Skip to main content

Iилман наькъа юхьигаш

Вай мохк тохкаш йола институт хьахинна 95 шу дуз укх шера декабрь бетта

Вай къаман Iилма агара даьнна зама я ала мегаргда 1926 шу. Цу шера Буро тIа хьаяь хиннай мохк тахкарца ювзаенна институт. Кхыдола дуккха дика хIамаш деш санна, из хьае дагадехар а хьаелла гIерташ къахьийгар а хиннав гIорваьнна гIалгIай Iилманхо, политически болхло Малсагнаькъан Кураза Зоврбик. Цун оагIув хьаллоацаш а, института болх дийнбеш а хьабаьхкаб, вай къамах бола нах санна, кхыча къамий дикагIбола викалаш а. ГIалгIай хьалха хинна а дола а вахар довзаш, хьинаре къахьийгарех хиннаб Л. Семёнов («ГIалгIай а нохчий а халкъа багахбувцам»), И. Щеблыкин («ГIалгIай говзал хIамай культура чурташка»), Г. Мартиросиан («Лоаман ГIалгIайче»), иштта кхы дIахо а.

Цу хана хьахулаш латташ хиннай моттигера интеллигенци а. ДIаболабаьча балха хьинаре юкъебоагIа литературан классикаш санна вайна тахан бовзаш бола Малсаганаькъан Оарцхо, Исмейланаькъан (Йовлой) Зархмат, Малсаганаькъан Дошалкъа, Озанаькъан Салман, кхыбараш.

Ювцаш йола институт болх беш хиннай 1934-ча шерга кхаччалца. Нохчех вай Iотехачул тIехьагIа, цун доалахьа мел хинна хIама дIаденна хиннад нохч-гIалгIай институтага. Карарча хана, юххьанца мо, ший фусам кораяьй цунна хьамсарча ГIалгIайчен лаьтта. ГIалгIай Республика хьаяьчул тIехьагIа, цхьан юкъа Наьсаре болх беш хилар вай Iилманхой, цул тIехьагIа Магасерча «Неон» оалача цIагIа, юххера а Малсагнаькъан Дошалкъий цIерагIча урам тIа цунна хьалдаьд доккха а паргIата а цIа. Из хьайича денз цу чу къахьегаш хиннаб вай толашагIбола Iилманхой: исторически Iилмай доктор, профессор Мужахой Макшарип, истроически Iилмай кандидат, профессор МутаIаланаькъан Тимурлан, филологически Iилмай кандидат, профессор Дахкилганаькъан ИбрахIим, филологически Iилмай кандидат ЦIечой (Тенканаькъан) Лида, кхыбараш. Тахан цо лелаю вай къаман хьалхара этнограф хиннача Ахриев ЧхьагIа цIи. Меттаца, литератураца, багахбувцамца дувзаденна, Iилман кIийлен тIа кхелла дукха йоазош арадаьхад цо ше хьахилча денз.