Skip to main content

Культуран болхлой эскарцара бувзамаш

Йоазонхоша, суртанчаша, артисташа дIа-юха гIулакхаш леладу вай мехкарча герзашцарча низашца

Йоазонхо Заьзганаькъан Бахьаудин тIема шерашка

Гаьнара денз хьадоагIаш да вай йоазонхой, артистий, художникий мехка эскарцара бувзамаш а дIа-юха леладу гIулакхаш а. Къаьстта а чIоагIденнад уж Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема шерашка. Вай къаьнагIболча йоазонхоех цхьабараш, герз бе а доаллаш, кхайканза венача моастагIчоа садехка майра духьаллаьттаб. Цу хана царна керттердар хиннад мохк лорабар, хила тарлуча доккхача вонах халкъ кIалхардаккхар. Масала, Ведажанаькъан Абабукара Ахьмад, тIем тIа а ваха, фашистски гIаьрахоех латаш хиннав. Заьзганаькъан Хьусена Бахьаудина дукха тIема наькъаш даьд, тIема газета корреспондент волаш. Хьаким воллаше а (парте обкома инструктор хиннав из), ший лоIамагIа из унзара, хала никъ хержаб цо. Хетаргахьа, къонахий тIем тIа латтача хана, эхь хийтта хургда цунна а цун мугIарерча кхыча гIалгIашта а цIагIа багIа, Iоажалах лечкъаш-тебаш лела. Пхорчашта кIалха лийннав из, когашта кIалхара лаьтта доагаш. Из вайна хов цун цхьадола йоазош Iодийшача а. Шийна бIаргадайнача, лайнача хIамаех даь йоазош да Бахьаудинадараш.

Сона хеташ, вай къаман литературе цул дикагIа тIема шераш, советски эскара майрал, денал хьахьекха цхьаккха деша говзанч вац. ТIема тема геттара дика яшха вIаштIехьадаьннад цун «Сага лоIам» яхача очерка тIа. Цунга гIолла автора гойт котало яккхара мел чIоагIа лоIам болаш хиннаб вай мехкара тайп-тайпарча къамех бола нах. Типографе болхлошца а волаш, моастагIчо баьча гонна юкъера аравала везаш хиннав вай мехкахо а. Цига шийна дайна хIама дIаяздаьд цо. Къаьстта а цецвоаккх эскара эпсарашта а мугIарерча бIухошта а карагIдийннача гIулакхаша. Царех ва отряда командир гварден полковник Михайлов, цун адъютант Захаров, отделене командир Соколов. ТIеххьарчун лоIам чIоагIа хиларах, моастагIий го бохабийя, цунна юкъера арабовла вIаштIехьадоал цIеэскархой.

Иштта ше тIем тIа зийнача моттигех яздаь да цун «ЭгIазал», «Ваьча юрта», «Пхьа лехар» яха дувцараш. Царех моллагIа повеста а романа а сюжет хинна дIаоттал лоархIаме а чоалхане а вахара оагIонаш ювцаш да. Хьалхарча дувцар тIа ювцача эрсий кхалсага моастагIа вола юрт Iоашаьръе аьле саг вохийт вай эскара хьакимашка, юрта вайчарех саг вац аьле. Ше цу юрта яле а, ше лайя а сагота яцар из, фашисташцара чIир лийхача. ЦIеча эскаро чуйийттача йоккхача топех ла а ла из, бакъда ший дагалаттар кхоачашду: цу юрта лаьттача моастагIий фу хоададу.

«Ваьча юрта» яхача дувцар тIа вувцар полка комиссар Иванов Василий Николаевич ва. ТIом беш-беш, ший юрта кхоач из. Цун дезал: нана, сесаг, йиIиг, кIаьнк — бар цига бахаш. Бакъда, ага уллача кIаьнкагара дIа мел ийккхар, моастагIаша вув. КIаьнк а цаховш лоалаха ваха къоано Архип тIакхаьчарах дийна вус. Хала хIама да из, боккха мах ба комиссара ше яьккхача коталонах беннар, цу моттиго кхы а чIоагIъю цун моастагIчунцара гоамал. ДIахо дIаюг цо ший полк, халкъ, мохк гIаьрхоех мукъабаккха дагахьа.

Лоамаро (черсе) Адарбеков Муса вувцаш да Бахьаудина «Пхьа лехар» яха дувцар. Отделене командир ва гварде сержант. Цун юрта а кхаьчаб моастагIий, цунна дийха дагIа нускал, сийсазадаьккха, дийнад цар. Цудухьа ши пхьа леха дага ва лоамаро. ЦаI — мохк бахьан, шоллагIбар — нускала чIир лехаш. Цо а цун новкъосташа а, шозза лийха ца Iеш, иттаза а пхьа лехаш гу вайна цу зIамигача дувцар тIа. Фашисташ, вувр вийя, эккхавер эккхавийя, дукъал тIехкховс цар, мукъаяккха езаш хинна юрт царех IоцIенъеш.

Заьзгнаькъан Бахьаудин ше дика эпсар хинна хиларах тешаву цо даьча тIема наькъаша, кхеллача йоазоша. Цул совгIа, цо йитача литературни тIехьалено кхувш доагIача кердача ноахалашта дика масалаш гойт, хало тIаэттача мохк мишта лорабе беза дувцаш. Из а боккха лоархIам болаш хIама да аьнна хет сона, къоначарна патриотически кхетам луча даькъе. Иштта денал, къонахчал долаш хьалкхе гIо ду кагийча наха цо тIем тIара яздеш хиннача каьхаташа. Бахьаудин ше тIем тIара цIавенав. Укхаза дагадох халкъо оалаш дола дешаш: «Майрачох пхо а кхер».

Ше мел вах эскарца айхха бувзамаш долаш, цунна ший йоазош хетадеш, хьавенав Боканаькъан Хьаме Ахьмад а. Вай эскархой денал ший бIаргашца бIаргадайна хиннад цунна, МагIалбик бахьан долаш баьча тIем тIа. Ахьмад ше а, гIаьрхошта духьала чIоагIаленаш еш, къахьийга ва цу шерашка. Цул совгIа, гонахьарча юрташка лаьтта вай эскархой байза а ва, хIана аьлча из ше ваь а ваьха а ва цу заман чухьа МагIалбика дукха гаьна йоацаш уллача СоагIапча. Из шедола хIама цо дика хьагойтад «ЦIийенна сайре» яхача романа шоллагIча книжкага гIолла («ДогIанха даша делхаш»). Шоай юртарча гIадамий бешамашка хьулаяь лаьтта танкаш, цар бригадай хьакимаш бувц цо романа тIа. Цу темах я карарча хана 8-ча классе Iомаеш йола «Тиша цIа» яха цун повесть а. Йоазонхочо из хетаяьй Ленинград лораеш байнача вежарашта Боканаькъан Хизараи Iаьлийнеи. Культболхлоша, вешта аьлча театра актёраша, цох оттаяь спектакль а яр. «Тхо цIадоагIаргда нани» яхаш яр цун цIи. Повеста кхоккхе турпал, вежарий: Бекхан, Гирихан, Iалихан — тIем тIа бов, повесть чакхъялале, мина ийккхе ла цар нана Iайши а. Йоккха къизал! Из мара ала хIама корадагIац повесть йийшачул тIехьагIа, тIемо къахетам бац е берех, е истех, е къоаноех.

Машарерча хана а, советски эскарца айхха бувзамаш лоаттадеш вар Ахьмад. Дог раьза долаш вахийтар цо ший воI Ладимир амал де. Сочи яхача гIалий тIа из волаш, цига водаш, салташта хьалхашка къамаьл деш, литературах дувцаш, ший кхолламцара йоазош дешаш, хулар йоазонхо. Цу хана даьхача суртех цхьадараш хьакхаьчад вай деношка. Вай а таро я царга хьажа.

Йоккха моттиг дIалоац эскарца ювзаеннача темо, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIида кхолламе а. Цу даькъе цун йоккхагIйола произведенеш я «Этии Вутии», «Къонгий дув» яха повесташ. Хьалхаръяр дукхагIа берашта лаьрхIа язъяьй. ХIаьта а дика гойт цо, вай эскар Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема хана мел фийла хиннад. Школе ялхлагIча классе Iомаеш я ювцаш йола повесть. Берашца а маьршача нахаца а эскархоша леладаь бувзамаш, деш хинна гIо-новкъостал дувц Махьмад-СаIида. Шоай аргIагIа наха а дикка хьаллоац бIухой оагIув, эшшача накъабоалаш, кхыметтел моастагIчунна юккъе чу а бахе, тIема декхар кхоачашдеш а нийслу цар. ШоллагIйола ший повесть йоазонхочо хетаяьй тIема доакъашхо хиннача Султигнаькъан Османа Ахьмада. Из 1941-ча шера тIем тIа ваха, 373-ча дивизе сапёрни рота командир волаш, Миргород мукъайоаккхаш хиннав. Капитана чин а хиннад Ахьмада. Дукха тIема совгIаташ денна хиннад цунна, кхыметтел турпала цIи лургйолаш, кийчдаь, дIачуденна каьхаташ а хиннад. Бакъда из цIи цунна хьаеннаяц, вай Сибре дигар бахьан долаш.

Иштта эскарá а цун бIухошта а хетадаь да Махьмад-СаIида «Салтечун дувцар», «ВIашагIкхетар», «Матрос» яха йоазош. Дерригаш школерча программанна чудоагIаш а, 9-ча классе Iомадеш а да уж. ТIеххьардар Матрос яха цIи йолча говра хетадаьд. СаIид яхача ондарга из цIи йола ший говр дIалу вай эскархошта, цунца тIем тIа вода капитан. Хала човнаш хинна из тIема юкъера аравоаккхаш, ла говр. Укхаза гу вайна, гIалгIай къамах болча наха тIема хана мишта гIо деш хиннад эскара. Махьмад-СаIида цу тайпара йоазош дендаь, из каст-каста школашка, кагирхошта хьалхашка къамаьл де вехар. Цу тайпара вIашагIкхетар аз а чакхдаьккхар, Сурхо тIарча ООШ оалача ийс шера дешача школе. Из дар йоазонхо валале цхьа-ши шу хьалха. Цкъаза Махьмад-СаIида оалаш хозар, ше военкомате хьийхав аьле.

ТIема шерашка, школера дешар юкъахдаьккха, ший новкъосташца колхозе балха вода Мочкъий-Юрта кхувш вена поэт Чахкинаькъан Капитон а. Шоаш кхедеш дола баьцадаараш, сомаш эскара гIо де дIакхухьийташ хиннаб кагирхоша.

Вай хана а дуккхача йоазонхоша бувзамаш леладаьд эскарца. Масала, Вешкарнаькъан Мухьмад, Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университет яьккхачул тIехьагIа эскаре амал де вода. Цига волаш, цо дакъа лоац Байкало-Амурски магистраль хьалъеча. ЦIавеча цо гойташ хинна цигара медаль а яйнай сона.

Цхьацца ший йоазош хетадаьдар цу теманна халкъа йоазонхочо Хамхой Висангире Вахас а. Сона дика дагадоагIа цун пхи сабола седкъа латта чопилг бувцаш хинна дувцар. Эскарера цIавоагIача салтечоа бIаргавайнав хи чура хьалвала ца могаш, бага хий дах, вала сахьат доаца кIаьнк. Дукха уйла ца еш, хи чу чукхоссавеннав эскархо. Хьалваьккхача кIаьнка бебаллийсаб пхи са бола седкъа латта цун чопилг. Дувцаро хьагойт, эскаре денал, майрал, наха гIо де кийча хилар яхараш санна дола хIамаш Iомаделга.

Эскаре амал деш хиннав поэт Угурчанаькъан Азмат-Гири (1971-1973). Цун кхолламе дукха байташ я, тIема шерашка баьхача мехкахошта хетаяь. Царех я «Оаш сий делаш», «ТIема ветеран», «Комбата васкет», кхыяраш. ЗIамагIбарашта эскар а салте а везалургволча тайпара язъяьй цо цхьайола ший байташ. Царех я «Берашта» яхар. Деш вай цунцара цхьадола мугIараш:

«Салтечун пилотка туллаш,
Качтесса ловзорг-автомат,
Наьна-веший иккаш тIаювхаш,
Коа юккъе зIамига кIаьнк латт.

-Со салте ва, — йоах нийсархошка, -
Со Даьхен доазон тIа латт.
Во хьал да, йоах цо, моастагIашка,
Еттаргья царна автомат.

Качъуллача герзагахьа хьежаш,
Цох хьагаш ба цун нийсархой,
Цар бIаргаш бес-бесара къегаш,
Ловзорга тIа латташ ма дий...»-

Бувзамхо волаш, эскаре амал даьд поэта Хамхой Дауда. Ше Iаьлий-Юрта вахе а, цо яьккхай Эккажкъонгий-Юртара школа. 1970 шера тIема декхар кхоачашдеш хул Германски Демократически Республике. Цул совгIа, штате воаца корреспондент волаш, къахьегаш хиннав «Советски эскар» яхача газете. Ше Даьхе лорае кийча хилар гойташ я цун цхьайола байташ. Масала, «Даьймохк» яхача стихотворене тIа поэта аьннад:

«Хьол сийлахьа фу хургда
Доккхача денен тIа?
Тхо фийла латтаргда,
Хьо лорабеш ха тIа...»

Духхьал йоазонхоша лелаяь ца Iеш, эскарцара хоза юкъамоттигаш лелаяьй художникаша а. Сона дика дагавоагIа Яндарера зIамига саг Барханой Iийса. ТIехьагIо цох хул вай республикан халкъа художник. Из, ше школа яьккхача, эскаре вода, цигара цIавеча Наьсарерча РОВД ПМГ оалача машена тIа болх беш хул. ДIахо сурташ дехка а волалу из, дерригача къаманна дIахоз цун цIи. Эскарца ювзаенна тема боча яр цунна. Цудухьа цун кхолламе нийслора цу лостамагIа даь балхаш. Царех цаI да, лётчик-истребитель хиннача Оздой Мурада хетадаь.

МагIалбикерча школе ше дийша ваьлча, эскаре ваха уйла йолаш хул художник Элданаькъан Руслан а. 1968 шера йоаккх цо итт класс. Деша вагIача хана денз, ший кхоллам классерча берашта бовзийташ, цхьаццайолча яхьашка дакъа лоацаш, коталонаш йоахаш хиларца белгала хиннав Руслан. Школа яьккхачул тIехьагIа, из эскаре гIулакх де вода. Новочеркасск яхача эрсий шахьар тIа ракетни тIема доакъошка ду цо амал. Цу хана цо даьхача сурташка хьежача, шийца эскаре хиннача тайп-тайпарча къамех болча кагийча нахаца хьоашал долаш а сакъердаме а цо из ха яьккха хилар, кхетаде хала дац. ХIаьта герзаш-м цо дика Iомадаь хургда, аьнна, хет сона; ший Даьхе лораяр духьа.

Эскарца хоза гIулакх леладу вай артисташа, культура цIеношкарча болхлоша, самодеятельни артисташа, иллей а халхара а тоабаша. Масала, «Вайнах» яхача ансамбле болх баь, «Асса» яха берий ансамбль хьаяь хинна ГIаппархой Мухьмад эскара ансамблаца халхавувлаш а цун балетмейстер а хиннав. Дукха ха йоацаш, Шолжа района культуран цIен кулгалхочунца Матенаькъан Iаьлий Iашатаца къамаьл хилар са. Цо яхачох, цIайш долча хана, уж бахе хул республикан доазон тIа латта тIема доакъош долча, концертни программаш ийце.

Иштта, даим эскарца гIулакх доагIаш хиннаб, хIанз а ба вай республикера йоазонхой, художникаш, артисташ, кхыбола культуран болхлой. Из шедар лар йоацаш а довц, кхувш йоагIача тIехьенна бакъахьара масалаш хул цар дIа-юха леладеча гIулакхех, дезадолийт тIемхой вахар, мехкацарча уйла сомайоаккх цар дегашка. Цунгара дIадолалу Даьхе езар а, из лораяр а.
 

Халкъа йоазонхо Боканаькъан Ахьмад эскархошта юкъе
Аьттехьарвар гIалгIай халкъа художник Элданаькъан Руслан
Художникаш Поалангхой Мурад, Овшанаькъан Iийса, Элданаькъан Руслан — вай эскархошца