Каст-каста хоз Анжела, Индира, Рамина, Марина, Замира, Фикрия, Салима, Зарема, Зимфира. Во да кхыдар, бокъонца гIалгIай цIераш ширъяьннарг а лоархIаш, царех кIезига пайда эцаш хилар. Цхьа кIаьнк вар аз болх беча школе, шийна товр ца даьча йиIига Iоттар яр духьа, цун даь-даь цIи тIехтохар цо, «Шахьбот» аьле. Из аьлча цу йиIига ше геттара вас яьй мотташ, дора цо из. Шахьбот яхар сона хоза хеташ цIи я, цу тIара хьайоагIаш я Шахбулат яха цIи а. Иштта къаьна а хоза а цIи я Мида, Пухонча, Анзор, Хьаьсбик (из цIи вIалла хьоаха а яьяц С. Хамчиевс «ГIалгIай цIераш» яхача книжка тIа), массагIа я уж кхы а. Кхалнаьха а я хоза, къаьна цIераш: Хамсат, Сахрат, Гошта, Банати, Калимат, Тази, Къудас.

Тахан укх йоазонца са теркам тIабахийта безам бараш нахах техкаш йола шоллагIа цIераш я. Укх тIеххьарча хана гучадувл цу тайпара хIамаш. Дас е даь-йишас тилла цIи хоза ца хеташ, воккха хилча из дIа а яьккхе, кхыйола цIи тулл шийх. Хьалха хьона йовзаш хинна Радимхан, хIанз Мадина хул; хьалха Марем оалаш хинначох, хIанз Аза ала деза. Iаьдалгахьара гIалат долаш хIама дац из. Сага бокъо я ший цIи хувца. Со кхеташ дац кхыдар: сенна эшаш да из? Харцахьа язъяь цIи тоаяр, нийса дIа а язъяйташ хувцар ше да, вешта сенна хувц из? Сона вовзача Бембулатах хьахиннав Муслим, Тимурах хьахиннав Мухьмад-Iаьла, Казбеках хиннав Хьамзат. Сога диллача, вIалла башхало яц цу цIерашта юкъе. Цхьачар уж хувцар дувзаду бусалба динца. Далла де дезаш дола гIулакх деш, хьаьналча къахьегамца хьо вахе, моллагIа цIи а хьога товш хургья; бакъда мелла еза-йоккха цIи Iа хьайх тиллаяр аьнна пайдана дац, нагахьа санна харцача наькъаца, хьарамча хIаманца хьо ваха гIерташ хуле.

Эггара чIоагIагIа боккхагIбараш лорабала безаш моттиг я аьнна хет сона, зIамига долаш берех уж хьесташ техка цIераш. Цхьаяраш техка мегаргйолаш а цхьаяраш мегаргйоацаш а я. Масала, Ахьмадах зIамига волча хана Амайг, Ахьми ала мегаргда; Махьмад-Гирех ала мегаргда Мамайг; Аминатага товш хургда Ами, Раисайх дуккхачар вай деношка Рая оал, Маремах — Манú, иштта кхы а. Уж цIераш боккха хилча шоаех сага йоаккхе а, цох цIийбала безаргбац цар. Амма цхьайола вай техка цIераш, бераш доккха хилча а царех дIа ца къасташ юс, уж байна дIабаллалца, хIаьта уж царга товш а хилац, къаьстта къоаналгахьа лестача хана. Сона вовзаш вар дика, эздий, хьинар долаш, наха дукха везаш зIамиаг саг. Бера хана Мухьмад яха цIи ца а йоаккхаш, цхьанне Момуля аьннад цох. Из цIи ца яьккхача, е даь цIи ца яьккхача вовза а вовзац из хIанз. Мухьмад аьнна Iа моллагIа саг хьоавойя, цунна тIехьа хаттар доагIаш хул:

-МалагIа Мухьмад?

ТIаккха фу ала деза, ладувгIаш вар, хетташ вар дикагIа дIакхетаргволаш?

-Момуля, — оал, вокханна из сихагIа вовзаргволаш. Вовза-м вовз, бакъда 60 шерал тIехваьннача сагага хоза тац-кх бера хана тилларах цунна тIехьара дIа ца йоалаш лела из цIи. Иштта тийхка цIераш кхы а я. БIаргаш доккхо хиларах цхьаннех Пхьиди, вокхох КIолди аьнна цIераш техкаяр. Уж ши цIи а уж лелаеш бола кагий нах а ерригача Наьсаре бовзаш, дикача тайпах хьабаьнна, эсала боацаш нах бар. Хьона фу пайда ба цун, цар бокъонца йола цIераш а ца йоахаш, царга товргйоаца цIераш йоахаш хилча. Из хоза дац. Уж шоаш-м цу гIулакха бехке а бац, царех иштта оалаш волча сага хьагойт ше эздел доацаш саг хилар. Цкъаза цу гIулакха бехке хул да е нана. Берашта бIарг ца хилийта техк оаха цу тайпара цIераш оал цхьачар. Сона бовзача цхьан дезалерча кIаьнкех а йиIигех а шоллагIйола цIераш техкараш шоай цIагIара нах бар. КIаьнкех оалар ТIали (Мухьмад), Баран (ИбрахIим), Була (Темарлан); йиIигех Дули (Марет), Кхали (Радимхан). Уж малашб хара, бокъонца йолча цIерашта тIехьа бера ханара цIераш яха езаш хулар. Нах царга дIаIемалга дар из, уж цIераш царех дIяхалга а дIачIоагIъеннилга а дар. Цу тайпара цIераш шоаех йоахаш, царна хоза хетацар мотт сона.

Къаьстта яьржа яр, со зIамига волаш, кIаьнках цIагIарчар йоаккхаш хинна Муни яха цIи. Из цIи йолаш ва Базоркин Идриса «Моакхаза тепча» яхача дувцар тIарча воккхача сага ГIоазота виIий-воI. БархIлагIча классе из дувцар дешача хана, цу дешах цу сахьате кхеттал саькха йолча йиIига юкъеют из цIи, дIахо Iодеш. Саькха йоацачо, дегабуам боацаш, цу тIа долчча беса деш. ТIаккха классе белам отт, ханахьа дIа а балац. ХIетта хьадаьча берах, ага уллача кIаьнках ала мегаргда из дош. Бакъда диъ-пхи шу даллалца оаш из цIи цох йоахаш хуле, кховзткъа шу даьлча а Муни санна вовзаш хургва из, цун бакъйола цIи сага дага а йохаргьяц. Иштта я Булкинг яха цIи а. ЗIамига волаш верста хиннача Султи яхача сона вовзача кIаьнках цIагIарчар а лоалахоша а Булкинг оалар. Воккха хилча е цун тайпан цIи яккха езаш хулар, из вувцача хана, е Булкинг ала дезаш хулар. КIаьнк футтарве оалаш дацар из, дикагIа дIавовзийта оалаш дар. Майра кIаьнк а шийгара сагага котало йохьийтаргйоацаш а вар из, цунах из ше волча ца оале а, дуккхачар Булкинг оалар. Цунна бехке, сона хеташ, боккхагIбараш а бар. Из бакъдеш цхьаькха цхьа масал доаладергда аз. ЦIагIарчар Гизайг оалар сона йовзаш хиннача цхьан йиIигах, цун цIи Косихан яле а, Гажайг оалар вокхох, цун цIи ХIажар яле а. Кхыча наха уж цIераш шоаех яьхача, хIама хьа ца оале а, уж цIийлуш санна хетар сона.

Наьсархой, сона дага мел доагIача хана, чIоагIа тIера хиннаб шоллагIа цIераш нахах техкара. ЧIунди яхаш цIи яр сона йовзаш хиннача, Лиза яхача йиIий, из цох оалаш хиннараш цун ший дезалера нах бар. ВIалла товш яцар из цIи цунга, хIана аьлча цар берригача дезале а куц долашагIа, оамалца, хьаькъалца саг яр цу тайпара цар цIи йоаккхаш хиннар. Ший бокъонца йола цIи хозагIа товра цунга, яккха йоагIаш а яр. Цхьаькха яр Миновси яхаш йиIиг. Цох массане Баба оалар. Нохчаша хIанз а оал йоккхалгахьа лестача кхалсагах баба. Ширача заман чухьа вай метта а лийннад из дош. Из нийслу вайна наьрт-орстхоех долча оаламашка «жер-баба» (жерал ягIа кхалсаг) оалаш. Амма тахан вай меттацара дIадаьннад из дош, ширдаьнна дош лоархI цох. ЙиIигах Баба алар вIалла а товш дац аьнна хет сона цхьанна меттала а. Царех тарра, сона бовзар Бурдолг (верста, герга хиларах), Хоарцам (корта хоарцамах тара хиларах), Бутуз (верста эккха валларах), МIадий (тIера бIеха леларах) цIераш яраш а. Цкъаза маIан ца дулуш цIераш а нийслора. ХIана тиллаяр йиIигах Кукуня яха цIи? Кукушках тара йоландаь тиллаяр аргда оаш. Из-м яцар кукушках (бекаргах) тара, цо «ку-кук» алацар, фуаш наьха бIенашка а дехкацар, зIамига а ма ярий из-м, из цIи цох туллача хана. Сибат а дацар цун бекаргачох тара. Дагадоххарах дIатилла хинна хургья-кх из а, кхыяраш санна. Цох тара я Чипуня яхар а. Хьона хьалха хьаотт бераш а долаш йола наьха сесаг. Малий ала деза цох? ХьалхагIа Чипуня ма оаларий цох, бокъонца йола цун цIи дага ца йоха а тарлу. Киндер е Кока яха цIераш мишта товш санна хет шоана 40 е 60 шу даьннача кхалсагага? Сона-м уж царга цхьаккха тайпара ца товш санна хет.

Сага тIерча куцага, цIека бесага хьежже а туллаш хул бер хьоасташ йола цIи. Масала, тхона (кхаь вешийна) юкъе цаI юхь, корта, бIаргаш сийрдагIа долаш вар. РакиIат яхаш йоккха саг яр тха гаргара, зIамига долча хана. ЛагIаш тIа хьа а этте аргдар:

-КIайваргах ма леталаш!

Вешта аьлча, КIайварг аьнна цIи дIаяхаяр цун. Иштта Iаьржачох Iаьржаварг оалаш оамал я вай къаман. Укхаза дагадох Гетагазова Iайнай иллецара деша:

«Кураваьлар Iаьржаварг,
Ше везилга хайча;
Сонтаваьлар Iаьржаварг,
Ше эшилга хайча...»

КIайчоа, шийх КIайварг аьлча, хоза хетаргда аьнна хет сона. Бакъда Iаьржачоа шийх Iаьржаварг аьнна йоаккхаш йола цIи тоам беш хургья аьлча бакъдац. Школе цхьан классе дешаш вар цхьан тайпан а волаш, шаккхе ИсмаIал яхаш цIераш йолаш, ши кIаьнк. Цхьа хIама дар уж шоайла къоасталуш. ЦаI кIайча юхьара вар, вож — хьатара. Уж шоаш боацача, царех дувцаш хилча, хийла хьехархочо оалаш хозар сона: КIай ИсмаIали Iаьржа ИсмаIали. Берашта шоашта цох фу хетаргдар хац сона, хIама дIа ца оале а, сона новкъа хулар хьехархоша уж иштта бекъаш. Юхь тIа цIе бос латтар массаза дика, унахцIенон белгало лоархIаш хиннай вай къамо. Бакъда цу тайпарча сагах ЦIеварг аьнна цIи яьккхача, цох вас хул цун дезалерча наха. Ший гаргарча сагах иштта аьлча, из аьннача сага довнал ихад шоаш, аьлар сога цхьан наьсархочо. Цудухьа сагах КIайварг оале а, бакъда Iаьржаварг, ЦIеварг, Рыжий ца аьлча дикагIа да, хIана аьлча новкъа хул из дувцараш санна бесаш долча наха. Шоана массанена дагадоагIа хург ма дий довзаш дола илли а, «Рыжий вац со, дошо ва со» оалар цунна юкъерча дешаша.

Цхьайолча хана юхамаччахьа а нийслу из хIама: бераша боккхагIчарех цIераш техкаш. Къаьстта а метта ира хул цу хана школера дешархой. Хьехархоех цIераш техкаш дола бераш цIагIа эзделца кхедаьдоацаш хилара белгало я. Школан директор волча къонахчох Магар мишта оал? Новкъостах Мужиг, МутIар оалаш а нийслу. Цхьан сагах цу юрта мел волчо Гроб аьле мара цIи яккхацар, вокхох Слепой оалар. ДегIа тIа мел бола чо гIатт уж цIераш хьахезача. КIеззига хозагIдола дешаш лаха мегаций вай хьехархоех, лоалахоех, юртахоех цIи яккха. Бокъонца бакъдар аьлча, вIалла дош лаха-м дезац, цар бокъонца йола цIераш вай царех йоахаш хуле. Царна а дика хетаргда, шоана шоашта а тоам хургба цох. Цул совгIа оалаш а ма дий, дезалхоша даьх-наьнах йизза цIи йоаккхаш ца хилча, уж Iел дунен тIа вIашагIкхетаргбац аьле.

Йоазонхой кхолламашка нийслу турпалех шоллагIйола цIераш техкаш. Цар а, цхьадолча даькъе, во Iомаду вай, нах бегбахар мишта де деза хьахайт. Из а дувцара, повеста е романа бакъахьарча турпалашка товш хIама дац. Масала, Боков Ахьмада «ЦIийенна сайре» яхача романа тIа ИбрахIим яхача кIаьнках, Ирбахьа аьннад. Цу цIерах хьаяь Иби, Ибош яха цIераш а къонахчунга товш яц. Иби яха цIи нийслу вайна Хашагульгов Махьмада язъяьча цхьан стихотворене тIа. Цхьавола дешархо раьза хилац Мальсагов Зоврбика «Пхьа» яхача пьесан юкъера Пати яха роль еша. Пьеса тIа кхалсага цIи я из, хIаьта С. Хамчиевс маIача сага цIи санна дIаязъяьй. Шаккха тайпара а во екаш цIи я.

Сай йоазув чакхдоалаш, са ала безам ба, маIача наьха а кхалнаьха а цIераш — из бIарчча Iилма да. Из Iилма ийрчацадаккхар, хозагIа хургдолча тайпара леладар, кхы тIа дегIакхувлар, тахкар, цох хозагIча тайпара пайда эцар вайх тийша да.