Из истори ший овлашца дода гаьнарча 1920 шерашка. Къаьстта цу хана Буро кӏалха ший наӏараш хьайийллар лоаман юххьанцарча ишколо, цун парташ тӏа хайра моттигера 20 бер. Цу шерашка, берригача мехка гӏолла дӏахьош бар дешара тӏакхувш бола болх. Буро кӏалхара ишкол, юххьанцара дешар яха цӏи йолаш яр, цига кхоалагӏча классага кхаччалца мара деша таро яцар, цу хана из хьалхара боаккхаш гӏа бар, гӏалгӏай къаман дийша ноахал кхедара.

Хьалхара хьехамча, хьаькъала дуне довзийтар вар дешара, юкъарлон болхло, Гӏалгӏайчен хьалхара хьехархо Заьзганаькъан Бейсолта.

Цун къахьегама никъ боккха бар, ший гӏулакх дезаш а вар, из бахьан долаш, цӏаккха а йовргйоацаш язйир цун цӏи мехка исторе оагӏон тӏа. Из вар цӏихезача партийни, паччахьалкхен хьалхале дӏахьош хиннача, Гӏалгӏай автономи хьакхеллача Заьзганаькъан Идриса да. Таханарча заман Буро кӏалхарча ишколо Заьзганаькъан Идриса цӏи лелаю доаккхалца, цига лораду уж мах бараш ноахалгара ноахалга кхоачийташ, сий долча мехкахой цӏераш йиц ца еш.

Цу дешара моттига керда вахар дӏадоладелар 1964 шера, цига хьалйир йоккха, шозза вӏаштаръяь гӏишло. Тахан хьалхарча, къаьнарча гӏишлон чу хиннар дац. Хӏанз хувцаделар Буро кӏалхен №1 йолча ишкола хьалаш. Из лакхача технологешца ювзаенна классаш а йолаш, кхозза вӏаштаръяь гӏишло я, из Гӏалгӏайчен дешара даькъ тӏа дикагӏчарех цаӏ лархӏар а нийса да.

Цу ишкола чухьнахьа да вай заман дика дешара лаьрхӏа хьалаш; дешархошта, хьехархошта цхьана таро яьй ма хетта къахьега, дешара уйла е. Дешархошта лаьрхӏа хьакхеллар, керда дешара гӏирс латташ, йоккха сийрда классаш, моллагӏа йола кхетаченаш дӏаяхьа йиш йолаш йоккха зал я, иштта спортивни зал, дика тоаяь спортивни майда я тренировкаш дӏаяхьара. Цу тайпара кӏийле йолаш дика хьалаш хьакхолларо таро лу дешар, ӏилман болх, кхоллам, спорт цхьана лелае. Цхьа ткъо бер мара деша ца дагӏаш хиннача ишколагара, вай заман хувцамаш юкъедаьха йолча дешара центрага кхачара хьал дӏахо а дӏахьош да Буро кӏалхарча №1 йолча дешара моттиге, цига боккъонца йола начӏала пхьоалле хьайийллай, цига лораду бӏаьшерашка денз хьадоагӏа даьй ӏадаташ, уж цхьана дика тарлуш да хьалхале лелаеча технологеца. Цу ишколе дагӏача бера хӏара толама, цар олимпиаде йоахача коталонашта, экзаменашка доахача лакхача баллашта тӏехьа латт, хӏара денна шоай хьинар къонача тӏехьенна дӏалуш бола хьехархой.

Ишкола уж деррига толамаш дахар - лакха говзал йола хьехархой цига хилар да. Хьехархоша укхаза берашта хьехарал совгӏа, кхы а 20-ча шерашка хьакхеллача ноахалашта юкъера лерхӏам лелабу. Цар лораю ишкола исторически тӏехьале, цунца цхьана интерактивни таронаш, таханара дешара оагӏонаш юкъейоахаш.

Цу чӏоагӏача коллектива кулгал деш я Кӏуренаькъан Мадина - из я боарам боацаш ший болх безарех, ший профессена мутӏахьа ярех. Цо кулгал деш, дешара урхаллене лораду, Гӏалгӏайчен цаӏ дикагӏчарех йола ишкола из хилар, цудухьа из даим дегӏайоагӏаш я.

Лакха говзал, хьаькъал, кулгал дара начӏал долаш саг хиларо таро лу ишколе дика хьалаш хьакхолла, хӏара бера дезар фуд ха, цар начӏал гучадаккха, ӏилман-методически даькъ тӏа дӏаболалуш болча хана уж хьаллаца. Укхаза дийша арабаьннараш хӏара шера хьалхале лелаеча мехка вузашка дешаш ба, цу юкъе Ломоносова цӏерагӏа МГУ я.

Уж толамаш даха таро хул тахан Гӏалгӏайчен кулгалхоша дешара даькъа йоккха терко лоаттаеш хиларах.

Тахан дӏахьош йолча республикан политиканна чудоагӏаш, керттера лоархӏаш да дешара моттигаш кердаяхар, керда интерактивни гӏирсаш классашка хилар, массайолча оагӏорахьа кагирхой хьаллацар, хьехархой болх лоархӏамечарех лархӏар. Республике дика вӏашагӏболлаш ба берашта лаьрхӏа ишколашка таронаш хьакхоллара болх, кхыметтел эггара гаьнарча юрташка а бера бокъо я хьалхале лелаю дешара таронаш, лакха технологеш, шийна ховр маьхалдаккхара хьалаш леладе.

Карарча шера №1 йолча Буро кӏалхарча ишколо юха ше цаӏ дикагӏъярех хилар гойтар, дешара доккха хьал дӏахьош- Ерригроссийски физико-технически «Аравала лархӏа!» яха тохкама болх язбеш. Из кхетаче дӏаяхьарах доккха цӏай хилар, иштта дика котало а яьккхар цу ишколерча бераша. Из проект каст-каста дӏахьош я ӏилман, технически уйла яра, ерригача Россе гӏолла кагирхой хьаллацара. Хӏара шу массаза дала, из тохкама болх язбераш дукхагӏа хул, цар шоай хьаькъалца хьагойт бокъонца дола ӏилма - из йоккхийча тароний тамашийна дуне хилар.

Буро кӏалхара №1 йола юкъера ишкол хӏанз кхозлагӏа из болх язбеш яр, цига дика дакъа лаьцар дешархоша эггара чӏоагӏагӏа долча Iилмаех- математиках, физиках, информатиках, химех, биологех, астрономех. Чоалхане хаттараш дар аьнна укх наькъа а кхерабаланзар дешархой, цар дукхагӏа безам тӏабодар болх нийса язбара, котало яккхара.

Цу дешара моттига доаккхал де йиш йолаш да из шозлагӏа а цу йоккхача майдан тӏа котало йоаккхаш хилар. Цар толам баккхара тӏехьа латт хьехархой къахьегам, цар хьакхелад бераш хьаькъал долаш дегӏаахара дола хьалаш, уж царна тӏакхувш хургдола никъ хьалха а боаккхаш.

«Иштта лакха толамаш дахарах, ишкола тӏехьара тӏа хьаллоац федеральни оргкомитето - хоза совгӏаташ дир дакъа лоацаш хиннача доакъашхошта лаьрхӏа, полиграфега дӏадахар меттаоттадир 10 000 сом ахча луш, иштта декоративни оагӏув кийчъярах а 10 000 сом делар. Цо таро елар тхона цу майдан тӏа боккъонца дола цӏай хьакхолла, дика таронаш вӏашагӏйохка», - аьлар «Сердало» газетага дешара-кхетам балара балха даькъ тӏарча ишкола кулгалхочун гӏончас, информатика хьехархочо, «Аравала лархӏа!» яха тохкама болх дӏабахьа вӏашагӏбеллача Ведажанаькъан Лейлас.

Тхоца къамаьл деш, цо белгалдир, хӏара шера тохкама болх язбеча дакъа лаца безам бараш совбоалаш боагӏа, из да кхувш йоагӏача тӏехьено инженерно-технически хьалаш кхетадара дукхагӏа терко тӏайохийташ хилар. Уж хьожаш ба ма хулла цу даькъ тӏара толамаш лакхде, цудухьа «Аравала лархӏа!» яха тохкама болх дӏахьош хиларо царна новкъостал ду хургйолча профессешка кхачара дукхагӏа довза.

Иштта хьаьший тӏаэцаш дӏахьош хинна Буро кӏалхарча №1 йолча ишколера цӏай чакхдаьлар, лаьрххӏа совгӏаташ луш. Зале баьгӏараш а дег чура гӏадбаха бар. Хӏара къонача, толамаш даьхача тохкамхочо гойтар ший начӏал, нийса уйла еш хилар, ший низах тешаш хилар, совгӏаташ а даьхар. Из болх вӏашагӏбеллараша дика ӏалашо йир берашта из болх дукхача ханашка дага латтаргболаш, царна делар хӏаранена сертификаташ, иштта дагалоаттама совгӏаташ.

Мехка хьалхарча хьехархой исторически тӏехьале, иштта ХХӏ бӏаьшерен технологически кердадараш, хьехархой лакха говзал тешал деш я доккхий толамаш кхы а хьалха хилара. Гӏалгӏайчен дешар хьакхоллача хана яь кӏийле чӏоагӏъю, эггара лакхагӏа йолча укх заман таьрахьий таронашца, дикагӏа йолча дешара оагӏонца.

Цун керте латт хьехархой чӏоагӏа тоаба, цар говзал, шоай гӏулакх дезаш хилар. Из бахьан долаш хӏара бера начӏал гучадаккха таро я тахан. Заьзганаькъан Идриса цӏерагӏча ишколо, хьаькъал дола ноахал кхедеш, ший хьамсарча мехка сийлен цӏи йоаржаеш, дӏахо а керда лакхаленаш гойтаргья.