Перейти к основному содержанию

Дика лор — къаман беркат!

Наьха гIулакха латтар, шийна, сийрда кхоане кийчъеш воал

Вай вахаре дукха нийслу цкъа байзачул тIехьагIа, хана йIоахалца бицлургбоаца нах! Ший хозача оамалашца, цIенача лерхIамашца хьа дег чу вижа саг, мелла ха мара ца яхарах, эггара бочагIа йола моттиг дег чу Iа дIаяле вахаш хул... Вай хьаькъале хиннача, дукха довзаш баьхача даьша оалаш хьаденад: «ЦIена уйлаш йола саг дунен маьха ва!» Иштта мугIарерча нахех цаI я Йоккхача Ачалкхерча дарбанче лор йолаш ерригача юрта ше езийташ яха Iарчакханаькъан (Чопанаькъан) Зарема. Уйла е эттача, мичахьара дIаволалургвар-хьогI со аьле хеташ дукха да цу беркатеча сагах ала. Массе хана оалаш хиннад-кх, дика лор дешаца дарба де ховш хила веза аьле. Тахан Заремас дарба деча унахоша оал иштта.

Наьсар-Керте хьаьнала къахьегаш бахача беркатеча дезале кхийра хургйола йоккха лор. Дас совхозе къахьегаш, нанас цIагIара дезал нийсача наькъа тIа боахаш хьехам беш, хоза долхар, дагадоацача хIамаех дизза долча вахара денош. 42-шу даьнна мара воацаш вахар хаьдар ший дезала кхоане сийрда халийта гIерташ ди, бийса ца къовсаш къахьегаш хьавенача даь. Виъ дезалхо кхаба йисар, цу хIамах меттацайоагIаш, дукха ха яьккха нана. Ши йишеи ши вошеи бар цар дезал, хIаьта, Зарема 10-шу даьнна яр.

Тахан Заремас дагаухаш дувц: «Тхоца даь-нана яхар. Нана санна чIоагIа дукхаезаш боча яр тха из массане. Цунца дагаювлаш, ца ховр дIахетташ хьалкхедир тхо нанас. Тха нанеи даь-нанеи чIоагIа барттайна бахар. ЗIамига йоллаше аз кхетадора, уж ши саг иштта шоайла тIера, безаш хилар тха вахаре мелла лоархIаме да. Сона бера хана денза, гаьнна хьалха яьнна сай вахарга хьежача, сайх лор гора. Ишколе профессеш ювцаш сочинени язъеш хилча а, массе хана лор хургья со аьле яздора аз. ЦIагIара бараш раьза бар цу гIулакха, хIаьта а йоккха хилча са дог-уйла хувцалургдолаш санна хетар царна. Аз-м цу ханне а кхетадора, цу уйла тIара се яргйоацалга. ХIана аьлча, чIоагIа безам бар са наха накъа йоалаш яха. Могаш воацача сага сай кулгашца атто е, дарбаца цун дог теде хьогар со. Ха яха саг, унахо бIаргавайча, кхоана сайх хургйола лор духьала оттар сона. Духхьал из никъ айса харжара бахьан сай даь, наьна хьехам лоархIар аз. ДIаяхар дIакхетадеча кхаьчаб-кх ераш аьнна шоашта хийттача хана денза дикал кхолла, камаьрша хила, наха юкъе хоза гIулакхаш доаржадар мелла маьлболаш да хьалхадоахар цар тхона. Оаша дIахьекха дикал дуне тIа мел йоаккхача хана шоашта накъайоалаш дахаргда шо оалар цар. ХIанз аз кхетаду уж дешаш дагаухаш, тхоашта а наха а накъадоалаш дизза нах тхоах де гIертар уж. Лор хала безам болча уйла тIара ца йоалаш 11 класс яьккхар аз. Из дар 1985-гIа шу. Буро тIарча лорий институте деша эттар со ха ца йоаеш. ЦIагIа мел волчо геттара хозахеташ тIаийцар из никъ. Хьехам бир нанас: «Атта дешар дац Iа хержар. Дешаш хьона вIалла хала ца хете а, дийша яьнна наха дарба де эттача мара кхетадергдац Iа Iайха хержар мелла бехктокхаме гIулакх да. ЦIаккха а диццадеш яхалахь, лор унахочун дега хьал тIехьа довзаш хила веза хьона! Цун дега хала дар атта де ховш хила еза хьо! Из уйла цIаккха а Iоцаюлаш дешалахь. Лорий дешар шийна хьатIаийцача саго ди, бийса ца къоастадеш къахьега деза. ТIаккха мара хургьяц хьох йизза лор! Нанас хьалхадаьха уж дешаш, лергера дIацадоалаш лийлар со деша мел ягIа. Аз кхетадора, айса хьаийцача наькъа тIехьа се езийташ, лоархIийташ яха безам бале хала да яха уйла вIалла гарга ца юташ деша дезалга. 1991-ча шера лор хинна сай Наьсар керте цIакхаьчар со» ДIадоладелар Зарема хьийга денош. Дийша яьнна цIайоаггIашехьа балха араяьлар из. Ший болх ма даггара шербеш, тоабеш кхесташ, вахара моттиг Дала оттадаьча рузкъанца хувцаелар. 1996-ча шера Йоккхача Ачалкхерча больнице болх бе дIатIаяхар из.

ХIалхарча дийнахьа денза, нана езаелар дарба де харал совгIа, хозача дешаца дега тоам бе ховш, моллагIволча унахочун гIулакхага ший цIагIарча сагага санна, хьожаш йола Зарема. Хийла унахой дукха ха йоаккхаш дIабаха безамбоацаш говра цун кабинете. Къаьстта езаелар Зарема юртарча боккхийча наха. Цо дарба деш хиннача унахой цIагIарча наха дувц: «Цхьа тамашийна дикал Дала енна беркате саг я Зарема. Из йоагIача дийнахьа ший тапара юхь йоагаш хулар тха да. Ма чIоагIа хьежар из цунга, сатувсар беро наьнага санна. Цунца къамаьл дича хахх аьле дегI паргIата даьле лазар дайлу са оалар. ХIара унахочунца вIалла дIаяха сиха йоацаш, иштта цар дега салоIам хургбар дувцаш, бераш мо уж хьесташ ха йоаккхар цо. Ма дукха ловцаш доахар унахоша цун тIехьа. Дала маьлехь долда цун ше цар хьесташ хинна дог». Пхе дезалхочун нана яр Зарема, цIагIа дIадерзаде дезараш дукха дар, бакъда, цIаккха а ше чуяха сиха йолга хоадалийтацар цо могаш боацача наха. Болх йисте баьлча а унахой хьашташка хьожаш, цар дегаш тедеш, хIаравар волча каст-кастта йодаш хулар. ЦIаьхха кхийттача халача лазарах дошув санна хоза кхеяь йоI цамогаш хилар Заремай. Иштта халача лазарах ший дезалхо могаш воацаш дег чу боккха бала боллашехьа, кхыболча унахой гIулакх мелдалийтацар цо. Из дезалхо кхелхача дийнахьа а къонах саг хинна: «Дала сона хоза совгIат хьаденнадар. Шийна лайнача хана Сийдолчо ший лай юха дIаийцар. Деррига а Цун пурмийца мара дац! Со раьза я се кхеллача сайна Дала оттаяьча кхела», — аьнна, хоза къамаьл дир цо вIалла еха а йоацаш. Ший дег чу шийла ша уле а, нахацара моттиг, къамаьллорадеш дIахо дIаяхар из беркате саг. Мелла ха яха, бийса гаьна яьнна мара ца хиларах унахой гIулакха кийча я Зарема. Цунга хьежжа, ерригача юрта езаш, цар лоархIаш укх денга кхаьчай.

Цу юрта бахача наха хов, кхывола лор ва раьза хургвоацача хана Зарема массе хана кийча хургьйолга. Цу АллахIа доаржадолда хьога беркат ала лов-кх цу мо волча сага цIи яьккхача. Хьажал, цхьан саго шийгара мелла дукха дикаш доаржаде йиш я. ХIаьта деррига а ше хьаийца никъ безаш, нах лоархIаш, ше хьалаьца моттиг Далла хьалхашка мелла бехктокхаме я кхетадеш хилар да. Наха юкъе дуккха дикаш кхоллаш ваха-м атта дац! Хьай хIама Iа кIеззига эшадалийтача мара, ма хетта, наха дIакхачац хьо. Ше могаш йоацача хана а тIехьа цIагIа ца Iеш, шийга кхайккача дIайода Зарема. Цу юрта бахача дуккхача наха оалаш хоз, укх тха юрта денна доккха дика да из лор аьле. Ма хам баь варгвац-кх цу дешай! Ма дукха къахьега а деза-кх иштта шийх алийта! АллахI раьза вола никъ лорабеш наха везаш вахар-из деций вай вахаре эггара лоархIамегIа дар?! Ши кепиг мах бац-кх сона цхьаннена яхаш дуача вахара. Заремас цIаккха а лийхадац шийна аттагIа дар, унахошта дикагIа хургдар, цар миска дегаш хьоастаргдар лаха гIийртай из. Хоза, беркате дезал кхебир Заремас.

ДукхагIа йола ха балха йоаккхаш хиннаяле а нийсача, цIенача наькъ тIа баьхар дезал. ВоккхагIа вола воI Ростовера строительни институт яьккха, хIанз стоматологически дешар чакхдоаккхаш воал. Кастта царгий лор хинна ший йизза моттиг дIалаца кийчлуш ва, йоI лор-неонатолог йолаш вай перинатальни центре къахьегаш я, шоллагIа йола йоI эколог я, таханарча дийнахьа Паччахьалкхен университете экологи хьехаш я, хIаьта зIамагIа вола воI лорий институте деша отта кийчо еш ва. Эггара лоархIамегIа дар фуд хьа вахаре, балха аьлча кIоаргга уйланга яха жоп делар Заремас: «Наха накъайоалаш яха лов сона! Наха Iа даь дика Дала хьай вахаре юха бIаргадайт хьона. Со хьийгай бера хана денза сайгара дикаш доаржадеш дола вахар кхолла. Ишттача хьехамаца ураоттадир тхо нанас, даь нанас. Сайна бIаргадайнар хьаэцаш дIаяхар со. ХIаьта Дала массе хана низ тийнаб сона гонахьарачарна накъа йоалаш яха.

Тахан аз сай дезалга а оал иштта: «Шоах саго ийрча хIама даьд аьнна хьахаза йиш яц шоана сони, шун даьни. Сага дог эккхаргдолча гIулакхех лоралелаш, цкъа наьха дег тIа Iовежача сийдола вахар кхелла дIахо дIаваха хала хул. Дешар-шун кхоне я, цудухьа из кхоане сийрда хургьйолчча тайпара дешаш чакхдовла деза шо. Халаш, професси Iомаяь даьнна шоай моттигаш хьалаьца шо Iахайшача, мехкара дуккха нах шох тийша хургба шоана. Цунга хьежжа, Iомадер тIехьдика Iомадеш хилалаш», — яьхад аз сай дезалга. Ший ханнахьа баь хьехам — кхерах яь карт яьхад вай даьша! Фу хургда хозача даь, наьна хьехам тIа дезал хьалкхувш хиларал дикагIа?! Нана а яйза, хатта дезалхо оалаш, хьаденад вайна юкъе. Шоай нана санна, наха юкъе беркате цIи йолаш дIаэттар Заремай дезал. Ма эшалба вай вахаре дикал йоаржаю нах! Цар хам баь варгвац цIаккха а! Ший дика дог санна, беркате хилба Заремай вахара никъ! Ше нахаца екъа дикал, Дала ший вахаре юхаяйтийла цунна!!!