Skip to main content

Культуран «дIоагIа» леладаь саг

Журналиста Шеденаькъан Хьусена 65 шу дизарга

Шеденаькъан Сулумбика Хьусен

ГIалгIай хьалхарча поэта Беканаькъан ДордагIа Тембота ший стихотворене тIа, «Сердало» яхача газетах, из «культуран дIоагIа» да аьннад. Нагахьа санна из иштта дале, йIаьххача хана дувцаш дола «дIоагIа» леладаь саг вар Шеденаькъан Сулумбика Хьусен. Корреспондент, отдела заведующи, керттера редактор волаш; итташ шерашка газета редакце къахьегаш хилар из.

Хьусен сона вовза дукха ха яр. Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета шоллагIа курс яьккха а ваьнна, кхоалагIча курсе из дIачуваьннача хана хилар тха довзар. 1975-ча шера хилар хьалхара вIашагIкхетар. Со цу шера деша эттар из ваьгIача университете а цо хержа хиннача филологически факультете а. Гуйре тIаеча (сентябрь бетта) беррига студенташ Наурски районе комсаш чуэцача гIо де бугар. Цига цхьан бетта къахьийгача мара, дIадолалуцар дешар. Филологаша хIара шера яхар санна къахьегаш хиннар яр цу района Ищёрская оалача станицера комсаш лелаю совхоз. Дукха доккха доацача цIалга чу бувшар-гIовттар долаш бар тайп-тайпарча курсашка дешаш бола беррига гIалгIай кагий нах. Вай къаман дукхача тайпаех хьабаьнна а бе-беча юрташка, шахьарашка кхийна а бар уж. Царна юкъе вар Пхьилекъонгий-Юртара Налганаькъан Руслан, из массарел воккхагIа вар, цудухьа сийдолаш, зIамагIбараша ладувгIаш вар. Шозза вIаштIаоттадаьча аьшка маьнгеш тIа бувшар долаш бар Долакха-Юртара Далганаькъан НаIиб, Наьсар-Кертера Чахкинаькъан Осман, Буро магIара (Южнера) Котанаькъан Заьудин, Дошлакъий-Юртара Албохчанаькъан Мухьмад, кхыбараш. Царех цхьабарех тIехьа тIайоагIача хана лакхара цIераш йола халкъа боахама тайп-тайпарча доакъошка болх беш бола нах хилар. Хьусен кхувш вена дезал Шолжа-ГIалий тIа бахе а, массане а Оалкамара зIамига саг оалар цох, хIана аьлча из юрт; дай баьха, овла хьабаьнна моттиг санна; каст-каста хьехаеш хулар студент ше. Цига бертий нийслуш хиларах, уж цIерах чIоагIа кхерарах, цига вахача хана шийна а ший новкъосташта а нийсденнача хIамаех дувцар цо тхона. Дунен тIа Оалкама ца хиннача къонабарашта, цхьа фаьлга тIара хIамаш санна, хеталора цун дувцараш.

Iуйре хьахинна яьлча, эггара хьалха гIовттачарца хулар из. Хьалхьекха пхьошаш дола коч, Iаьржача кIадах яь хачи, кедаш йийхе, тIIиргаца пхьарсах Iоэлла комсаш теда урс долаш, балха аравала кийчлора Хьусен. ДегIа маьже сома йолаш, низ болаш, дегI диза дале а, кадай зIамига саг вар филолог. Болх цо дика беш хиларах шеквала везаш дацар гIулакх. Из гуш хулар делкъа ха тIакхаьча яьлча. Хьалхашка латта декхараш (нормаш) кхоачашдаь баьннача студенташта лагере дIабаха а салаIа а мукъа лора. Царна юкъе даим хулар Хьусен а. Сомо оаз йолаш, лакхо зIамига саг вар из, дегIацарча низо санна, хьаькъало-кхетамо а везаволийташ.

Комсий кхашкара къахьегама денош чакхдаьлар. КIеззига салеIачул тIехьагIа, деша дIаболабелар кагий нахи мехкарийи, бакъда Хьусен царна юкъе гуш вацар. ТIехьагIо тхона хезар, из Уралерча университете (Свердловске) журналиста дешар деша дIахьожаваьв, аьнна, цига кхоалагIча курсе хургволаш. Дикка ха яьлча, университет яьккхе, Сурхо тIарча школе цхьан шера болх а бийя, дешара министерствос «Сердало» газете балха дIахьожаву (перевод) со. Укхаза юха а хаза йоал цун цIи. Ше гуш веце а, редакцерча болхлоша дувцар, эскаре гIулакх даь ваьнна, цIавенача Хьусенах. Из кастлуш балха юха араваргхилар хьехадора. Иштта хила а хилар-кха из. Къона журналист къахьега волавелар, каьхатий отдела керте латташ. МалагIа декхараш дар цу отдело кхоачашдеш хиннараш? Редакце хьа мел доагIа каьхат цунга гIолла чакхдоалар. Уж лаьрххIача журнала тIа дIа а яздийя, дувцаш долча хIаманга хьежжа, бе-беча отделашка дIалора. Юххьанца, сона дагадоагIачох, Хьусен ше цаI вар цу отделе къахьегаш. ТIехьагIо цунца болх беш хилар Чахкинаькъан Ювсапа йоI Радимхан. Иштта цу отделе Хьусенаца болх бе вера цIихеза Iилманхо, вай мохк тохкаш хинна Дахкилганаькъан Шукре, цу юкъа Россе журналистий Союзе дIа а ийцар къоано. Цхьадолча каьхаташ тIа дувцар тахка, цу хьакъехьа газета лаьрхIа йоазош де водар отдела кулгалхо ше. Иштта цо кийчйора каьхатий обзор а. Масала, редакце малагIа тайпа каьхаташ даьхкад, кхаь бетта е ах шера мел хиннад уж, цар тIа дувца кхоачамбоацараш дIадахара фу даьд хьехадеш, хулар уж обзораш.

1982-ча шера дикка къонъеннаяр редакце коллектив. Хьалха алхха боккхий нах мара ца хиннача, къахьега къона журналисташ баьхкабар. ХIанз укхаза болх беш вар Шеденаькъан Хьусен, Вешкаранаькъан Мухьмад, Овшанаькъан Хьава, Угурчанаькъан Азмат-Гири, КIориганаькъан Мадина, корректораш Хьоашаланаькъан Iаьла, Маскуранаькъан Диба, ГIазданаькъан Фая, Цхьорой Марем, са а даьннадацар цу хана 24 шу мара. Дувцача шера цхьана Россе журналистий Союзе дIаийцар Хьусен, Мухьмад, со. Цох боккха кхаъ хилар тхона, хIанз мо доацаш, журналистий Союза доакъашхо хила хало дар цу заман чухь. Кхаь шера болх бир аз редакце, хIара дийнахьа яхар санна Шеденаькъан Хьусенаца, тайп-тайпара балха гIулакхаш леладеш. Духхьал цхьа къахьегама гIулакхаш хинна Iацар тхо вIаший дувзаш хиннараш. Балхара даьлча, цIадахале цхьана дагIа, дунен къамаьл де, салаIа, сакъерда, бегаштадар дувца безам хулар. Кхыбараш санна кагий нах дар-кх тхо, парте обкома газете балха дале а. Дерригаш цхьана вIашагI а кхийте, цхьаннахьа даа-мала долхаш а нийслора, цхьайолча хана тхьамадал вагIаш къаьнагIвола журналист а волаш. Цу тайпара хьалхале лелаеш, кагийча наьха тхьамадаш хиннараш бар, дкхагIча даькъе, редактора заместитель хинна Хамхой Мусий Мустафа, промышленностеи транспортеи отдела керте лаьтта Къоастой Махьмада Башир. Саг йоагIача-йодача цхьана вIашагIкхийте долхар. Царех цхьан моттигах лаьца дувцаргда аз.

Редактора заместитель волча Хамхой Мустафай воккхагIволча виIий саг йоагIар. Шевар (къона а къаьна а) вIашагIкхийтта, цига дахар тхо. Редакце коллективах хьакхийтар парте обкома кепайоазон сектора инструктор Озанаькъан Къарамсолта Мурад а. Оалаш ма хиллара, дукха вагIача хьашагара гIалат доалаш хул. ДаьгIа, диа, менна; фусам-даьшта ловца баьккха, арадаьлар тхо. Бакъда кагий нах вIаший къаста лаьрхIа бацар, кхы а сакъердам лохаш бар.

Цхьанне аьлар:

-Иштта жерахьа цIа ца а долхаш, кIеззига дагIаргдар вай цхьаннахьа чудаха, салоIа кIиранди а ма дий ер.

-Мича гIоргда вай? — яха дош дар къоастаде дезаш хиннар.

Саг йистхулаш вацар.

-Со волча фусаме IочугIоргда вай, — аьлар Озанаькъан Мурада.

Берригаш раьза хилар цо яхачоа. Мурад волча хьоашалгIа даха лаьрхIар оаха. Цу хана, сона лерге а вена, Хьусена аьлар:

-Сали, вай цига даха йиш яц, ший эздел хиларах цо иштта аьннадале а. Цун фусам-нана дегIа тIа цхьалха яц. Нийса хургдий из ураоттаяь сакъердаш дагIар?
Со кхийтар новкъоста яхачох. Цудухьа аз аьлар:

-Со вахача квартире тахан саг вац, дезал хьоашалгIа бахаб, цудухьа вайна, саг новкъа воацаш, дагIа моттиг я. Со волча гIоргда вай.

Цу тIа хоадам бир оаха цу деша. Дерригаш Пионерски урам тIа хиннача со вахача фусамгахьа лестар тхо. Из яр цхьа цIа дола квартира. Ерригаш 19 квадратни метр мара яцар хрущевка оалаш хиннача цу квартире хиннараш, хIаьта тхо-м дукха ма дарий: Озанаькъан Мурад, Шеденаькъан Хьусен, Вешкаранаькъан Мухьмад, Iахилганаькъан Микаил, хетаргахьа, Хьоашалнаькъан Iаьла, Овшанаькъан Iазе Руслан вар тхоца, берригаш хIанз дагабагIац. Цхьа хIама-м хов сона, улгаш хьал-Iо увзаш дола истол Iодаьхдича, Iоховша моттиг а йоацаш, магIа лаьтта телевизор оахош кухне дIачуйихьа хиннилга. Фусам-нанас Iалашдаь холодильник йизза тайп-тайпара даараш дар цIагIа, цунца эшаш дола кхыдар а вай цIагIа цу хана хулаш дар. Ах бийса яххалца дIаьхделар цу дийнахьара тха той, холодильника чу хIама а йолаш, дIа-юха къастанзар тхо. Бакъда массарна а цу вIашагIкхетарах боккха салоIам хилар мотташ ва со.

Цхьаькха цхьа моттиг а дагайоагIа, цу мугIаре дIаоттае мегаргйолаш. Делкъа ха хулача хана, газета редакце вера гIорваьнна поэт Гаьгенаькъан Гирихан. Журналисташ делкъар де (обед) бийхар цо дукха гаьна йоацаш хиннача «Терек» яхача ресторане. Редакци а ресторан а Шолжа-ГIалан Заводской районе яр. Цхьан истола тIа Iоховшшал (виъ саг) нах хилар тхох: Гирихан, Хьусен, Мухьмад (Вешкарнаькъан), со. Шу дикагIдар оттадайтадар поэта, бакъда керттеръяр яр цу вIашагIкхетаре оаха безаме яьккха ха. Боккхача наха оалаш хезад сона, истола тIа яьккха ха Iоажалца лаьрхIаяц, яхаш. Хетаргахьа, оаха цу дийнахьа дIайихьар санна йолча ханах аьннад уж дешаш.

Шолжа-ГIалий тIа Хьсена дезал бахар шахьара юккъегIолла чакхдоалача Шолжа юхе, цхьан берда тIа Нохч-ГIалгIай телевидени, С. М. Кирова цIерагIа парк уллар, вокх берда тIа Шеденаькъан Сулумбика фусам яр. Сулумбик ше а наха вовзаш, автотранспортни боахама хьаким волаш къахьегаш вар. Тхона а (газета болхлошта) накъавоалар из. ДагадоагIа газет хьакхеллача денца дувзаденна, тхоаш салаIа даха. Доккха шу а оттадаь, редакце болх бу къаьна-къона мел вар цхьан истола гонахьа вIашагIкхийттавар цу дийнахьа. Цига хиннарех вар керттера редактор Тебой Тухан, редактора заместитель Хамхой Мустафа, бехктокхаме секретарь Котанаькъан Султангири, таржамхо Пхьилекъонгий Ахьмад, фотокорреспондент Пхьилекъонгий Идрис, газет арадаккха кийчдеш вола (выпускающи) Эгенаькъан Хьамид, отделашта керте латта Майсиганаькъан Саламхан (партотдел), Къоастой Башир (промышленноста а транспорта а отдел), Абаьданакъан Бек (культуран отдел), Шеденаькъан Хьусен (каьхатий отдел), корреспонденташ Хаматхананаькъан Мухьмад, Цисканаькъан Мухьмад-Башир, Вешкарнаькъан Мухьмад, Угурчанаькъан Азмат-Гири. Цу шун тIа сеи Мухьмади вIаший юххе даьгIа дагадоагIа. Из деррига адам салаIа дига, бIарчча дийнахьа тхоца а хургйолаш, толашагIйола «Турист» оала автобус яйтаяр Хьусена дас Сулумбика. Дувцаш дола ди а, цIаккха диц ца луш, журналистий боккхача дезале хинна цIай санна, цига мел хиннача наьха дегашка дисар. Къаьстта а баркал оалаш бар уж из ди хоза дIадахьа шоашта гIо даьча транспортни предприяте кулгалхочоа.

Цу хана айса дукха теркал ца даь, Хьусена вахарера цхьа хIама, цхьа моттиг дагаух сона. Ховш ма хиллара, гIалат доацаш, цIена хьабахьаш никъ бар цунбар: школа, университет, журналистий факультет, Афганистане эскаре хилар, цIавеча юха а редакце балха вар. Цу хана мехка доал даьча коммунистически парте мугIарашта юкъеваха ловш вар из, бакъда парте Ленински райкомо, дIа ца эцаш, витар. Из каст-каста хьоахадора партотдела керте лаьттача Майсиганаькъан Саламхана. ХIана динзар райкома болхлоша цун дехар кхоачаш? Цох кхета магац сона. Нагахьа санна уж мо бола нах юхатетташ хуле, дукха гаьнадаргдий-хьогI вай аьле хеталу. Вешта, цхьабола нах ба вайна, моз ца даа, шоашта ца везача сага гIалаташ леха гIерташ, цунна тIехьабаьнна лелаш. ХIанз а болаш ба уж, нийса дIаводачоа мичахьа чоалког тохаргбар-теш, яхаш, бахараш-лелараш. Во нах ба уж. Цу хана а болаш бар уж. Хьусена харцлоткъамаш яздеш нийслора, герз детташ моттигаш хиннаяр. ХIаьта а ший декхараш кхоачашдеш, чакхваьлар из ше мел вахача хана. Машен тIакхийтта лозадаьдар цун аьтта кулг, хетаргахьа, цо чIоагIа саготдора цун. Дуккхача моттигашка ихар из цунна дарба дайта гIерташ. Сулумбика Хьусен 56 шу мара даланза вар леча хана.

Хьусен наха тIера саг вар, миччахьа, моллагIча наха юкъе ше вале а, цига бувца мотт корабоагIар цунна. Шийна могаш, нах вIашагIкхеташ йола цхьаь-цаI моттиг дIаяхийтацар цо, дакъа ца лоацаш, мукъа ха шийга геттара кIезига яле а. Берий журнал кхеллача, йоазонхой баь денош дездеча, Iилманхой вIашагIкхетарашка, культуран дешаш къестадеча — кхы а дуккхача моттигашка го йиш яр газета керттера редактор. ХIаьта Хьусен духхьал цхьан «Сердало» яхача газета редактор хинна ца Iеш, «ГIалгIайче» («Ингушетия») яхача газета керттера редактор а хиннавар. Из газет хьадаьр а из вар. Цхьан юкъа из хилар кепайоазон ГIалгIай Республикан паччахьалкхен комитета председатель. Иштта хьехархой балха тIа а хиннавар из вай университете. Цунна деннадар тайп-тайпара паччахьалкхен совгIаташ: «ГIалгIай Республикан культуран гIорваьнна болхло» яха цIи, «Карахдаьннарех» яха орден, кхыдараш.

Вайцара къаьста дIавахача сага вай дергдола гIулакх да, виц ца веш, из дагавоагIаш хилар.

 

Аьттехьарвар ва Сулумбика Хьусен, къона волаш