Skip to main content

Школанна эшаш вола саг

Юртарча хьехархочун къахьегамах лаьца

Муцолгнаькъан Заьудина ХIарон

Таханара школа шийца дикка чоалхне къахьегам бувзабенна а хьехархочунгара дукха хIама дIадехаш а я, хIана аьлча школера аравоалаш вола зIамига саг е йоI лакхара сакхетам болаш, массе оагIорахьара дегIадаьхка, вахара чоалхнеча моттигех кхеташ а уж нийса дIаерзае ховш а хила деза. Из атта болх бац, низи хьинари ца кходеш, ха ца къовсаш болх ца бича толам боаккхалуц цу новкъа. Укхаза дуккхадар тийша да урок яла классе дIачуводача хьехархочох: цунна болх бе харах, берий теркам дувцача деша тIаберзабе а, уж къахьега оарцагIбаха а харах. Тахан са вувца безам бола саг юрта вахаш а цигарча школе болх беш а ва.

Ховш ма хиллара, вай деношка школашка хьехархой-маIа нах геттара кIезига ба. Из дукхагIча даькъе дувзаденна да дезал болча наха цигара хьадоагIача алапех кхоачам цахиларца. ХIаьта дезала даьна тIалаттар хало дукъ да: шийна карарбараш Iалашбар (сесаг, бераш, къаденна да-нана), гаргалол лелаяр, боахам кIалцабитар, кхы а дукха да уж. Цудухьа дукхагIбола маIа нах напагIа кхыча наькъаца лаха дезаш хул. КIезига бале а, хIаьта а болаш ба вай школашка маIа нах а, царех ва Муцолгнаькъан Заьудина ХIарон а. Цо болх бер юрта эггара къаьнагIйола школа я ала мегаргда, хIана аьлча паччахьа замах лоамарой юрташка яхка йолаяьча хьалхарча школаех цаI хиннай из.

НийсагIа аьлча, из йилла хиннай 1911-ча шера, укх шера нийсса 110 шу дуз цун. Дукха хIама хувцаденнад цу хана денз. Хьалхара школаш наьха доалахьа долча цIеношка хиннаяле, тахан уж Iаьдало цу гIулакха лаьрххIа хьалъяьча гIишлошка я, къа мел еннараш дIа а йоахаш, кердаяраш хьалъеш латт, дика дешара мел эшаш дола хьалаш хургдолча тайпара. Дукха хьехархой ба арахьара тIаухаш, юрташка къахьегаш, бакъда Заьудина ХIарон ше болх беча Сурхо тIа Iо а ваьв, хьал а кхийнав, цигара дIаболабеннаб цун вахара боккха никъ. ХIаьта цо баь никъ ба а ба, боккха ба ала мегаргдолаш. Лоацца дагалоацаргба вай из.

ХIарон ваь хиннав 1977-ча шера Сурхо тIа бахача Муцолгнаькъан Iаьлий Заьудинеи Йовлой Халата Лидайи дезале. Уж бахача моттига эггара гаргагIъяр я юртара № 1 йола юкъера школа, бакъда цигарча наха кхыча тайпара йоаккх цун цIи. «ЦIе школа» оал цох, из цох дIаяхара бахьан хиннад, цIеча кирпишках яь хилар. Юртарча вокх школай а я укхазарча халкъо техка цIераш: ийс шера дешачох, «Кен чура школа» оал; № 2 йолча юкъерча школах, «КIай школа» оал; № 3 йолча юкъерча школах, «хуторера школа» оал.

ХIарон цхьоалагIча школе деша ваьгIав 10 шера. Хетаргахьа, цунна во хьийха хиннадац цу ханарча хьехархоша, хIаьта из ше а дешарца чам болаш, цунна тIакхувш хиннав даиман. Из деша ваха ха яр Советий Iаьдал геттара чIоагIа хиннар (1984 шу), цу заман чухь вай юрташка, моттигера хьехархой хинна ца Iеш, кхыча къамех бола хьехархой а бар, гIалгIай меттагара дIа мел ийккха Iилмаш хьехаш а зIамагIйолча классашца болх беш а.

Юххьанцара школа — из цIенна кIалйолла лард санна, дешара еррига кIийле я. Цига деша Iомаденна бер, хоза гIулакх, оамал Iомаяь бер, иштта долаш чакхдоалл школан тхов кIалха ше мел йоаккхаш йолча хана, ший дика цIи йоаккхийташ. Цу тайпарча дешархоех хиннав аьнна хет сона ХIарон а. Школера чудеча бер нийслуш йола моттиг а цунца гIулакх доагIаш бола нах а Iаткъаш хул цун дика оамал кхоллаялара. Цу хьакъехьа оале, кIаьнка аьттув баьннаб дикача наха юкъе ваха а хьалкхе а. Цар дезал баьхача купан тIа ваьхав дуккхача наха дукха везаш хинна ши саг. Эггара хьалха из вар берригача мехка цIихеза хинна Iаламсаг Муцолгнаькъан Охлой Iусман-Хьажа, из мала хиннав, цо фу даьд дувца дезац аьнна хет сона. Из а цун къонгаш а дика бовзаш ба ГIалгIай мехка. ШоллагIвола саг Муцолгнаькъан Исраила Iашат хиннай. ХIарон деша ваьгIача школе эрсий мотт, литертура а гIалгIай мотт, литература а хьехаш хиннай из кхалсаг. Цхьан юкъа цу школан директор а хиннай. Тахан а цу наха юкъе сай ваха таро хилча, доккха ираз хетаргдар сона, амма уж шаккха карарча хана боацаш ба. ХIаьта а царгара масал ийца дукха нах ба Сурхо тIа, царех цаI ва аьнна хет сона укх йоазон тIа вувцар.

1994 шера школа яьккха ваьлча, Серноводскерча техникуме деша отт из, бухгалтера гIулакх Iомаде дагахьа. Цул тIехьагIа, Iарбий меттаца а йоазонца а сакъердалуш вола зIамига саг деша вода Саудовски Араве цу мехка бувца мотти культуреи Iомаде. Из деша ваьгIар Аль-рияз яхача шахьар тIа. Цу юкъа (ши шу ха из) кIоаргга Iомаю цо компьютер. ДIахо цу шахьар тIа хьехархой университете дин бовхамаш хьеха Iомалу вай мехкахо. МоллагIа Iарбий меттаца дувзаденна хIама хатта дезаш хилча, цунна тIавода со, цо нийса жоп ца луш юха а вийрзавац цIаккха. Цул совгIа, вай вахаре леладеш дола бусалба динца дувзаденна гIулакхаш мишта дича бакъахьа да дувцаш, нийса хьехам бала ховш ва из. Масала, гIурба деш хилча, из нийса мишта де деза хийттад аз цунга. Мовлат дешар мишта лаьрхIад, цун маIан малагIа да ХIарона довзийтад сона. Ламаза хьакъехьа нийсадар малагIа да, нийсадоацар малагIа да хайтад. Сона чIоагIа хоза хийтар цо аьнна дешаш: «Ламаз деш веце а, из де цун уйла хилар а чIоагIа дика лаьрхIа да». Цу лостамагIа цунца къамаьл деш хилча, теркам тIабахийта ладувгIа, цунгара хьаькъал хьаэца безам хул, цунцара къамаьл вIалла кIорда ца деш.

Цкъа хаьттар аз цунга:

-Жайнаш дийша ва яхилга, фу маIан долаш да?

-Жайнаш — уж КъорIан тIа дувцаш долча хIаман маIан деш дола йоазош да.

Вешта аьлча, Дала вай пайхамарга Мухьаммадага (с. I. c.) доссадаь китаб дика довзаш, из дашха ховш хургва жайнаш дийша саг. Иштта кхетадир аз цо аьннар.

-Хьо вий жайнаш дийша? — хаьттар аз ХIаронага.

-Ва, — аьлар цо лоацца.

-КъорIан маIан де а хов хьона?

-Хов, — дар сона цо денна жоп.

Сона дуккхаза хеза дош дар «махьалаш» яхар, цох лаьца сайна дукха хIама ца ховндаь, из а цунга хатта лаьрхIар аз.

-Махьалаш яхараш дин законаш да, — аьлар цо. — Масала, цар довзийт шарIа мишта деза, наха юкъе дов-къовсам хиннабале, из мишта къоастабе беза, кхы а дукха хIамаш да царна чудоагIаш.

-Махьалаш дийша хилча, сагах молла оал. Хьох ала йиш йий молла ва? — хетт аз хьехархочунга.

-Вайцига молла лоархI, Iохайна мовлат а дийша, хIама а диа дIаводачох. ХIаьта а из цIи лелаеш вола саг динца дувзаденнача моллагIча хIаман корта бе, къоастаде ховш хила веза.

-Тахан Iа миссел дийша волча сагах ала йиш йий молла? — дар са аргIанара хаттар.

-Ала йиш я, — хезар сона.

Вешта аьлча, Заьудина ХIаронах молла ва аьнна юрта цIи дIаяхаеце а, ше къона вале а, молла хиллал бола дешара боарам караберзабаь саг ва из. ЦIаккха шийгара дин хьехамаш деш, нах вIашагIкхийттача моттиге цо къамаьл деш хезадац сона. Амма цунга цу тайпара маIан дола хаттар дойя, хIама хетташ волчунна нийса жоп дала-м массахана а ховш хиннав.

Iарбий мехкара цIавеначул тIехьагIа, дунен дешар а дийшад цо. ГIалгIай паччахьалкхен университета Сипсой-ГIалий тIарча экономически факультете кхоалагIча курсе дIаийца хиннав ХIарон, цига менежмент яха балха говзал караерзаяьй цо.

Срхо тIарча ООШ оалача ийс шера дешача школе 2012 шера балха эттар ши зIамига саг — ши воша. ХIарон воккхагIа вар, из инфарматика, физкультура хьехаш вар, цул совгIа, компьютерашка хьожаш, тоаеш; сайташ, интернет лелаеш волча болхлочун декхараш а кхоачашдора цо. ШоллагIвола Мухьмад ингалсий метта хьехархо вар. Уж цига балха бахкалцца цу школе цаI компьютер яцар. Цул тIехьагIа ера уж школе. Наггахьа саг мара вацар, Iохайна цунца болх хьабе ховш. ХIаьта цу шинна вешийна дика йовзар компьютер, моллагIа цунца де дезаш дола хIама хьаде ховш бар уж. Со, бакъдар аьлча, цец а ваьннавар царна из иштта харах. Бакъда тIехьагIа гучадаьлар сона, Iарбий мехка волаш, ХIарона компьютера курсашка шин шера дийшалга. Цудухьа вIаштIехьадоалар цун берашта информатика яха Iилма хьеха, хьехархой компьютерца болх бе Iомабе, моллагIа эшаш йола программа компьютер чу дIачуяккха, интернетаца хьаккхашта къахьега. Сона компьютерах цхьа хIама хацар, кхыметтел из лерттIа хьалсага а. Шедар сона Iомадаьр уж ши воша вар, цох аз царна доккха баркал а оал. Цу хьакъехьа къамаьл деш дагIаш, школан библиотекарь йолча Султигнаькъан Салмана Марема аьлар: «Со компьютерца болх бе Iомаяьр а ва из. Укхаза комьютерца деш мел дола хIама цо дакъа лоацаш, цо нийса хьалхадоаккхаш хьадаь да. Массаболча хьехархошта гIо даьд цо цу лостамагIа».

Из бакъда. Цхьа ха яр вай республикерча хьехархоша электронни журналаш леладеш. Вокх, каьхата, журнала тIа санна, шедолча Iилмах йола оценкаш, йиъ четвертах, бIарчча шерах яьхараш, хIара дийнахьа IотIаувттае езар электронни журнала тIа. Берашта луш бола цIагIара болх а цу чу Iочуязбе безар. Цу гIулакха паролаш, логинаш увттае хьехархошта гIо даьр, дешархошта, компьютер хьа а йийлла, цIагIа бенна болх малагIа ба мишта ха йиш я хьалхадаьккхар из болх бе уж кийчбаьр а Заьудина ХIарон вар. Нагахьа санна из школе хиннавецаре, дукхагIболча хьехархой, кхычахьа дIа а ухаш, дуккха ха а йоаеш, Iомаде дезаргдар уж шедоа хIама.

ХIара дешара шу чакхдаьлча, школа яьккха баьннача дешархошта дIалуш дола аттестаташ, хьалха санна кулгаца ца яздеш, компьютера гIонца хьаязде дезаш ха ера. Юха а оарцагIвера хьехархо, нийса а хIара дош ше латта дезача моттиге латташ а хила дезар цу тIа кердача хьисапе деш дола йоазув. Из дика карагIдоалар компьютерца хьакхаштаваьннача зIамигача сага. Шийна тIадилла моллагIа гIулакх лакхарча бехктокхамца чакхдаккха Iема вола ХIарон кхыча юкъарча балха а юкъекхувлар вайцига. Масала, ЕГЭ яха экзаменаш йолча хана, тIахьожача наха юкъе волаш, уж хила беззача боарам тIа, гIалат доацаш чакхъялийта хьожар из, ше дIаоттаваьча моттиге. Иштта дикка гIо ду цо хIара Iилмах ВПР оалаш бола болх дIахьоча а. Бераш коронавирус долаш, карантинах цIагIа долча хана а, царцара бувзам лерттIа дIаоттабе гIо дир цо.

Муцолгнаькъан ХIарон иштта хьехаш ва физкультура яха Iилма. ХIанзалца цо болх беш йола школа хиннай берий беша хьадаьча цIеношка. Цига, из балха хьавенача хана, физкультура урок хьае эшаш бола гIирс бацар. Яцар спортзал, ахканара майдаш. Шийна могаш дола хIама из болх тоабе хьадир цо. Коа хьаяйтар лабиринташ, турник, лоамеш, кхыдола гIирсаш. Бераш шахматех, шашкаех ловза Iомадир, чакхъяьхар царех йола яхьаш. Иштта классашта юкъе футболах дола къовсамаш дIакхухьар. Цу хьалашка ший де таро яр хьадеш хьавера из, ювцаш йола школа мел латт. ХIанз из школа дIаяьккхай, из хиннача моттиге хьалъеш латт кердаяр. Цу чу хургья спортивни зал, коа хургья тайп-тайпарча бургацех ловза таро хулийтаргйола майдаш. ТIаккха дикка эргабаргба хьехархочун къахьегам а.

Бувцаш болча Iаьлий Заьудина дезале кхо воIи йоIи да. ХIаронал, Мухьмадал совгIа, Або яхаш кхоалагIа воI ва цун. Из юрта хьалдаьча цхьан маьждига имам а цигара хьужаре лелаеш вола саг а ва. Из хьалъеча хана цунга хьожаш, гIалат долаш хIама нийслойя, из тоадеш лаьттав Або. ЙоI цаI мара яц цар дезале. Зульфия Наьсаре лор-косметолог йолаш къахьегаш хьайоагIа.

ХIарона ший дезале цхьаькха хьехархо я. Из я цун фусам-нана Деби-Юртарча Булгучнаькъан Шимоахий Залина. Из ингалсий мотт хьехаш я юртарча № 2 йолча юкъерча школе. Цар ши воI, ши йоI да: Амина, Муслим, Ахьмад, Салима. Массехк шу хьалха, цар дезала меттел, ерригача юртá а бохам боалаш моттиг нийсъелар цар вахаре. Мархаш доастача дийнахьа машен тIакхетарах велар Iабдал яха цар воккхагIвола кIаьнк, хьехархошта а берашта а дукха везаш, дика кIаьнк вар из. Цу тайпара моттиг нийсъелча, веха ца хьовзаш, къонахчо санна из моттиг дIаерзайир Заьудина ХIарона. Мелла хала хIама тIакхачарах, ше цунна сатоха ховргдолаш волга хьагойтар цо цIаькха а. Ва а ва ХIарон массадолча хIаманца сабар долаш. Дала шийна дукха везача сага мара луш дац оал из а.

Дика нах массанахьа эшаш хул, цу тайпарча нахах цаI ва Сурхо тIарча Iаьлий Заьудина воI ХIарон а.