Skip to main content

Телевизор чу товш вар Муса

Журналистах дола дагалоацамаш

Овшанаькъан Ахьмада Муса

Сона хац, кхычарна цох фу хет, телевидене болх беш вола саг куц-сибат долаш хила везилга-м хов сона. Иштта вар тахан са вувца безам бола Овшанаькъан Ахьмада Муса. ГIалгIай мотт дика харал совгIа, телевизор чу товш, теркам шийна тIаозаш хулар цо еш хинна моллагIа передача. Таханарча къонача журналисташта ца вовза а тарлу из, къаман эггара чIоагIагIа эшача хана, керда республика хьахиннача хьалхарча шерашка къаьстар Муса ший къаманцара.

Нохч-ГIалгIай республика йолча хана, Шолжа-ГIалий тIарча телевидене гIалгIай передачаш еча халкъа боахама редакце къахьегаш вар из. Цун болх хало бар аьнна хет сона, кхыча редакцешкарча журналистий къахьегамца нийсбича. Ашарий редакцерча редактора санна, артисташка фонотекера илли алийтача, халхар дайтача; доалаш дацар цун гIулакх. Гаьнна дIа а ухаш, йIайха яле, шийла яле, догIа-хотта дале, репортаж Iойилла езаш вар журналист воккхагIволча редактора истола тIа, хIана аьлча цох латташ бар цун беррига болх. Цун новкъа тайп-тайпара хьовзамаш нийсдала а тарлора. Сайна бIаргадайна хIамаш да аз дувцараш. Масала, командировках вода машен новкъа йоха тарлора, оператора камеро е микрофоно болх ца бе тарлора. ХIанз цхьабола нах тайп-тайпарча вирусех кхераш цIагIа багIа ловш хул, бакъда иштта Iе йиш йолаш вацар журналист. Телевидени дIа а къайла, карантин да аьнна цIагIа Iоха бокъо яцар цун. Карантинаш-м тахан хьахиннадац. ХьалхагIа а хулар уж. ДагадоагIа 80-гIа шераш долалуш тхоаш Шолжа районе цхьан совхозе командировке даха, ГIажарий-Юрта дар мотташ ва со из. Хьайбай фермашта тIадолхача наькъашта сунт теха латташ шлагбаум яр, молхаш теха, когашта кIал хьаьрцача херх хьокхаш дахчах хьаяьннача чиллан тIа когаш Iохьекха мара чакхвала, тIаваха йиш яцар хьайбаш леладеча болхлошта. Карантин дале а, цамогаш хиларах ца къахкаш, лела безаш бар журналисташ. Цу заман чухь телевидене къахьегаш вар Муса а. БIухочун гIулакхах тара ба журналиста къахьегам, декхар кхоачашде деза хьа, хье лергвале а. Со цига ваха лоархIавац, цига воде сох лазар кхетаргда ала йиш яц укхаза. Цудухьа каст-каста тIемашта юкъе боабу уж, герз техе е мина, дIандарг ийккхе. Машарерча хана а бац цар болх аттагIчарех, из а цу тайпара хьаькъалца ду кхыдола балхаш а деш бола нах юкъера дIалаьрхIача 55-60 шера мара бахац. Из техкад, гучадаьккхад дунен тайп-тайпарча мехкашкарча Iилманхоша. Е инфаркт хул, е инсульт хул царна дукхагIйолча хана. Из ца ховш хержабацар Ахьмада Мусас ше хержа къахьегама никъ; дего хьехаш, цу балхаца чам а безам а болаш хержабар.

Овшанаькъан Муса ваь хиннав 1939-ча шера Наьсарен района Эккажкъонгий-Юрта Идига Ахьмадеи Тоачанаькъан Ювсапа Забратеи дезале. Муса а волаш, виъ воI хиннав Ахьмада: Аюп, Бахьаудин, Муса, Iалаудин. Дезала да а воккхагIвола ши воI а ахархой, болхлой мугIарашка къахьегаш хьабаьхка нах ба. Цхьаболча наха хеталу, болхлочун е ахархочун дезале интеллигент кхе йиш йоацаш санна. Болхло вале, цун воI болхло хила веза; инженер вале, цун воI инженер хила веза; молла вале, цун воI а молла хила веза аьнна хет царна. Из нийса дац. Дуккха хьакимаш хиннаб вай мехка, мугIарерча наьха дезалашка кхийна. Дукха ха йоацаш, Россе паччахьа даь йоазув дийшад аз. Дийнахьа шийга, ший дешарга хьожаш хулар нана; цудухьа бийсан ха тIа йолаш болх бора цо, аьнна, яздаьд В. В. Путина. Наьсар-Керте ваьхача Iарчакханаькъан ИбрахIим-молла шаккха воI хьакимаш бар; Йовлой Сулумбик-молла воI Улан министра гIулакха тIа хилар, дукха да цу тайпара масалаш. Иштта моттиг гу вайна укхаза а. Мусайх тележурналист хул, цул зIамагIволча Iалаудинах республикан радио диктор хул. Мохк бохабеча хана Муса, пхи-ялх шу даьнна хиннав. Вешта аьлча, школе деша ваха ха яьнна хиннав кIаьнк. Ший хьамсарча юрта, ший къамах долча берашта юкъе деша вIаштIехьадалац цун. 1944-ча шера арабаьха цар дезал Акмолински областа Новочеркасски района 13-ча посёлке кхоач. Эрсаша оалаш да 13 яхар шайтIаца дувзаденна таьрахь да, цох зе мара, пайда бала йиш яц. ХIаьта а Мусай вахаре сел геттара во лар йитаяц цо. Цу юрта бахача юкъа, школера дешар дика дIадоладу цо; цул тIехьагIа Есильск яхача юрта дIаболх цар дезал, школа чакхъяккхар цига нийсденнад вай мехкахочун. Миччахьа ше вале а, ший къаманцара дог-безам сага хьахайта тарлу, цун мотт, биц ца беш, бувцарга а дагакхабарга а гIолла. Цар дезале массаза сий долаш хиннад наьна меттала оала дош. Из хьадоагIар боккхагIчаргара — даьгара-наьнагара. Цудухьа гIалгIай мотт шаьра ховш, Iимерза болаш кхийна хиннаб цу дезалера кIаьнкаш а йиIигаш а. Йоазув, бакъдар аьлча, цигарча школе царна Iомадеш хиннад оале харц хургда. Вайна цIадахка мукъа беннача заман чухь, Ахьмада Муса 18 шу даьнна зIамига саг хиннав. Дай баьхача Эккажкъонгий-Юрта бахаш цхьа ха йоаккх цар. Тахан каст-каста хозаш хул, хьаде хIама-м дац укхаза, яха дешаш. Юрта бахача наха юкъе къаьстта а даьржа да из къамаьл. Муса къона волаш, совхозе балха ца воде, кхы ер ма йий ала болх бе моттиг хннаяц, хIанз а лакхара дешар дешанза волча вай мехкахочоа. Деша, хьаькъалца къахьега ловш волча сагá толаш да, республикан столице хилча. «Капитан Фракасс» яхача йоазон тIарча цхьан турпалхочоа а дайна, паччахьа гаргагIа мел хул, аьттув а дикагIа боалаш моттигаш нийслу. Идига Ахьмада дезал Шолжа-ГIалий тIа баха дIаболх. Цига хьехархой институте деша отта а, заочно гIалгIай меттаца ювзаенна факультет яккха а вIаштIехьадоал Мусай. 1975-ча шера хьахул цун ший дезал. Iаьлий-Юртарча Бацайнаькъан (Налгнаькъан) Iаьлий йоI Лемка йоалаю цо. Цул совгIа, Нохч-ГIалгIай телевидене халкъа боахама отделе къахьега а волалу из, корреспондент волаш. Дукха хIама чудоагIаш болх бар цунга кхаьчар.

-Духхьала хьажкIа, коартол мишта кхею дийца ца Iеш, — йоах Iаьлий Лемкас, — из каст-каста вахе хулар вай заводашка, фабрикашка, гIишлош еча организацешка, мехкдаьтта доахараш болча, мах беча моттигашка... Вешта аьлча, халкъа боахама чу мел доагIа хIама цун теркам тIаозаш а, беча балха чудоагIаш а дар.

ХIаьта а белгалдаккха доагIа, юртбоахамá Мусас къаьстта терко еш хиннилга. Со дуккхаза хьийжав цо еш хиннача тайп-тайпарча боахамашкарча репортажашка. Цу хана къаьстта цIихеза бар вай республике хьажкIаш лелаю ТIой-Юртара Коазой Бахьаудин, Наьсарера хьаьлий детташ хинна БIарахой Лемка, Саганаькъан Марем; Эккажкъонгий-Юртара коартолаш кхею Албохчанаькъан АртагIа, Угурчанаькъан Iамархан, кхы а дукха бар уж. Иштта дагайоагIа, «Назрановский» совхоза хьажкIаш лелаеча ГIазднаькъан Бекхана, коартолаш лелаяьча Беканаькъан Махьмад-Гире, кхычар къамаьл деш яьха репортажаш.

Цар а кхычар а болх дIа мишта бода хьожар, цох дола бакъдар республикерча бахархошта довзийтар цо. Ер йоазув деш воаллаш, аз телефон техар ГIалгIай республикан юртбоахаме 40 шера къахьийгача, министерствон керттера специалист, правительствон председатела заместитель хиннача Цхьорой Хьажбикара Къурейшага. Массехк хаттар дир аз цунга:

-Нохч-ГIалгIай телевидене болх беш хинна Овшанаькъан Муса вовзарий хьона?

-Даьра, вовзар, — аьлар Къурейша. — Дукха къоалам хьекха саг ма вар из. Цу тайпарча наьха лерхIам бе беза. Со цу хана агронома болх беш вар «Экажевский» оалача совхозе. Боахама кхашка а, хьатта а воагIаш хулар из, ялат чу мишта эц хьажа. Дика репортажаш а ма йора. Бакъахьара, безаме саг вар Муса. Вай районашкара ахархой дика болх беш бар цу заман чухь лаьттанца. Ерригача республикера 33 процент юртбоахама продукци лоаттаяьраш гIалгIай районаш яр.

-Цхьабола журналисташ хул, цIаболхача хана шоашта багажника чу хIама чуйиллача дика хеташ. Мусай ярий цу тайпара оамал? — хетт аз дIахо.

-Фу дувц Iа? Цу хана, хIанз санна доацаш, ший хьашташ дицдийя, къахьегаш хулар саг. Паччахьалкхен гIулакх хьалхадаьккхе мара, ший гIулакха уйла еш хилацар.

Мусас болх баьр гIалгIай мехка промышленность, балхлой класс хьахулаш лаьтта ха яр. Наьсаре гIоръяьнна яр Iоахаргнаькъан ГI. цIерагIа «Электроинструмент» оала завод, доазол арахьарча 33 мехка дIакхухьар цига хьадеш хинна токаца лела бурош. Цига къахьегаш хинна Котанаькъан Ахьмад, Хьулахой ТIахьир, Дзармотанаькъан Муса, Султыгнаькъан Насапхан го йиш яр телевидене гIолла. Трикотажни фабрике а бар хьинаре къахьегаш бола дукха нах. Уж а бицбацар журналиста. Кхы а массагIа репортаж йир цо ше къахьийгача шерашка МагIалбикерча мехкдаьттахоех, транспорт лелаеча нахах, кхычарех, ерригаш йийца варгвац.

Балха лоархIаш а вар Муса. Цунна Шолжа-ГIалий тIарча 3-ча микрорайоне квартира еннаяр. ТIехьагIо Старопрмысловски районерча Катаяма оалача моттиге цIенош даьдар цо. Къаьстта а цун сакъердалуча моттигех цаI яр, яхаш дагалувц Лемкас, оахош дIаегIа сомий беш. Цунца бар боал, Iаж, кхор, хьач, кхыбола сомаш.

Ховш ма хиллара, 90-гIа шераш долалуш, Нохч-ГIалгIай республика ехар. Цу хана Муса а цун дезал а керда хьадаьча цIеношка бахар. Бакъда цар чу дукха ваха ираз хиланзар цун. 1994 шера журналист кхалх. Из дIавеллав ше ваьча Эккажкъонгий-Юрта. Iаьлий Лемка ше Черкесск яхача гIалий тIа яьха, цига школа яьккха, кхийна я. Шолжа-ГIалий тIара мах беча наьха техникум а яьккха, кхача бохкача тикашка къехьегаш хиннай из. Нохчашкахьа тIом чухьайзачул тIехьагIа, Черкесске дIайода из ший дезалца, цигара цIа а ягIац, 1999-ча шерага кхаччалца. Карарча хана из ях Эккажкъонгий-Юрта ший маьрцIаьшта юкъе. Цуни Мусайи воI-йоI да. ВоI Ваха наьнаца вах, болх бе Крыме дIаухаш. Автомеханика говзал йолаш ва из. Цун ший а дезал ондабаьннаб. Кхыча дешашца аьлча, Мусай виIий-воI Iумар, школа яьккха ваьнна, да балха волча ГIирмерча (Крымерча) инженерно-педагогически университете деша эттав. Компьютерашца бувзабенна болх бе ховш хургва из, университет яьккха ваьлча. Мусай йоI Заминат, ший дезал кхебеш, Магасе ях. Лемка ше, виIий-йоIага а хьожаш, Шолжа-ГIалий тIа шоай хиннар санна сомий беш а кхееш, хьайоагIа.

Цо сона хьадайтача сурташта юкъе нийслу Муса каст-каста велаш дола сурташ.

-Сакъердам, бегаш безаш варий Муса? — хетт аз Лемкайга. Лемка ше а елалу:

-Сакъерадаме хIама чIоагIа хоза дувца ховш хиннай цар нана, ладувгIарашта зокх баргболча тайпара. Хетаргахьа, цунгара хьайоагIаш оамал яр Мусай а.

Дуккхача наха вовзаш а везаш а саг вар Ахьмада Муса. Цо телевидене баьр санна, радио болх беш вар Шакренаькъан Батарбик. Укх тIехьарча хана, инсульт хиларах, хIама дика дагадоагIаш вац из, могаш воацаш ва. ХIаьта а цун ший фусам-нанас Гаьгенаькъан Соняс:

-Овшанаькъан Муса дагавоагIий хьона? — аьнна хаьттадар цунга.

Дуккха хIама дицденнадале а, из вицваланза вар йоах журналист.

-Хьаькъал долаш, болх ховш саг вар из, — аьлар йоах Батарбика.

ДогцIена саг санна вувц из журналиста ЦIолой Руслана а:

-Ший болх дика беш, из сагах тийша ца буташ, кIал ца буташ, хьавера из, къахьегама дезалера ма варий из. Цун воша Аюп а совхозе болх беш, хьаьнала саг санна вовзаш вар. ХIаьта радио диктор хинна Iалаудин а вайна массанена дагавоагIа, даккха гIалат доацаш вар из а.

Муса, геттара къона волча хана денз, дагавоагIаш я цун шуча Дибарнаькъан Аза.

-ЦIена саг, дог дика долаш вар из сона дага мел воагIача хана, — йоах Азас.

Духхьала оамалашта, гIулакхашта цIена хинна ца Iеш, массадолча хIаманна а хиннав из иштта. Лемкас яхачох, ше миччахьа командировке воде: кхай тIа, заводе, фабрике — барзкъа цIенагIдар, хозагIдар дийхе мара водаш хиннавац. Чехов Антона аьннача беса, сагаца деррига хоза хила деза, духхьала оамал, юхь, гIулакхаш хинна ца Iеш, тIадувха барзкъа а. Уж дешаш къаьстта а доагIаш да аьнна хет сона, берригача мехка а гуш, телевидене болх беча сагá. Иштта нигат долаш хиннав вай мехкахо а.

Дукха хоза сурташ дитад Мусас. Уж дерригаш шоана довзийта таро яц газета лаьрхIа яздаьча цхьан йоазонга гIолла. Царех массехк шоана дайча, из дагавийхача бакъахьа хет сона.

АргIанарча телепередачага кийчлуш ба: магIахьара Iо шоллагIвар Овшанаькъан Муса
Нохч-ГIалгIай телевидене председатела заместитель СаламовгIар Абабукара Мухьмад, Овшанаькъан Ахьмада Муса