Skip to main content

Дика хьехархо

Юртарча ишкола математиках лаьца

Шерагара шу мел доал, тоалуш латт мехкара а вай республикера а дешарца дувзаденна хьалаш. Паччахьа заман чухь берригача мехка а цаI мара ишкол ца хиннача гIалгIай мехка тахан болх беш я бIаьш, эггара тIехьа арадаьнна дешара гIирсаш дола, мел эшача хIаманца Iалашъяь ишколаш. Бакъда мел дика, хоза уж хиларах, цар тхов кIалха къахьегаш бола хьехархой лертIа ца хуле, берашта хIама Iомаде, нийсача новкъа даха, бизза бола мехка къонгаш, мехкарий болаш кхеде вIаштIехьадаргдац. Вайна ховш ма хиллара, эггара хьалха ишколаш эшаш я тайп-тайпара Iилмаш Iомаде, дуне, вахар довзийта. Сона дага мел доагIача хана, массадолча Iилмашта юкъе цIенхашта моттиг дIалоацаш яр арифметика (хьисап дар), алгебра. Математиках кхыметтел Iилмай паччахь я а аьннад. Шоай оамалашка диллача а, шоаех шиш байташ, шоаш лоархIийташ, цIенахашта оамалаш йолаш нах хул дувцаш дола Iилма хьехараш. Иштта бар аз дийшача Наьсарерча № 1 йолча ишколе хьехаш хиннараш, царех яр эрсе Баранова Антонина Николаевна, Хьоашаланаькъан Мухьмада Лейла, Цисканаькъан Султана Зарема, Арсмаканаькъан Нурдина Мухьмад, кхыбараш.

Уж дукхагIбараш тахан боацаш ба, бакъда царех хьадаьннача дикай тIирг хаьдаяц, цар хьийхараша кхычарна а хьехаш, ноахалгара ноахалга доалаш, хьадоагIа цар дIадоладаь дика гIулакх. Дуккхача юрташкарча ишколашка тоъаш хилацар хьалха математикаш, физикаш, биологаш, географаш, химикаш. Хьахерхой болх беш нах-м бар, бакъда уж бацар доаггIаш дола шоай балхаца дувзаденна дешар дийша нах. 1998 шера Сурхо тIарча ишколе балха вахар со. Цу хана цига бацар аз лакхе мел хьоахабаь хьехархой. ЦIенхаштта болх бе ховш хиннараш историкаш, филологаш, дин хьехаш бола нах бар. Царгара дIаийккхача, дика тIехьале хургйолча тайпара къахьега ховраш бацар. Бакъда таханара хьал эргадаьннад, юрташка а къахьегаш ба толамца институташ, университеташ яьха, шоаш караийца гIулакх лакхарча боарам тIа дIадахьа ховш бола нах. Цу тайпарча цхьан хьехархочох дувца безам ба са укх йоазонца.

Лакхе хьоахаяьча Сурхо тIарча ийс шера дешача ишколе болх беш, аз ворхI шу даьккхачул тIехьагIа, цига балха ера чIоаггIа ишколан эшаш йола дийша математик ЗагIенаькъан Яхььяй Мадина. Сурхо тIа цу тайпан нах ца бахилга шаьра ховш волча аз кхетадир, из цу юрта нийсъялара бахьан маьрел долга. Иштта хинна а хиннадар из. Укхаза дувца лов сона из мичахьара я, мишта хиннаб цо хьабена вахара а дешара а никъ.

Мадина яь хиннай 1982 шера лайчилла бетта 28 дийнахьа Коми АССР Усинск яхача шахьаре ЗагIенаькъан Iаьлий Яхььяйи Бекбузаранаькъан (Хамхой) Хьусена Мовлатханеи дезале. Хеталу, цига мишта кхаьчаб-те гIалгIай дезал, аьле. Из дукха хала гучадаккха дезаш хIама дац. Мадинай да Яхьья Шолжа-ГIалий тIара мехкдаьтта институт яьккха хиннав, цудухьа Сибре болх беш цхьа юкъ яьккхай цо, мехкдаьттахой мугIаре волаш. Цу шийлача мехка 15 шу даккхар вайцига 25 шу даккхара нийса лаьрхIа да. Цудухьа, иззал ха йоаккхаш, цу мехка «Iаьржа дошув» доаккхаш, цо баь болх аттагIчарех хиннабац аьнна хет сона. Цига уж болаш, яь хиннай Мадина. Цудухьа да цун паспорта тIа, кIеззига цецвоаккхаш, из яьча моттигаца дувзаденна йоазув. Арахьа дукха ха яьккхе, даьй баьхача мехка боагIа даи-нанеи цар диъ бери. Мадина царна юкъе эггара зIамагIа яр, цу заман чухь 2-ча классе дIачуяьнна мара а яцар. Цул боккхагIа бар Джамалайла, Фатима, Аьсет.

Юххьанца МагIалбике бах уж, цигарча «МагIалбикнефть» оалача объдинене бурув деттача урхалле къахьегаш хул Iаьлий Яхьья цIавеначул тIехьагIа. Цун балхах а мехкдаьттахоех а дика дийцад Боканаькъан Ахьмада ший «Седкъашта юкъе седкъа санна» яхача романа тIа. Нана Хьусена Мовлатхан итт класс яккхарал совгIа доккхий дешараш дийша яц, бакъда кхалсага эггара керттера гIулакх — нана хилар — цо тIехдика кхоачашдича санна хет сона, Мадинай оамал яйзачул тIехьагIа. ДIахо тайпан нах бахача Инаркъе баха болх цар дезал. Дукха дийша а, хьаькъал долаш а, начIал йолаш а нах хьабаьнна юрт я Инаркъе. Масала, цигара хиннав Тименаькъан Зовле Зархмат. 1891 шера из ваьча хана зама хала хиннаяле а, дешарца чам болча сагá ха а таронаш а корайоагIаш хиннай дунен Iилмаш Iомаде а шийна аттагIа сискал юаргйола балха говзал Iомае а. Шийна деша ваха ха тIакхаьчача Буро тIарча гимназе вода кIаьнк, хIаьта цига из дIавеннар а дешача хана эшаш дола гIо-новкъостал даьраш а да-нана дар. Цига ше дийша ваьлча, хьехархой техникуме отта а аьттув боал цун, кхыча мехка дIаваха ца везаш. 1924 шера Буро тIа хьайийлла хиннай вай къаман хьехархой техникум. Цига деша дIаэттача хьалхарча кагийча нахах цаI вай мехкахо Зовле Зархмат хиннав. Ховш ма хиллара, цу ханара вай эггара дикагIбола нах цига дийша а из чакхъяьккха а хиннаб. Царна хьехаш хиннараш шоай болх дика бовзаш, хьабеш бола нах хиннаб. Кхоачам ба шинне — Малсаганаькъан Зоврбикеи Беканаькъан Темботеи — цIераш яьхача. Цар кхебаьча гIалгIай хьалхарча хьехархоех хиннав Зархмат. Бакъда духхьал техникумах кхоачам баь ца Iеш, из деша отт Нохч-ГIалгIай хьехархой институте, болх бешше из чакх а йоаккх цо. Зовле Зархмата эрсий графика кIийлен тIа гIалгIай йоазув даьккхача, эггара хьалхара гIалгIай меттала «Абат» оттаду.

Иштта Мадинай юртахо хиннав, юртахо хинна а ца Iеш, тайпан воша хиннав гIалгIай гIорваьнна юрист ЗагIенаькъан Османа Мовлатгири. Вайна ховш ма хиллара, Питерера юрфак яьккха а Россе паччахьаца Путин Владимир Владимировичаца деша ваьгIа а хиннав из. Керда хьаяьч ГIалгIай Республиканна чIоагIа накъаваьлар Османа Мовлатгири, цо болх бир, юстице министр а университета юридически факультета декан а волаш. Цхьаькха цхьа саг а хьоахаве лов сона цу юртара хьаваьнна, из вар тамашийна хоза дош ала ховш хинна поэт, прозаик Кхоартой Мажита Мурад. ГIалгIай эггара дикагIболча йоазанхой мугIарашка латт цун цIи тахан, даим латтаргья аьнна а хет сона. Со фу ала гIерт аьлча, Мадина хьаькъал дола нах бахача юрта кхийна хиннай, цудухьа из ше а я цун дикагIболча викалех цаI. Из республике гIоръяьнна ювцаш еце а, ше дIакхаьча моттиг дика лелаеш, караденна гIулакх дизза кхоачашдеш, цох бола бехктокхам кхетабеш хьайоагIа из.

2000-ча шера толамца чакхйоаккх цо Инаркъера № 23 йола ишкол. Сона хетаргахьа, хьехархошта дукха езаш а, ишколе сий долаш а хинна хургья из, хIана аьлча математиках дика кхеташ йоландаь. Цу тайпара дешархой классе цаI-шиъ мара хилац, ерригача классе хьалхале лелаеш хул уж. Иштта хиннаецаре, цунна могаргдацар аьнна хет сона физико-математически факультете деша отта.

Нагахьа санна из цига цаховш нийсъеннаяларе, цо цхьа-ши сесси а дIалургьяцар, цу атта доацача Iилмах.

Вешта аьлча, математически лостам болаш хиннай цун хьаькъала таронаш. Белгалдаккханза даргдац, из гIулакх Iомадеча новкъа цун цIенхаштта гIончий хиннилга. Эггара хьалха из деррига Iаьлий Яхььяйгара хьадоагIаш санна хет сона. ЙоккхагIйола шаккха йиша а математиках дика кхеташ хиннай, цудухьа Фатима а Аьсет а шаккхе физико-математически факультет яьккха ба. Наггахьа мара хулаш хIама дац, цхьан дезале кхоъ математик хилар. Геттара беркатерча дезале мара хила тарлуш хIама дац из. ХIаьта цаI мара воаца Мадинай воша Джамалайла а ва лакхара дешар дийша, цо юртбоахама институт яьккхай.

Мадина, ишкола йоаккхашехь, деша отт ювцача факультете, шоллагIча курсе дIачуяьлча, болх бе йолалу 2002-ча шера, Инаркъерча № 12 йолча ишколе математика яха Iилма хьехаш. Оалаш ма хиллара, дика саг массанахьа везаш хул. ХIаьта дика саг а хилча, цу тIа дика болхло а хилча, цу тайпарча кхалсага а маIача сага а мах баь варгвац. Из Инаркъерча ишколера дIайодаш, чIоагIа новкъа хинна хургда аьнна хет сона цунна уллув болх баьча наха. 2005-ча шера Яхььяй Мадина ех Сурхо тIарча Муцолганаькъан Мухьмада Абабукара. Цу шера денз, Сурхо тIа яхаш а болх беш а я из. ХIанз барайттлагIа шу да цо цигарча ийс шера дешача (ООШ) ишколе къахьега. Цхьан хана сога оалар цхьадолча берий дай-ноаноша, Iа гIалгIай мотт, литература хьехаш санна, акхарна математика хьеха саг валаре а, чIоагIа дика хургдар. ГIалгIай мотт ца безаш алацар цар из, цунна нийса е цул дикагIа кхыдола Iилмаш хьехаш нах хилча, цох боккха пайда баргболга ховш оалар. ХIанз майрра ала йиш я, аз гIалгIай мотти литературеи хьехаш санна а, кхы дикагIа а математика хьехаш вола саг нийсвеннав цар берашта. Цудухьа уж гIадбаха мегаргболаш хIама да из. Моза бодаш миссел тата хилац цо урок луча классе. ХIанад из? Ший сий дайта ховш хила веза хьехархо. Ишттачарех я математика, физика хьехаш йола кхалсаг. Берий кхетамашка хьежжа, царех хIаранена ховр хьагучадаккха, дегIадоаладе, царца ларал тIех ца йоалаш, мотт бувца; хьехаш дола Iилма берий теркам тIаозаргболча тайпара хьеха, цунцара сакъердам сомабаккха ховш саг я Яхььяй Мадина. Цудухьа дешархошта юкъе ба цо хьеха Iилмаш кхетадеш, дезаш, дика ховш хьабоагIа дешархой. Масала, царех я бархIлагIча дешаш йола Муцолганаькъан Хади, Овшанаькъан Аниса, ворхIлагIча дешаш йола Исмейланаькъан Iайна, Муцолганаькъан Инжила, кхыбараш. Цхьан дийнахьа 7 классе урок луш вар со. Деша ца могаш, алапаш геттара хала вIашагIдетташ, воаллача кIаьнкага аьлар аз:

— Маца Iомалургволаш ва хьо деша? Хье ишколе хьачувенача тайпара, хIама ца ховш, дIагIорг ма вий хьо кастта!

— Цхьадола Iилмаш дика хов цунна-м, — аьлар классерча бераша, шоай новкъоста оагIув хьаллоацаш.

— Фу хов цунна дика? — хаьттар аз.

— Математиках дика кхет из, — хезар сона.

КIаьнкаша дувцачох ца тешаш, йиIигашка хаьттар аз:

— Бакъдий из?

— Бакъда, — аьлар йиIигаша а

— Ловча гIолва из тIаккха, цхьа хIама

мукъагIа ховш вале, — аьлар аз, — гIалгIай метта тIа а дукхагIа къахьега деза, тIаккха шаьра дешаргда Iа.

Цу масало а хьагойт, математикацара берий сакъердам сомабаккха ховш саг Мадина хилар. Иштта езайолийташ, дуккхача бераша дакъа лоацаш, уж юкъеозаш дIахьу цо физика хьехаш йоаккха ха а.
Тайп-тайпарча шерашка классашта кулгал деш а къахьийгад цо. Укх шера цо доал деш я 5 «а» класс. Сога хаьттача, массайолча оагIорахьара дикагIчарех цхьа класс я из. Цкъа-дале, из чIоагIа лоархIаме а да юртарча ишколашка, бераш лерттIа хьаух деша, цIагIа ца дагIаш; шозлагIа-дале, шоаш деша сенна ух кхета а деш, дика оамалаш гойташ, Iилмаш Iомадеча даькъе толамаш доах цар. Во дешарашца, шиаш йоахарашца, цар даьшца-ноаношца фу дувца деза ховш я хьехархо. Ер шу дIадоладелча денз, цу классерча берашца «ЦIенхашта хIамах дола къамаьл» яха вIашагIкхетараш хул цун кIира цкъа. Цига дувц Даьхенца, машарца, доттагIалца, дешарца дувзаденна дешаш. Цу классе староста хержай Муцолганаькъан Абабукара Ясмина. Миштай берий шоай хьехархочунцара уйла?
— Укх дешара шера денз, тха класс дIаийцай цо кулгал де. Цул совгIа цо тхона математика а хьех. Цо из дика хьехандаь, дуккхачар дика деш. Къаьстта из Iилма дика хов Овшанаькъан Юсуфа, Мухьмад-Амина, сона а хов. Иштта Исмейланаькъан Ахьмад а дика кхет цо хьехачох. Вокхар 3, 4 йоах. Шиаш йоахаш ши саг мара вац 20 сагах. «ЦIенхаштара къамаьл» яха урокаш а еннай тхона Яхььяй Мадинас, уж хиннай «Росси: кхоаненца ювзаенна таронаш», «Росси — тха мохк» яхача темаех, — йоах Ясминас.
— Дукха езий шоана Яхььяй Мадина? — хет аз дешархочунга.

— Сона-м дукха еза, — йоах йиIига.

— ХIана еза хьона из дукха?

— Дика йоландаь еза-кх, — дар сона
хьахезар.

Дика хилар да берашта хьаькъал Iомаде гIертар, дикагIйола оамалаш Iомаеча гIо дар, эздел долаш, воккхагIвар лоархIаш, шоаш дешаш болча ишколан а хьехархой а сий деш бераш кхедеш хилар. Тахан эттача заман чухь, иштта лоархIаме да, дешархой барзкъан, шоаш лелача моттига цIенал езаш, из хьаллоаттаеш хилар.

— ЦIайш долча хана, вIашагIкхийте, чай молаш, иллеш доахаш, байташ ешаш, ловзараш ду оаха, — йоах Ясминас дIахо. — Укхаза а хьехархочунца безаме ха йоаккх тха классерча бераша. Цу тайпара моттиг хилар, дукха ха йоаццаш керда шу дездеш.
Мадина дика хьехархо хинна ца Iеш, дика нус а нана а я. Дукха ха йоацаш дIаяьлар цун маьр-нана, из могаш йоацача хана цунга хьожаш, эшаш дола гIулакх, гIо-новкъостал лоаттадеш, чакхъяьлар из. ХIанз волаш волча маьр-даьга а хьож иштта. Делкъийна цунга хIама даийта чуяха сагота хул из, ше урокаш енна яьлча. Нагахьа санна наьнах санна цох дувце, цунга кхача могаргдолаш гIалгIай кхалсаг наггахьа а хуле тамаш я. Цхьа йоIи виъ воIи да цун: Фатима, Мансур, Накир, Абдулла, Ислам. Фатима ишкол яьккха яла йоал, из 11-ча классе ягIа, Мансур — 9-ча классе, Накир пхелагIча дIачуваьннав, Абдулла укх шера вахав деша. Ислам хIанз а з1амига ва, цун цхьа шу мара даьннадац. ЦIа, ков, болх, бераш леладе; боккхийча нахага хьажа дика вIаштIехьадоал цун. Хьинар долаш саг я, оал цу тайпарча кхалсагах. Из мишта нана я, эггара дикагIа аьлча санна хет сона цун ший йоIа Фатимас «Нана» яхача стихотворене тIа, из кепа теха хиннай «СелаIад» яхача берий журнала тIа а «Сурхо тIара бераш» яхача книжка тIа а. Еш вай из:

«Массанахьа шо кхачарах,

Сачул дикагIа нана яц.

МоллагIа сайга цо аларах,

Аьннар ца деш хиннаяц.

Аз, сай нана гIадйохийташ,

Школе дика дешаргда.

Ший бер хьаькъал долаш хилар,

ХIара нанна эшар да».

Фатимас аьннараш духхьал нанна товр де дагахьа аьнна, даьсса дешаш дац. Цунна гIалгIай мотт хьехаш хиннав со диъ шера. Цул дикагIа меттах кхеташ, сочинени, изложени, диктант яздеш дешархо хиннавац са. ДIа мел яхача олимпиадашкара хьалхара моттигаш йоахаш, цIаихай из даим. ДагадоагIа, массехк шу хьалха «Сердало» газета тIа «Эрсий мотт караберзабеш» яха хоам арабаьнна. Цу тIа яздора: «Укх деношка ТIой-Юртарча № 1 йолча юкъерча ишколе хилар эрсий меттах йолча олимпиадан муниципальни къовсамаш. Цига дакъа лоацаш дар Наьсарен районерча ишколашка дешаш дола бераш. Шо-шоай ишколашка толаш болаш, дика дешаш хьабоагIа дешархой бар уж. Цу яхьашка дакъа лоацаш хиннача Сурхо тIарча ийс шера дешача ишколерча 7-9-ча классашка дагIача бераша дика хьаькъал гойтар. Муцолганькъан Фатима 7-ча классе ягIа, массадолча Iилмах дика кхеташ, тIехдика хьокхамаш долаш хьайоагIа. Цо районерча олимпиаде хьалхара моттиг яьккхар ворхIлагIча дешача берашта юкъе».

Кхы а цхьа шу даьлча, Фатимас дакъа лаьцадар гIалгIай меттах, «Дин исторех» йолча яхьашка. Юха а «Сердало» газета тIа «ГIалгIай меттах йола яхь» яха йоазув арадаьлар, цо яздора: «Дешархошта юкъе яьржача наьна меттах йолча яхье хьалхара моттиг яьккхар, хила йиш йолча 45 баллах 43 балл йоаккхаш, Сурхо тIарча ийс шера дешача школан дешархочо Муцолганаькъан Фатимас. Цунах лоацца дувца безам ба са. Хьалхарча классе денз, еррига пхиаш йолаш, хьакхаьчай из таханарча дийнахьа ше дешаш йолча бархIлагIча классага. Массадола Iилмаш дезаш а довзаш а я дешархо, цхьаккха царех «ак» аьнна юха ца къоастадеш. Наьна меттах долча диктантах, сочиненех массаза лакхара оценкаш йоах. Духхьал йоазув дика даь ца Iеш, метта Iилман оагIув йовз цунна, хIана аьлча цIаккха кIаьд ца луш, массайола параграф, шедола метта дакъа Iомаде гIерташ хиларах. Цунна тешал деш массехк масал доаладергда аз. Соахка эрсий меттах олимпиада йолаш, 7-ча классе дешаш долча районерча берашта юкъе толаш а хулаш, хьалхара моттиг яьккхар цо. Укх шера бархIлагIча классе дешарашта юкъе «Дин истори» яхача Iилмах хьалхара моттиг яьккхар. ХIанз гIалгIай меттах яьккхай. ДIахо а цо доккхий толамаш доахаргда аьнна хет сона, ишколе ший даккха дезача кхаь шера».

Укхаза ала лов, Магасерча НТРК цхьан рекламанна юкъе а Фатима дакъа лоацаш хиларах. Иштта дика дешаш хьавоагIа Мансур а. Цхьа урок дIаяхийтацар цо Iома ца еш, цIагIа бенна болх кхоачаш ца беш, дагахьа Iомае еза байт Iома ца еш. Диктант е сочинени язйойя, 4-5 йоаккхар, хIаьта 6 классе вагIаш, ишколерча ший нийсархошта юкъе хьалхара моттиг яьккхар цо наьна меттах йолча олимпиаде. Из деррига наьнагара хьадоагIаш да. ЦIагIа боаггIача тайпара тIахьожам лоаттабу берашта, цар дика дешаргдолаш а эздий хургболаш а. Фатима йолча классе чуводаш хилча, сона массаза ховра, улг цIендаь хургдолга, цунна юххе йитта пагIашк а кхоачам хиллал мел а улларгйолга. КIезига хIама да аьнна хеталургда из цхьаволчоа, цу тайпарча кIезигача хIамашкара хьадолалу доккха гIулакхаш а. ТIехьа тIайоагIача хана, моллагIа балха говзал цо хорже а, цох, наха а мехка а накъайоалаш, дика саг хургья аьнна хет сона. Иштта я цун нана. Фатима, сона хетачох, нанна тара хила гIерташ я дешарца а, гIулакхаца а, эзделца а.

Фу хет-те Яхььяй Мадинас беча балхах, цунна уллув болх беча нахá? Из хаттар аз делар дуккхача шерашка Мадинас санна математика хьехаш хьайоагIача Овшанаькъан (Муружанаькъан) Ахьмада Лидайга. Йоккха поалхам йолча а, нах дика бовзача а Ахьмада Лидас аьлар:

— Аз цох аргдар, дика болхло а я, ший болх дика ховш а я. Из хар а пайдана дац, берашта из дIахьеха вIаштIехьа ца доалаш хилча. Цун дика мог из ший Iилмаш царна дезадалийта а, цар кхетадергдолча тайпара дIахьеха а. Из деррига дувзаденна да цу балхага из дика кийчъенна хиларца, лехача а халла мара корабагIац цу тайпара болх бе ховш бола нах. Цо ишколе а дика дийшад, институт а толамаш доахаш чакхъяьккхай. Тахан массайолча классашка физика, алгебара, геометри дIахьеха могаш я из. Цу тайпарча хьехархоех оал, кхело математик хийла аьнна яздаь хиннад цунна.

Математически лостам болаш да цун хьаькъал, Iилмашцара бувзам. Дика болхло санна, дика саг а я из. Со-м цкъаза хьаг из, нус йолаш, чуенача цIенах. Дукха несарий бац боккхача нахаца барта болаш, царца тарбала ховш. Маьр-нана дийна йолаш, цунга а дика хьожар из. ХIанз, из дIаяьнна, цхьаь висача маьр-даь чIоагIа йоакхо ю цо. Ше балха хилча, воккхача сага гIулакха сагота хул. ЙоккхагIча йиIигага телефон тох, цун гIулакхага хьажалахь аьле.

Иштта, шийна гонахьарча наха накъайоалаш, кхувш йола тIехье ма хулла бакъахьара оамалаш йолаш кхее гIерташ, хьайоагIа хьехархо. Карарча хана къаьстта юрташкарча ишколашкарча берий дешарцара безам хьаллоаттабераш, царна дикадар мерздераш Яхььяй Мадина санна бола хьехархой ба. Дешархой шоаш тийша ца Iеш, цар хьабахьача наькъах теш берий дай-ноаной. Хьехархочун балха тIа чIоаггIа лоархIаме хIама да из. Мадинай, дукха ха йоацаш, 40 шу дизад, цун аьттув балар лов балхаца, дезалца дувза мел деннача хIаманца. Шийга кхаьча дика массаза нахаца, къаьстта берашца, декъачарех я из.