Skip to main content

Журналистий тешаме новкъост

ЙIаьххача хана радио а телевидене а передачаш кийчъе журналисташта гIо деш хилар Беканаькъан Мухьмада Роза

Беканаькъан Роза передача дIахьош я.

Цхьайолча хана хала хул, сага дикал дешашца дIаювца. МоллагIа мотт хьаэце а, цу сага оамалца, гIулакхашца нийсбича; из къе а биркъе а хет. Цу тайпарча нахах я Беканаькъан Роза. Сийлахь-воккхача эрсий йоазонхочо Антон Павлович Чеховс аьнна дешаш дагаух сона из ювцача хана: «Сагаца деррига хоза хила деза: дог а, уйлаш а, юхь а, барзкъа а». Бокъонца Розайх аьлча санна да уж дешаш.

Шолжа-ГIала, 80-гIа шераш. Балха ди долалуш, Нохч-ГIалгIай радиокомитета ЦIенгахьа йода къона кхалсаг зе йиш яр. Из фу болх беш я, мича йодаш я ца хой а, наьха теркам тIаозар цо. Модан юкъедалалехь, цунна тIадувхаш хулар ший ханарча наха эггара чIоагIагIа къердаш дола барзкъа. Цунца къамаьл дича-м барзкъан хозал чехка йицлора, йиIий дикало а Iимерза саг хиларо а дицдора шедар. Цул совгIа, цох тилла цIи а цунга санна товш цхьаькха гIалгIай кхалсаг яйнаяц сона. Радиокомитете оператора-монтажёра болх беш яр из, духхьашха сона яйнача хана. Цох кIеззига тIехьагIа дувцаргда вай. Из мичара я, цун даьх-наьнах, дезалах массехк дош ала лов сона юххьанца.

Роза яьй Беканаькъан Мухьмадеи ТIонганаькъан Фуржетханеи дезале. Уж вай Сибраре цIадаьхкача Шолжа-ГIалан Октябрьски районе баьхаб. Цар дезале хиннай кхо йоIи цхьа воIи. Школа а цига яьккхай Розас, из деша яьгIай № 46 йолча юкъерча школе. Итт класс яьккхача, дукхагIча даькъе дIахора ший вахар радиоца дувзаду цо. Из балха дIаэц оператор-монтажёра говзал караерзае а дIахо цу гIулакхаца дувзаденна декхараш кхоачашде а. Цу хана йовз из сона а. Университета студент волаш, каст-каста ридиопередачашка дакъа лаца дезаш моттигаш нийслора. Уж ерригаш цкъа дIа а язъяь мара, чакхъялацар эфире гIолла. РадиоцIен хьалхарча гIата тIа аьрдехьа дIахьайзача, йIаьха уйче яр, нах дIаязбеш шиъ студи а йолаш. ДукхагIйолча хана, хьалхарча студе болх беш, журналисташта гIо деш, хулар берашха йоI. Эггара хьалха Розас Iомавир со, мел сатийна хила веза студе чуваха саг. Доккха садаха, микрофонех кулгаш детта, дешаш долча каьхатий листаш шершае, истола тIа хIама IотIаехкаш таташ де йиш йоацилга кхетадир аз, хьалхара передача цунца дIаязйича. Цаховш метта шекьэккхе, дош харцахьа аьнна моттиг нийслойя, гIалат даьнначара денз, цIаькха дIаязвора цо къамаьл деш вола саг. Цхьаккха оаз хьахозаргйоацача сомача кизган вокх оагIорахьа гуш хулар, къамаьл де дIа маца волавала веза хьахайташ, кулг лестаду оператор. Атта дар Розайца болх бе, къона яле а, ший декхараш дика кхоачашдеш, балхах лоархIаеш хилар бахьан долаш. Передачан монтаж а шаьра, хетта моттиг ладувгIачо зувргйоацаш, йора цо. Дукхаза ладийгIад аз цо тоаяь, эфире дIаяла кийчъяьча передачашка. Духхьал студе дIаяздаьчунца болх баь ца Iеш, цун къахьега дезаш хулар республикан районашка дIаухаш, журналисташа яьча репортажий доакъошца а. Из атта болх ба аьнна хете а, бакъда цунца ювзаенна дуккха халонаш яр. Цхьавола мотт дика ца лув е шаьра ца хов саг дIаязвеш хилча, каст-каста сеца, юхаязъе езаш хулар передача. Цкъаза студе сашорта воацаш саг а нийслора, е дIоагIаш, ручка Iобожабора истола тIа, е каьхата листаш кIалтIайоахаш «шарх» чакхдоалар, микрофонаша моллагIа хIама дIалоацаш хиларах дар из. ДIаяздаьчун монтаж е а, тайп-тайпарча наьха къамаьл хотта а дуккха сабар дезар. Аз дукхагIа дIаязъеш хиннараш литературни передачашта лаьрхIа байташ, кагирхой передачашта лаьрхIа дола къамаьл дар. Сона хала хилацар из де, хIана аьлча гIалгIай мотт сона дика ховра, листаш, шортта юстарйоахаш, Iоехкар. Цудухьа цунна а дукха хало йицар аз, сай оаз дIаязъеча юкъа.

Мухьмада Розайца болх баь, цун гIонца дуккхаза передачаш кийчъяь бар вай къаман гIорбаьнна радиожурналисташ. Масала, цо дIаязйора халкъа боахама отдела лаьрхIа Курсканаькъан Ювсапа, ЦIолой Руслана, Шакренаькъан Батарбика кийчъю передачаш; Гаьгенаькъан Гирихана литературни, ГIаьнтамарнаькъан Раяй берий, Пхьилекъонгий Махьмад-Рашида кагирхой программаш, Абаьданаькъан Хьавай ашарий концерташ. Духхьала гIалгIай меттала еча передачашта лаьрхIа яцар цо къахьийга студи, массаболча меттала — эрсий, нохчий, гIалгIай — язъе езаш хулар. Хьаухараш республике гIорбаьнна къахьегамхой, хьакимаш бар. Сона хеташ, Розайна хьалхашка гIолла чакхбаьннаб паччахьалкхено чIоаггIа лоархIаш а болх дика барца белгалбаьнна а мел бола нах: дояркаш, ахархой, гIишлонхой, йоазонхой, хьехархой, эпсараш, республикан кулгал деш бола нах, иштта кхыбараш. Хала бале а, сакъердаме, дукхача нахаца вIашагIкхета, уж бовза таро хулийташ къахьегам бар йиIийбар. Иштта Розас даим дIаязбеш хиннача нахах бар вай радио диктораш а. ГIалгIай меттаца болх баьраш, вайна ма харра, Овшанаькъан Iалаудини ГанукаевгIар Раяи бар.

Студе яр фонотека а. ДIаязъяь передачаш цу чу латташ хулар, шоашта йилла ха чакхъяллалца. ХIаьта гIорбаьннача артисташа локхаш йола ашараш, доахаш дола иллеш даимленна цу чу дIаоттадаьдар, эшшача моттиге пайда эцаргболаш. Сона дагадоагIа, цу чу яр ДимаевгIар Iумара каьхата пандарца дIалекха ашараш, Цисканаькъан Идриса дахчан пандарца лийкхараш, Хамхой Ахьмада, Имагожанаькъан Османа, Тимарзанаькъан Бембулата, Янданаькъан Тамарас, Наурбенаькъан Руслана а Беканаькъан ИбрахIима а, Дзейтанаькъан Тимура, кхычар даьха иллеш. Тахан царех цхьадараш дайна дIадаьннад яхаш дувц, Шолжа-ГIалий тIа зама кегаеннача хана, бакъда Розас-м чIоагIа хьожаш а боча а леладора уж.

Цу балхаца дика шаьръенначул тIехьагIа, цо болх бу радио звукорежиссёр йолаш. Укхаза передачашта юкъе деш дола къамаьл е тIехдаьнна чIоагIа е геттара шорта хургдоацаш, хила безача боарам тIа из хилийта хьажа езар. Оазаш цIена, мотт дика кхетабеш бий теркалде дезар. БIарчча хьаийцача, Нохч-ГIалгIай радио пхе шера болх беш хилар Беканаькъан Роза. Цу юкъа, ший болх дика Iомабарал совгIа, цо Iомайир журналиста, передача дIахьош йолча диктора говзалаш. Уж цунна тIехьагIо накъа а яьлар. Маьре яхаяр Роза ашархо (музыкант) волча Албакханаькъан Амирага. Новкъа дале а, белгалдаккха лов уж, дукха цхьана ца бахаш, къаьста хилар. Боккхача наха оалаш ма хиллара, Дала яздаьр мара хила йиш яц.

Республика йоха йолаелча, Нохч-ГIалгIай радиора дIайоал вай мехкахо. ГIалгIай республика кхоллаелча, ший къаман юкъе болх бе йоагIа из, хIана аьлча укхаза из эшаш яр, цох тешаш а, цунна буларгбола моллагIа болх дIабала кийча а бар. 1994 шера из балха отт ГIалгIайчен радио. «ГIалгIайче» («Ингушетия») яхача газето яхачох, «кхы а кхо шу даьлча къахьега йолалу «ГIалгIайче» яхача Паччахьалкхен телерадиокомпане. Керда хоамаш а салоIам бу «Шоатта ден сайре» (тIехьагIа хьахул цох «Кагирхой формат») яха передача а хьахиннай 1998-ча шера. Ше хьахилча денз, наха езаенна хьа а йоагIа. Цох тамаш елга а дац, хIана аьлча проекта автор а режиссёр а йолча Беканаькъан Розас дукха ха а низ а дIалу цунна, эггара керттердар — дог дIалу».

Цига ше болх беча юкъа, Розас хьалхале лелаеш, кийчъяьй «Перекрёсток», «Сатохар» («Преодоление») яха программаш. Уж дукхагIча даькъе наьха вахарца-леларца, заIапхошта нийслуча халонех лаьца хиннай. ХIаьта а дукхагIа гIоръяьнна, тайп-тайпара ханаш йолча вай мехкахошта цхьатарра езаенна передача я «Кагирхой формат». Духхьал вай республикерча кагирхой вахар довзийта ца Iеш, кхыча субъекташкарча гIалгIай кагийча наьха, мехкарий вахар довзийт цо. Из дIахьош бола ГетагIазанаькъан Илези Ховтанаькъан Азаи лакхара говзал йолаш, мотт дика харал совгIа, из дика хьалебе ховш хиларо дикка лакхбу цу передачацара безам, дог-уйла. Къоаналгахьа леста вола со а, хоза хеташ, хьож цунга, хьажа вIаштIехьадаьлча. Цунга гIолла ха йиш я мишта бах таханара кагирхой, сенца сакъердалу цар дукхагIа, малагIа нигаташ да цар, шоашка караденна гIулакх мишта кхоачашду, малагIа толамаш доах цар шоаш хьегача къахьегамца. Сона езаелар цар ширача вай лоаман районера яь, туристашта хьакхелла хьалаш дувцаш йола передача, иллиалархоех Налганаькъан Лемайх, Горчхананаькъан Мадинайх (Суммая) йола передачаш. Къаьстта а дика вIаштIехьайоал цар кердача шера хетаяьраш.

ЙIаьхха ха яьккхар цу передача тIа къахьегаш Беканаькъан Розас. Со-м из хIанз а телевидене балха я мотташ вар. Цудухьа, цунца къамаьл де дага волаш, цига телефон техар аз. ТIаккха мара ханзар сона, говза режиссёр цигара дIаяхалга.

-Роза кхычахьа балха дIаяхай, — аьнна, цецваьккхар со Ховтанаькъан Азас.

-Дукха ха йий? — дар са аргIанара хаттар.

-Ах шу хила мег.

-ХIанз мичай из къахьегаш? — айса дIадоладаь гIулакх дизза дIачакхдаккха а, Розайна тIакхача а ловра сона.

-Магасе культуран Центре я, — аьлар Азас.

Баркал Азайна, цо телефон а енна, дукха хало ца хулаш, къамаьл де вIаштIехьадаьлар са Мухьмада Розайца. Карарча хана из я вай республикан столицерча культуран Центра директора заместитель. ДукхагIа цига бер кружковой болх ба, укхаза ухаш дола бераш а ондаргаш а Iомалу сурташ дехка (изоискусство), цхьацца хIамаш хьае, гитара лакха, иллеш даха, халхабовла. Вешта аьлча, кагирхошцара бувзамаш хIанз а хаьдадац Розай, хIана аьлча къоначарна бе-бе кулгаговзалаш Iомаеча даькъе болх беш я из хIанз а. Укхаза режиссёра говзал а цунна шийна, цунца болх беча наха накъайоал аьнна хет сона. МоллагIа болх бой а, эшаш я цу тайпара говзал, хIама нийса, гIалат доацаш хьаде, беш бола болх нийса дIаоттабе, тайп-тайпара вIашагIкхетараш толамца чакхдаха безам бале.

Ше болх бешшехь, карара бIаь шу долалуш, лакхара дешар деша а каяьннай цун. Цо чакхъяьккхай Москвера халкъашта юкъерча доттагIала Россе паччахьалкхен университет. Юриста болх бе Iомалуш, хиннай из цига. ЦIенхашта гIулакх да цо Iомадаьр, бакъда из цун болх бац аьнна хет сона. Хетаргахьа, цунна шийна а хет мотташ ва со из иштта. Наха вас е, бехк бе, Iаьдалгахьара таIазар де могаргдацар нахаца безаме, Iимерза йолаш яьхача сага. Телевиденера из дIаяха новкъа дале а, хIанз цунга кхаьча болх а цун оамалга товш ба.

Цхьаькха цхьа хIама а дар, са хатта безам болаш. Маьре яхай е яхаяц?

-Роза, маьре яхайий хьо? — хаьттар аз, дикача, дукха везача сагага хоаттаргдолча тайпара.

-Яхаяц, — лоацца жоп делар цо.

Цхьа хIама-м хов сона, дIа ца югаши, наха дукха ца езаши-м из ца ягIилга. Вешта, из-м цу гIулакха хIанз а тIехьайисаяц. Роза ший наьнаца ТIонганаькъан Фуржетханаца ях. Дезале, аз лакхе ма аллара, кхо йишеи вошеи хиннад цар. Бакъда кхоллама балхаца ювзаенна алхха цхьа йиша Зина мара яц. Из художник-модельер я. Вожаш дукхагIа бизнесаца бувзабенна никъ хержа дIабахаб.

Цунца болх беш мел хиннача наха, алхха дикадар дувцаш, дагалувц Мухьмада Роза. ЙIаьххача хана Шолжа-ГIалий тIа цунца къахьегаш хиннавар халкъа боахама отдела редактор хинна ЦIолой Руслан. Из хIанз Эбарга-Юрта вах (Троицке). Телефона чу къамаьл деш, Руслана аьлар: «Хьаькъал долаш йиIиг яр из. ЗIамигачунца воккхачунца эздел леладеш а яр. Маьре яхачул тIехьагIа а, оператора болх беш хилар из, цунца цхьана тарбора цо режиссёра болх а. Дика саг хиларга хьежжа, ший болх а дика ховра Розайна. Шийна хьалхашка латта декхараш цIенеи диззаи кхоачашдора цо. Передача дика хилар дуккхача даькъе тийша да режиссёрах. Из дика оттае, вIашагIйолла ховра цунна, цудухьа цо баь болх безалора.

Руслана тIеххьарча дешаша сона дагайохийтар 80-ча шерашка радио гIолла хеза цхьа передача. Озанаькъан ИсмаIалий Салмана «Кхо чурт» яха легенда дешаш яр «Нохч-ГIалгIай АССР гIоръяьнна артистка» яха цIи лелаеш хинна телевидене диктор Янданаькъан Лида. Сагота чулоацам болаш йоазув да из, керттера кхоъ турпал ла из чакхдалале. Цудухьа ладувгIача, гIайгIанеча ашарца тIехьа мукъам боаккхаш, дешар Лидас легенда. Из тамашийна, хоза передача дIаязъяьр а цунна монтаж яьр а, шеко йоацаш, Роза хила езаш яр, хIана аьлча иштта дика из кийчъе цунна мара вIаштIехьадаргдацар аьнна хет сона.

Журналист йолча Абаьданаькъан Хьавас гучаяьккхар сона Роза радио балха ярца ювзаенна къайле.

-Хьава, хьо ма хиннайий цунца болх беш, фу аргдар Iа Розайх? — аьнна хаьттача, цо сона дийцар теркам дикка тIаозаш дар.

-Цун йиша Аза «Красный молот» яхача Шолжа-ГIалий тIарча завода столове болх беш яр. Столовешта юкъе яьржача яхье хьалхара моттиг яьккхаяр цо. Из йолча со яхача, цо сона бовзийтар ший йижарий Зина а Роза а... Тхоаш долча балха хьийхар аз Роза. Из болх Iомабеш дийша еце а, дукха ха ялале цу гIулакхаца хьакхаштаяьнна, шаьръенна дIаяхар из. Оазаш дIаязъяра оператор йолаш къахьега йолаеннача цо, передачашка дакъа лоаца нах дIаязбора, оазаш боагIача боараме екаргйолаш тоайора, передача вIашагIйоллар, монтаж еш. Оркестр дIаязъе мел хала да дувца дезац, цига цхьатарра тайжа ека еза хIара зурма, пандар, фата. Паччахьалкхен радио а телевидене а оркестр цецваллал хоза дIаязйора Розас. Хьалха хинна республика ехачул тIехьагIа, эггара хьалха со хьалъера укхаза. Цул тIехьагIа ГанукаевгIар Рая ера, из ах шера со йолча яьхар. ТIаккха хьалйоалайир оаха Роза а. Наьсарерча ГТРК балха дIаийцар из. Сона а кхыча журналисташта а чIоагIа гIо дора цо, передача оттаеш, хIана аьлча режиссёра йоккха говзал йолаш яр Роза.

ХIанз ше караийцача балхах а из дика лоархIаергья аьнна хет сона, хIана аьлча къахьега хар, хьаькъал, балха лакхара говзал яха хIамаш да цун оамалца вIашагIкхийттараш. Цу тайпара саг даим а толамаш доахаш, ше хьоча новкъа лакхаленашка кхоачаш хиннав дуне Iодиллача денз.

 

Аьрдехьара шоллагIа латтар — Беканаькъан Роза.