Ше кхайкарал деш, мехка кулгалхочо хьалхадаьккхар, гӏалгӏай къам Наьсаренца ший белггала хилар, цох бочалла тилла цӏи я «Нана-Наьсаре» (Мать-Назрань). Цу цӏеро хьагойт наьха цун хьамсарча овланца хоттабенна бувзам чӏоагӏа хилар, даьй сий дар, исторически тӏехьале лархӏар.

Лаьрххӏа дола шахьара вахар дӏадолалу 1781 шера, бакъда Наьсарен лаьтта дола кхы а дуккха хьалхара ха я, цун тешал деш да – алански, кобански культурай сийленгаш, иштта цӏихезача Боргӏа-Каша оала къубба. Къаьстта укхазарча гувнаш тӏа, Ӏабе-Гув тӏа, къоаноша дӏаяхача бӏаьшерен ханашка къаман вахаре лоархӏаме дола хаттараш кхоачашдеш хиннад, хӏаьта 1992 шера укхаза хьакхайкадир ше къаьстта йола Гӏалгӏай Республика хьакхоллар.

Келаматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлас деча кхайкарал тӏа къаьстта йола моттиг дӏалоац Сийлахь-боккха тӏом лаьттача ханаша. Магӏалбик лораеш къиза тӏом латтача хана, Наьсаре тӏема хьалхашкара керттера чӏоагӏале яр. Моттигерча элеваторе цахаддаш къахьегар Къулбехьарча фронте кхачан продукци лоаттаеш, хӏаьта ишколаш, наьха цӏенош, Наьсарен крепость тоаяь яр цар чу госпиталаш хургйолаш. Кхалнах сангараш йоахаш, човнаш яьча салташта новкъостал деш къахьегама турпала никъ дӏахьош бар, уж тӏем тӏа латтача салташта нийса дакъа лоацаш бар моастагӏа кот ца валийта хьожаш.

Тӏом чакхбаьнначул тӏехьагӏа дӏаболабелар боккха промышленноста никъ. Наьсарен-Шахьар аьнна цӏи елар 1967 шера. Моттигера трикотажни фабрика, хьоар доаккха комбинат ӏалашо лоаттаеш яр эшаш долчун, хӏаьта ӏоахарганаькъан Гӏапура цӏерагӏа «Электроинструмент» яхача завода цӏи дӏахезар укх дерригача дунен тӏа. Из деррига леладе таро хилар эзараш бола нах къахьегама тӏера болаш, шоай болх дика бовзаш боккхий говзанчаш хиларах.

Республикан Кулгалхочо иштта белгалдир Наьсаре кхийна кхоъ цӏихеза саг хилар. Царна юкъе вар летчик- истребитель, Россе Турпал Оздой Мурад, цӏихеза къоалама говзанчаш Гаьгенаькъан Гирихан, Чахкенаькъан СаIид, иштта 2016 шера Рио-де-Жанейро дӏахьош хиннача Олимпийски ловзарий чемпион, дзюдоист Халмарзанаькъан Хьасан.

Тахан Наьсаре лораеш я Гӏалгӏайчен йоккхагӏа йолча экономически, культуран моттига цӏи. Республикан Кулгалхочо белгалдир, Наьсарен хьалхашка латта хургдолчун керттера декхараш. Уж да дӏахо шахьара доазонаш, бахархой вахара хьалаш тоадар, даьй овла безаш йола тӏехье кхеяр.

Келаматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлас баркал аьлар хӏара дезала шоай дакъа цар къахьегама юкъедарах, машар, могашал, дезалера ираз долаш дахалда шо, аьлар цо.

Нана-Наьсаре - даим хургйола, хьаькъала Нана-Наьсаре я, цо бӏаьшерашка гӏолла дӏадихьар шийх доаккхал дайта, цӏенача денала вахар. Из вӏашагӏделлар сий долча Ӏабе-гув тӏа, къоаной бейоаллача Iасо шорттига деча татах, Наьсарен крепоста кхертӏой цӏимхарча сатемах, шийла доагӏача Шолжа ӏанарах. Цун истори - уж духхьала каьхата тӏара декъа денош дац, из ба къаьнарча Боргӏа-Каша тӏара бар санна бола наьха дегашкара дийна дагалоаттам, цо бувзам лелабу бӏаьшераш хьалха дӏадахача, таханарча ноахалашта юкъе.

Наьсарен белгало йола вахар сага кулгашца дӏохадаь, доккхий хувцамаш латтарах бахархой бӏаргех ӏоухача хин тӏадамашца дила да. Цо шерашкара шерашка доалаш хьалкхебу дӏайха дегаш дола нах, уж кийча ба коталонга баха. Из я цу ханарча денала исторе даькъ тӏа ӏоихача цӏецара оаз, цу шахьара хӏара урам цу сийлахьча исторе цхьа дакъа да.

Тахан, столица хилара хьалхале къонача Магаса дӏаенна, ше сийлахь хилар вӏалла а ца доадеш хьайоагӏа Наьсаре. Из ше Гӏалгӏайчен дог а, ага а хилар шийца долаш яхаш я. Укх заман урамаш, баьццара доазонаш тоадаь, кердаяьннаяр аьнна, Нана-Наьсаре хьалха санна бӏаьшерен Даькъастен доаккхал шийца долаш я.

Истори дӏахо дӏахьош да делача берий оазашца, цар зӏамигача кулгашца, даьй хьехамаш диц ца деш дола керда истори яздеш. Массайолча хана, шахьара керттера къулба хургда цох.