Skip to main content

Лоамашца дар цун дог

Йоазанхочун Хамхой Висангире Вахий 70 шу дизарга

Цаховш е деша хозала аьннадац аз Хамхой Вахах, укх йоазон керте латта «Лоамашца дар цун дог» яха дешаш. Цо даьча йоазоша алийтад уж. «Маьтлоам» яха ший эссе чакхйоалаш, цо аьннад, хIара шера ахкан хана укхаза воагIаш Iаьдал да ший. Из цига кхувлар лоамашца, дай баьхача мехкаца, цар ког лийзача моттигаца боккха безам хиларо. Ше миччахьа вале а, дог цига хилар да из. БIарчча шу доаккхаш хиннад цо цига вода ха хьатIаоттарга сатувсаш, цунга хьежаш. Духхьал цу йоазонца хьахьекха Iийнавац из ший къаманцара гаргало, безам, дог-уйла. МоллагIа цун йоазув хьаэце а, гIалгIашта дикадар хилар ловш, царех дог лазаш, цар дIадаха а таханара а вахар гойташ долга гучадаргда вайна. Из иштта нийсденнад къаман вахари поэта вахари, вIаший къоастаде йиш йоацаш, айхха дувзаденна хиларах. Укх деношка, из вича денз, 70 шу дуз. Цунца хьоашал долаш хиннача йоазанхоех дукхагIбараш дIабаьннаб: воацаш ва Байсаранаькъан Идрис, Хьоашаланаькъан Iаьла, Коазой Нурдин, БIарахой Мухьмад, кхыбараш.

Цудухьа сай декхар да аьнна хет сона, из ваьча дийнахьа лоацца аьнна а цох дош алар, из наха юха а дагавохийтар. Цун биографи ювцаш, ха йоаергьяц аз, хIана аьлча вайна массанена а (литература дезача наха) довзаш да цун вахар, цо дийша дешараш, цо даь балхаш. Лоаццача мугIарца аргда вай, из 1952 шера сентябрь бетта 11-ча дийнахьа ваь хиннав аьнна. Гуйран хьалхарча бетта ваь хиннав из, хетаргахьа, цудухьа ше а вар из ше ваь шера ха санна беркате, наха тоам беш, царна дикахетар фуд хьожаш а хьаде гIерташ а. Духхьал сона хийтта ца Iеш, из мел вовзача сага а хетар из иштта. Царех массехк масал доаладергда вай. Ваха 2014 шера 15-ча феврале кхелхачул тIехьагIа, цун таьзета эттача наьха дукхал а гойташ, цхьачар цига даь къамаьлаш юкъе а долаш, кинофильм даьккхадар. Цун дас Висангире (цу хана дийна вар из) аьлар укх тайпара дешаш: «...Из дIа мел кхаьчача везаш вар-кх из... Берригача гIалгIай воI вар из». Вахий фусам-нанас Котаганаькъан Iайшета аьнна дешаш да: «ЦIенхашта а эздий а саг вар». Дукха ха йоацаш вайцара къаьстача Iилманхочо-историка, йоазанхочо (Дала къахетам болба цох) Коазой Нурдина аьннад: «Цкъаза кIира диазза а водар со из волча. Дийнахьа хиннача халахетарех салоIар аз, из волча вагIача хана». Юххера политолога, йоазанхочо, журналиста Патанаькъан Йоакъапа аьнна дешаш доаладергда аз: «Нах хьаухар цун таьзета, цунца Iадика ювцар сагаца, йоазанхочунца, гражданинаца, бокъонца волча гIалгIачунца санна». Цу наха даьча тешал тIа соцаде мегаргдар ер йоазув, бакъда цо кхеллача байтех, пьесаех, дувцарех вIалла дош ца оалаш Iийча нийса хургдацар.

Ше дийна волаш, цхьа книжка мара арадаккха кхийнадацар цун. Из дар «Къонахий» аьнна цIи йолаш. Бе-беча шерашка яздаь дувцараш дар цунна юкъедахараш. ХIана тиллаяр цох иштта цIи? Цу тайпара цIи йолаш, цхьа дувцар да цу тIа. Из керттера а хийтта, цун цIи я автора мужалта тIа дIаязъяьр. Хьалхарча заман чухь, кхыметтел со зIамига волаш а, къонах яха дош касташха хаза йиш яр наьха къамаьла юкъе, вувцача сага оамалий а гIулакхий а мах беш. Карарча хана бетта а шера а ца хаза тарлу из. ХIана дола из иштта? Къонахий дIабаьннилга да из, е цар мах бе вайна ца ховлга да? Сай цIерах цу хаттарашта жоп долалургдац сона. Бакъда аз укхаза доаладергда университета филологически факультета декана Къулбажанаькъан Мухьмада дас Iаббаса аьннад яха дешаш. Да цхьа сагота хеташ:

— Фу даьд, хIанав хьо сел гIайгIане? Даа да, мала да, кхыметтел бананаш а тIехьа? — хаьттад воIа.

— Из дац са саготдер. Къонахий дIабоалаш латт, — жоп деннад воккхача сага.

Классе урок луш воаллаш, нохчий литературан лард елларех цаI волча БадувгIар СаIида «ГIув» яха дувцар хьоахадир аз. Даьца тхов туллаш ваьллав воI. Лохе, гIувна юхе, кхесташ дола бер хьадаккха, аьнна, сесагага дIакхайка даьх эхь хийттад цунна. Цхьан дешархочо (йиIига):

— Он что, больной что ли? — аьлар.

Цо кхетадаьдацар аьнна хет сона цу дувцара керттера маIан, уйла. Ший бер гIув чу дахача дика хеташ малагIа да е нана хургда? Цхьаккха хургдац. Хьалха эздел чIоагIа леладеш хиннилга хьахайта гIийртав йоазанхо, «больной» хиннавац из, эздий саг хиннав. Цундар санна дегIаца эздел долаш хийтар сона Вахий дувцар тIа вувцаш вола ши къонах: Зайпали Эскеи. Зайпала виIий-воI вийнав Эский воIа. Из хьан вийнав ца ховш, цига кодаме нийслу маьречун да. Таьзета хоам боагIа из Эский воIа вийнав аьле. ХIаьта а Зайпала маьрша дIавохийт воккха саг ший коара, дуккхача хана денз дика-во декъаш, гоамалах хIама доацаш шоаш баьхандаь; цул совгIа, мишта, хьан бехк болаш из нийсденнад шийна ца ховндаь. ВоIа юртхо вер ла ца могаш, массехк ди даьлча ла Эска, «цхьачар дог даьттIа веннав из, йоахар». Иштта ба уж къонахий, Iа юккъегIолла ахбоахе а, эзделах, гIулакхах ца бохаш. Из вай мехкахочун кхолламе лоархIаме, тIехьа тIабоагIарашта яйзача бакъахьа йола моттиг я.

Дош говза оалаш, вахаре даим вай дагалоаттае еза моттигаш хьехаш, язъяьй Хамхой Вахас ший дуккха байташ. Цкъа Iойийшача, кхерий тIа даь йоазув мо мара йицлуш хилац царех цхьаяраш. Иштта я «Заьзганаькъан Идрис дагалаьца», «ГIалгIай» яхараш. ХьалхагIа а айса царех дийцандаь, тахан кхыча цун байташ тIа соцаргва со. «Наьна мотт» цIи йолаш да цун цхьа йоазув. Массадолча къамех болча поэташа дукха яздаьд шо-шоай къамий метта дозалах а хозалах а лаьца. ГIалгIаех хьабаьннараша а хестабаьб наьна мотт, хIаране хIана хестабаьбац аьнна. ХIаьта а цаI вокхох тара доацаш, да цар кхелла сурташ. Къаман меттах дош ца аьнна поэташ дагабоха дуккха аттагIа да, дош аьннараш дагабохачул, сов дукха уж болаш. ХIаьта а Вахас ший тайпара хьоахабаьб из:

«ХьоашалгIа болаш е салоIаче,

Къоаной тайжа лувча хана —

Сийле, хьаькъал да хьо.

Ага тIа боахкаш е кхуврче,

Ноаной гIозалца лувча хана —

Сатем беркат да хьо.

Арен гота е довна-пхьегIе,

КIантий багара эза хозаш, —

Денал, эздел да хьо.

Ловзарга е хьаста керте

Мехкараша бекабеш, —

Безам, тешам ба хьо.

Кагийргаша чоаллелхаш,

Хьо цар духхьашха лебеш, —

Ираз, вахар да хьо».

Къаман политически вахара юстара латташ, Iаьдал дацар Висангире Вахий. Масала, Байсаранаькъан Идрисаца, из Iаьдало къоабалвеш воацача хана, хьоашл леладора цо. ТаIазар тIалоаттадаь къамаш бакъдарах дола закон тIаэцийта гIерташ, лийннарашца вар, ГIалгIай Республика кхоллаелча дика хеташ къахьегарий мугIарашка латтар. Кхы а дукха да, къам паргIатадаьлча дика хеташ, цо даь а леладаь а гIулакхаш. Паччахьалкхен гимн хьакхоллар а ба ший тайпара политически болам. Республика вIашагIъелла дукха ха ялале, йоазонхошта юкъе яхь дIакхайкаяьяр, гимна дешаш язде, аьнна. Цу гIулакха вIашагIъелла комисси а яр (жюри ала мегаргда цох), Малсаганаькъан Руслан керте а латташ. Сона дагадоагIаш, дуккхачар язъяьяр цу гIулакха лаьрхIа байташ. Белггала хов сона, Чахкинаькъан СаIида, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIида, Вешкаранаькъан Мухьмада, Чуранаькъан Рамзана язъяь хиннилга. Аз а язъяьяр. Сона ца ховш язъяьраш а хинна хургба. Ваха Iелургвацар аьнна хет сона, цу тайпарча гIулакха юкъе дакъа ца лоацаш. ХIаране, шийна хеттача тайпара, вай къаман никъ, уйлаш, нигаташ хьахьекхадар царга гIолла. Вешта аьлча, гимн — из паччахьалкхен е белггаларча къаман керттера илли да. Из Iодийшача атта ховш хул, мишта даха лерхIаш къам да из кхеллар: машар лехаш да, тIема бий эгабеш да, къахьегаш даха лов, и. кх. дI. 2004 шера 26 мае даьча цу тайпарча ший йоазонах «Тха зIамига Даьхе. ГIалгIай Республикан паччахьалкхен гимна вариант», аьнна, цIи тиллай поэта. Фуд цу тIа дукхагIа хьехадер? Эггара хьалха вай мохк ше хьегаш мел хиннача хIамах кхийна хилар белгалдоаккх цо. Шоай кулгашца хьадаьд цун наха дуккхадар, арахьара чударга са а ца тувсаш. ТIош тIа ялаташ кхедеш баьхаб. Къахьегаш, гаьннарча замашкара уж хьабоагIилга белгалдоах цо. Лоамашка латташ йола вай гIалаш бIаргаяйча кхоачам ба, балхах къехкаш вай дай хиннабоацилга кхетаде. Цу тайпара гIала е вIов хьалъе тахан а дац хеттача тайпара атта. Из атта даларе, хьогге меттаоттаяь хургьяр ширача заман юрташка мел латта гIалаш а, вIовнаш а, малхара кашамаш а, кхыдола элгацаш а. Россега хоза тов, йоах цо, вай зIамига мохк. Из нийса а да. Россех вай дIакхийттача хана денз, цунцара ийгIа, цунца тIом бе дага болаш, цунна юкъера юхаарабовла гIерташ, хиннабац гIалгIай цIаккха. Дерригача къамашца барт-машар болаш, дIа-юха гIо-новкъостал деш, хьабоагIа. Иштта дIахо а дIабаха дага ба. Ха дIа мел йода, вай мохк хозбелча бакъахьа хеташ ва поэт, тIаккха кIеззига денна а дуне тоалургда цох. Кхыча дешашца аьлча, гIалгIай къаман никъ нийса, дикаш кхоллаш хилар да цо ший гимна тIа белгалдаьккхар. Доацар дагалаьца, е хургдоацачунга сатувсаш яздаь дешаш дац уж. Хиннар, дар, хургдар да цо мехка керттерча илле тIа хьехадер. Из дикагIа гуш хургда вайна, нагахьа санна гимн Iоеше. Цхьайола гимнаш санна сов йIаьха а кхеллаяц из автора:

«Заман йIоахалла хьегачох кхийна,

Селханера боагIа вай лоамий мохк.

Нийсоний бухь билла, болара тайна,

Кхоаненга бода вай хьамсара мохк.

Доккхача дунен тIа боча кIаьд хинна,

Хьа массе къамашта Хьо лепар лов.

Йоккхача Россенга, хьеракIиг санна,

Тха зIамига даьхе, Хьо хоза тов.

Массе къамашца Iиморзал екае,

Хьа эздий дезал хилба камаьрша!

Массе мехкашца эр-машар лелабе,

Хьа байракх даим лестийла маьрша!

Ди-дене мел доал овсаре хиле,

Боахама тоале хьо, тха фаьра Мохк!

Шу-шере мел доал Хье канабаьле,

Ер Дуне хозде Iа, ва ГIалгIай Мохк!»

Вай къаман гимн хургья цох е хургьяц — из дац аьнна хет сона вай мехкахочоа дукхагIа дагадаьллар, гимн язъе дIакхайкаяь яхь чакхъяьнначул дуккха тIехьагIа язъяьй из. ГIалгIай никъ шийна гуча тайпара хьахьокхар духьа кхеллача санна хеталу байт. Цул совгIа, массаза керда темаш, кепаш, уйлаш лехаш хьавенав из, ше йоазош мел деча хана. Укхаза а шийна гимна кеп кхоллалой хьажа гIийртача санна хеталу Хамхой Ваха. ДIауйла йича хоза мугIараш, хьаькъал дола дешаш, кIоарга уйлаш я цо гIеттаераш, къаьстта лоархIаме да, уж уйлаш царга товш йолча кепа чу цо чIоагIъяь хилар. Кердадар лохаш из хиннилга хьахайташ я «Малсаганаькъан Абойна ловца» яха цун байт а. Из гIалгIаша геттара кIезига кхеллача акростихаца язъяьй цо. Цхьачарна ца ха а тарлу, из фу кеп я. ХIара мугIара хьалха латта алапаш хьавIашагIтехача, царех белггалара маIан дола дош хул. Цох оал акростих. Дикка къахьега деза из нийса а хоза а кхоллара.

Деррига йоазош дешархошка дIакхоачаш хилац. Цхьадараш довш хул, доагаш хул, кулга цIена боацача наха лочкъадеш хул. Масала, Николай Васильевич Гогала ший «Дайна синош» яхача книжках цхьа дакъа доагадаьд йоах, Зощенко Михаил яхача йоазонхочун кхолламах дукхагIдола дакъа Граждански тIом болча хана дайнад, Шолжа-ГIалий тIа квартире лаьтта тIеххьарча пхе шера (1987-1992) аз мел кхелла байташ, зIамига дувцараш, романа дакъа лочкъадаь дIадихьад. Уж масалаш кхы а дукха доаладе йиш я. Хамхоев Вахас язъяь «Вайнах» яха поэма а, дукха хIама ца дусаш яйнай. Мишта яйнай, хIана яйнай хIанз вайна гучадоаккхалой тамаш а я, из йихьача сага, хьа а вена, ше хьа ца дувце.

ГIалгIай йоазонхой Союз, 2000-гIа шераш долалуш, дIакъовлача кхаьчаяр. Цунна лаьрхIа хьалуш, хьадеш цIа дацар; цун кулгалхо волча сагá, литконсультанта луш алапи дацар, цудухьа, из болх бе ловш, саг вацар. Iаьдал а дукха сагота дацар, из яр е яцар аьнна. Духхьал Висангире Ваха бахьан йисар из цу хана, дIа ца къовлаш. «Асса» яхача гостиннице деннача цIалга чу ше вагIаргва, из дIа ца къовлийта, ше пенсионер ва, аьлар цо. Яхь йолча сага къамаьл дар из. ГIалгIай бIарчча республике йоазанхой Союз яц яхар, эхь хетийташ хIама хургдар. Шийна из новкъа хургдоландаь, массехк шера из болх лелабир цо, хьатIадоагIаш рузкъа а доацаш, ший пенси мара. Иштта хул яхь йола нах, деррига хIама дац укх дунен тIа ахчанца диста йиш йолаш, из хьа а хайтар Вахас. Цо оттаяь йоазанххой керда Устав тIаэца кийчлуш, из ешаш, тоадараш деш, бар вай къаман деша говзанчаш. Бакъда цхьаннена дагадоацача тайпара нийсделар цун валар. Авари хинначара больнице Iочувигача вешийна тIехьаваха араваьнна из, лагIаш тIа Iокхийтта, корта лозабаь, ше а дарбанче кхаьчав. Цига яьча човнах, кхы сакхетам чу ца воагIаш, 4-5 ди даьлча кхелхавар ГIалгIай халкъа йоазанхо. Вай декхар да цун йоазош дешар, из виц ца веш, дагавоагIаш хилар. «Сага вахар» яхаш я цун цхьа байт. Цунца чакхдаккха лов сона ер йоазув. Дунен тIа мишта ваха веза, ше велча, шийна тIехьа фу дита деза, дика белгалдаьккхад цо. Байто яххача беса вахаш чакх а ваьлар из ше:

«Сага вахар-валар — лоацца ши дош,

Бакъда чулоацамга диллача — кIоарга.

Хул сага вахар цхьаволчун эргаш,

Валар а наггахьдар — хала, аьрга.

Алхха «шийна» яхаш вахар дале,

БIаь шу доаккхе а из вахар дац.

Адамий йоакхонга ше цакховеш хуле,

Цхьа моллагIдар санна, из валар дац.

Цо даьчун хам беш, хургья Даьхе,

ТIехьено цун цIи безамца йоахаргья.

Цун турпала никъ къулбанца лаьрхIе,

БIубенна кхоаненга гIа боахаргба».