Skip to main content

Берашта дIаденна вахар

Вай мехкарча школашка болх беш, дикка ха яьккхар белорусий халкъах йолча Хилько Любовь Сергеевнас

Школе хьоашалгIа венав поэт Гаьгенаькъан Гирихан. Аьттехьа йисте латтар Хилько Любовь Сергеевна я.

Юрташкарча школашка эрсий мотти литературеи хьеха къаьстта хала да, хIана аьлча зIамига долча хана денз, бераш наьна меттага Iемад, цIагIа а ара а дукхагIа хозар къаман мотт ба. Иштта дар из 90-гIа шераш чакхдоалаш со балха вахача Сурхо тIарча ООШ оалача ийс шера дешача школе а. Из мотт кара ца берзабича, лерттIа довза йиш яц цу метта гIонца хьеха кхыдола Iилмаш: физика, хими, истори, географи, иштта кхы дIахо а. Кастта цига балха ера къоаналгахьа леста кхалсаг. Белорусера яле а, нонагIа йола ха Шолжа-ГIалий тIарча Катаяма оалача моттиге яхаш яьккхаяр цо. Цигарча школе йIаьххача хана болх баь а, дикача хьехархочун санна сий долаш а, хиннаяр из. Цо цига болх баьча хана (советий Iаьдал чIоагIа долаш), во хьехархо лелавацар школе, керттера лоархIаш хинна Iилмаш хьехаш. Ховш ма хиллара, къаьстта дика хила везар эрсий мотти литературеи хьехаш вола болхло. Любовь Сергеевна ше хьийхача берашта дукха езаш саг яр. Дуккха шераш даьлча а, арахьа из йоагIаш-йодаш яйча, кхаъ хулар царна. Дукха бар царна юкъе гIалгIай къаман викалаш а.

Вай республика хьаяьча хьалхарча шерашка кулгалхой мугIарашка а бар царех цхьабараш. Хетаргахьа, цудухьа нийсъеннаяр Хилько вай мехка, Шолжа-ГIалий тIара хIама талха доладелча, къамашта юкъера къовсамаш ирделча. Юххьанца цо къахьег Лоаман кадетски корпусе. Цига йолаш, Камазцентр оалача моттиге квартира лу цунна. Эрсий мотт хьехар эсало хийте, тха школера из кхоачамбоацар дIадаккха, цу лостамагIа бу болх тоаба хьожаю из. Сона хеташ, цун из вIаштIехьа а даьлар, ше цига яьккхача юкъа. Бераш дуккха дикагIа деша даьлар цу меттах, из дика хоалуш дар цIайш долаш цар ешача байтех, деча къамаьлах, школа яьккха баьлча дIахо доккхий дешараш деша ахарах. Цо хьийхача цхьабарех юристаш, хьехархой, мехкдаьттахой, лораш хиннаб. Масала, Муцолгнаькъан Илеза мехкдаьттахочун говзал Iомаяьй, Муцолгнаькъан Iисакх толамца юридически факультет яьккха ва, Исмейлнаькъан Басира Iалам лорадара никъ хержаб. Берригаш бийца а варгвац. Йоккха поалхам хиларо гIо дора цунна халонаш эшае, хIаьта а ше хьехаш дола Iилмаш дешархоша хала кхетадеш хилар, цхьадола бераш харцахьа хилар дикка Iоткъам беш дар цун унахцIенонна. Шолжа-ГIалий тIа цо хьийхачарнеи юртарча бераштеи юкъе йоккха юкъ йоаллар; эзделга, сабарга, деша безам хиларга, хьехархочунга ладувгIарга диллача. Мел йоккха хало ший дегIа хуле а, из болх Iокхесса, дIайодацар из. Цо кхетадора ше мичахьа кхаьчай, цига болх беш вола саг сатохаш хила везилга ховра цунна, тIаккха мара кхача йиш яцар беш болча балха толамга. Хийла цун урока тIа ваьгIав со, хьийжав классал арахьарча цун балхага. ДагадоагIа, «Руслан кертаца латар» («Бой Руслана с головой») яха сурт оттаде из мишта кийчлора. Цкъа со чувахача, кIаьнкаш а йиIигаш а гонахьа а болаш, цу юкъера низткъа хьагуш, къахьегаш йоаллар Любовь Сергеевна. Бокъонца кийнаш еча пхьара мо, картонах хьаеш латта бухь багIа кий (тадж) кIаьнка IотIатуллаш, цул тIехьагIа зIамигагIа еш, юха тIатилле гIаьхьа хулий хьожаш, къахьегар цо. Дикача пхьара а ергьяцар, цо яьчул хозагIа кий. Иштта хоза даьдар цо Руслана лаьрхIа хинна довт-тур а. ЦIай долча е яхь йолча белгала хулар цо кулгалдеш хиннача классера бераш, цар даим толашагIйола моттигаш йоахар. Кхыметтел гIалгIай меттах а дикагIа кайоалар цар, хIана аьлча нийса къахьега шоаш Iомадаьндаь. Шоайяр санна йолча 7-ча классал котбаьлар уж «Хоай шоана?» яхача гIалгIай меттах йолча яхье.

Эрсий мотт, литература дIахьехар ма хулла дикагIа тIехьале хургйолаш хилийта гIертар из. Цар аттагIа кхетадергдолча тайпара, геттара чоалхане ца дерзадеш, хьехар ше дIахьехаш дола хIама. Берий ханаш а хьаькъала таронаш а кхетаеш, мотт хара боарам миштаб ховш, довзийтар цо уж шаккха Iилма. Хила еззача тайпара дукха язйора царца сочиненеш, изложенеш, диктанташ. ТIехьабусараш, шиаш йоахараш теркал ца беш битацар, царца а цар даьшца-ноаношца а болх бе кIордадацар. Ше урокаш енна яьлча, цIаяхале во дешарий наIарга йодар, дешар тоалургдар мишта де деза дувцаш, хьехар дора. Цхьачар дIаэцар цун хьехамаш, вокхар дукха теркал ца деш а нийслора. Тешацар уж, цо яххача тайпара къахьийгача, шиаш дIаяргхиларах. Литературах во дешача берашта цо могадора, дийнахьа ах сахьата мукъагIа исбахьален литература дешар. Дукха деша низ ца кхоаче, цхьа оагIув мукъагIа еша, оалар къаьнача хьехархочо. Йоазонца дукха гIалаташ дерашта декхар тIадуллар, цIагIарча цхьаннега Iо а дешийташ, хIара дийнахьа диктанташ язде, даь гIалаташ хьаIомадергдолаш. Цо яххача тайпара къахьегаш дола бер, дукха ца говш дика деша долалора. Хийла школе хьабехаш а нийслора дай-ноаной, харцахьа лелача дешархошта дIахайтар, воча оамала ше сунт тохаргдолга. Цо иштта чIоагIа къахьегандаь, цхьан суртах латта пьеса язъеш, Любовь Сергеевнай цIи тиллаяр аз цу тIа ювцача эрсий хьехархочох. Из кепа теха араяьлар «СелаIад» яхача берий журнала тIа.

Ше даь хьехар дIаэца дукха гайча, е вIалла дIа ца эцилга хайча, новкъа хулар йоккхача сагá. «Къонабараш хIама ховш а бац, ха безам болаш а бац. Iовдала деций из?» — хоаттар цо сога. Фу дергда, берригаш цхьатарра хьаькъал долаш кхелла ца хилча, аз а аьле, чакхдоалар тха шинне цу хьакъехьара къамаьл.

Цхьа дика оамал яр Любовь Сергеевнай. Ше хьехаш бола эрсий мотт кхыча меттаел тIех хеташ, гIалгIай меттах гIерташ, из хIаман эшаш бац оалаш, хазийтацар цо цIаккха. Цул совгIа, ше а хулар цу меттала цхьацца хIама Iомаде гIерташ. Iуйре дика мишта ювца еза, ди дика хилда мишта ала деза, Iадика ювцаш хилча фу ала деза, хоаттар сога. Наьсаре вахар со цу хана. Цхьан автобусаца ухар тхо, цIадолхаш хилча. Цу тIа дIатIахале, керта тIа йовлакх тулларгдар, хьалтIаяьлча: «Ди дика хилда», — аргдар. Цхьабараш, из вайнаьха саг йоацилга ховш, хоза хеташ, белалора цо из аьлча. ХIаьта а эхь хетацар хьехархочоа гIалгIай меттала къамаьл де. КIалхарча къамах болча нахаца догцIена хилар дар аьнна хет сона из. Цудухьа юртарча наха лоархIар хьехархо. Цхьан сага (боккхагIчар) цунна вас яь дагадагIац сона. ЦIаяха араяьнна, наькъ йисте из латташ хилча, тIехваьнна дIаводацар царех саг. Кхыметтел юртарча маьждиге имам хиннача Овшанаькъан Башир-Хьажас а, машен соцайийя, тIахоайора, йодача кхаччалца дIаюгар.

Юкъерча дегIара, хьехархочун хила ма деззара барзкъа дувхадеш, оаз чIоагIа йолаш яр хьехархо. Цхьан бIарга тIа кIай уллар цун. Нийслора из бIарг лазабоалаш, саготдеш. Къаьстта а лазар хьахьовра шелал кхийтача, е во дешача бераша халахетар дича. БIарг мишта лозабаьб, хаьттар аз цкъа, даим сайна уллув хулача Любовь Сергеевнайга. Къона йолаш нийсденна хIама дар из. Брошка боаллилга йицъенна, кухта тIера хьалйоаккхаш, цох боалла маха хьа а ийккха, из Iоттабенна хиннаяр ювца чов. БIарг чIоагIа боча хIама ма йий, цох цаховш а ирал дIахьокхалой, тоалург ма бий аьнна даха дог дац. Школе музей еш воаллаш, кизга тедаш хьаийккха Iоакъинга йистилг кхийттаяр сона бIарга чу. ЦIийбенна, лорашка ухаш, молхаш чуетташ лела вийзар. Даьла диканца, цу чу ца йоаллийсаш, Iоежа хиннаяр из. Цу хьакъехьа аз сенна дувц аьлча, брошкаш леладу вай кхалнах а, кизгаш тедаш бола вай маIа нах а лорабар духьа дувц, сонеи Любовь Сергеевнайнеи хиннар царна ца хилча бакъахьа хеташ.

Хьалха вай юрташка кIезига ихачох тара яр Хилько, цун къамаьлага ладийгIача.

-Сали Яхьяевич, — оалар цо, — ма доккхий цIенош да укхазарча наьха, эрсий юрташка-м дац иштта! Мишта вIаштIехьадоал цар из?

-ГIалгIа, кепиг хьакарадеча, кирпишк е ардакх эца вода. Юрта ваха мугIарера эрсе къаракъ эца вода. Цудухьа я из башхало, — оалар аз, цун хаттара жоп луш. Уйла еш цхьа ха йоаккхар цо. ТIаккха аз яхар бакъдолга кхетадора. Хьалха дар из иштта. ХIанз-м эрсий юрташка а да говраш хахккал доккха цIенош. Къаракъ кIезигагIа мелачох тара да вай берригача мехкара хьал.

Оаха болх беча школан юхе бахар Булгучнаькъан Махьмада къонгаш. Махьмад ше а вар школан ха деш. ДегIамаш, кепаш, хоза куцаш, цIе бос болаш бар къонгаш а да а. Юха а хоаттар сога Любовь Сергеевнас:

-Сали Яхьяевич, уж Булгучнаькъан берригаш, хоза куц долаш, цIе бесаш долаш ма бий...

-Любовь Сергеевна, цар шоай доахан да, жа да, шура я, тIоа а даьтта а да. Лелаеш котамаш, москалаш я. Вай фу юъ? Тика чура 30 процент бола тIоа, 80 процент дола даьтта, базар тIара дулх, котамаш. Уж а мишта, мича, фу юаеш кхедаьд хац. Коартол, хьажкIа шоай бешара хьайоаккх. Цудухьа ба-кх Булгучнаькъан, хоза куц долаш.

Цу тайпара хаттараш кхы а дукха хулар са балха а наькъа а новкъоста. Любовь Сергеевна са наьнал дукха зIамагIа яцар, цудухьа ара ша е лоа хилча, цо сайна тIаьнкIал пхьарс беллабар аьнна, эхь хетацар сона, хIана аьлча из гуча наха кхетадора, тхо иштта хIана доагIа.

Болх бе Iемаяле а, цкъаза сох цецйоалар из; кхаь-йиъ классера тетрадаш дийша, тоадаь валлалца, хьал ца гIатташ вагIаш хилча. Хьалха мо хоаттаргдар:

-Сали Яхьяевич, цу тетрадаш тIа вагIа кIордадаьдеций хьона?

Из болх, йIаьхха ха йоаккхаш, бе са сатем хилар дар цо тамаш еш хиннар. МаIа саг-хьехархо, гIалаташ тоадеш, иштта вагIаш хIанзалца цавайначох тара дар цун къамаьл. Со велалора:

-КIордадаьдац. Нохч-ГIалгIай книжни издательстве корректор а редактор а ма хиннавий со, цига бIарчча дийнахьа дешаш, гIалаташ тоадеш, Iомаяь оамал я саяр.

Къонача хьехархошта дуккха хIама Iомаде ховш саг яр Любовь Сергеевна. Масала, мел гIалаташ дича оттае йиш я пхиъ, йиъ, кхоъ, шиъ е цаI. Дешара программаш тIа яздаьдале а, тайп-тайпара дувц цох хьехархоша. Цхьачарна хет, цхьантайпарча кхаьннех цхьацца гIалат мара лархIа йиш яц, аьнна, из доагIаш да берригача балха тIа мел нийслуча гIалаташта. Любовь Сергеевнас яьхачох, хьалхарча цхьатарра даьча кхаь гIалатах цаI лоархI, юхе мел дисараш къаьст-къаьста лархIа деза. Берий тетрадашка хьожаш, зIамагIбараша даь гIалаташ (5 класс) хьатоаде деза, дIахо дIайолхача классашка багIарий гIалаташ кIал така хьокхаш белгалдаьхача кхоачам хул. Кхыметтел тетрада тIа оттаеш йола оценка нийса оттае Iомавора цо. Цхьан мугIар тIара вокх мугIар тIа йоалаш, хила йиш яц из, цхьан мугIара доазонашка а хоза а оттаяь хила еза. Деш дола йоазув нийса де Iомаду бераш цу зIамигача, лоадам боацаш я аьнна хетача моттиго а. Къаьстта гIо дора цо къоначарна, четверть чакхйоалаш даьча йоазон балхий анализ кийчъеш. Мишта лархIа еза дика дешара процент; классан оттаеш йола юкъара балл; классо, шиаш йоацаш, дешарах йола балл? Цу тайпара болх бе Iомабаь хилац къонабараш. Дуккхачарна из Iомадаьр Любовь Сергеевна яр. Вешта аьлча, духхьал берашта хьийха ца Iеш, къонача хьехархой йоккхагIйола новкъост а гIонча а яр из. Ше хозадар, нийсадар де гIертар, иззаморг наха дойя, цох дикахетар хулар. Школе литературно-исбахьален музей яь а ваьнна, цунга хьажа аьнна къаьстта чуйийхар аз Хилько. Цу чу хоза кIир тохийтаяр; шефаша (загсо) денна занавес элладар; гIорбаьннача а къонача а гIалгIай суртанчий балхаш хьалтехадар; кулг яздеш, совгIата тийннача литературанна кизгах яь витрина оттаяьяр; кхоъ театр довзийташ афишаш тIалотаяь тумба латтар; когашта кIал хоза палас, лакхе йоккха люстра яр. НаIарах хьачухьежар Любовь Сергеевна. Музей хьайилехь из цIалг мишта дар дайнадар цунна. Тешацар из шийна гучох. Маьчеш Iо а яьха мара, хьачуяланзар из цу чу. Дукха лийлар чугIолла хьожаш, зIамигадар а доккхадар а теркалдеш. Юххера а аьлар:

-Укх чура дIаяха безам багIац са-м.

Шийна хетар, лочкъа ца деш, хьаоалар цо, дика хIама даьча сагаца хьагI лелаяцар. Берашца болх беш вола саг хила а воагIа иштта, нагахьа санна визза хьехархо ше вале. Шийга кхаьча моллагIа дика нахаца декъа кийча яр из кхалсаг. Сурхо тIара цIадоагIаш, «Мархьаба» оалача базар тIа чуайттар тхо. Харбазаш хьаяьнна ха яр из. Коа хьачуэза латтача машена тIара эггара йоккхагIйола харбаз а ийца, тIорми Любовь Сергеевнайга дIабелар аз. Аркъалъяха елаелар хьехархо:

-Ай, сона ийцай Iа ер?

-Ийцай, — аьлар аз.

-ЦIа мишта хьоргья аз ер? — аьлар цо, сона а хетар из езо. Цу наIаргара такси а лаьца, цIайигийтар аз Хилько. Цхьана дIаюаргья вай ер, аьнна, чIоагIа дIавийхавар со а. Бакъда харбаз яа цхьаь яха кхалсаг йолча чувахар нийса кхетадергдацар наха.

Массехк шера, вIаший тIера долаш, цхьана къахьийгар оаха. Цул тIехьагIа, из дIаяхар ше яхачара дукха гаьна йоацача Наьсарерча № 5 йолча кердача школе. ТIехьагIо из кхелхай аьнна хезар сона. Цу хоамах хинна вас-м ювца а езацар. ХIаьта а фу дергда, Iоажалах кIалхарвала низ болаш кхеллавац цхьаккха саг. Цо хьийга къа дайнадац. Бе-беча моттигашка балхаш деш, шоай гIулакхах дика лоархIабеш, хьабоагIа цо деша а, баха а, дика нах хила а Iомабаь дешархой. Из я-кх хьехархочо йоаккхаш йола сийле. Берашта дIаденна вахар да цундар.