Лоаман айеннача моттигашка латта кура бовхьаш дола гӏалаш вай истореца, культураца, тхьоврарча хана денз хьадахьача гӏулакхашца, ӏадаташца лоархӏаме моттиг дӏалоацаш я. Хана йӏоахалца тайп-тайпарча хаоттама деношта, бирсача ханашта духьаллаьттача вай даьй гӏалай хӏама тишденна дукха ха я.

Вай даьша лакхача говзалца уж хьалъеш даьхка кхерий юкъера маркхал дӏабаьнна хаьрцад, гӏалаш моццагӏе вӏашкаяхай. Цунга хьежжа, цар хӏама геттара воча хьалага кхачале, юххьанцарча куца тӏа йоалае хьожаш, уж меттаоттаеш ба тахан.

ӏилманхой юкъе болаш, дӏахьош ба болх, хӏана аьлча царна дикагӏа довз цар юххьанцара сурт. «АСМ Групп» говзанчаша исторена, архива кхоачама тӏатайжа дӏахьош ба болх. Хӏаьта тӏоговзанчаш тхьоврача хана вай даьша хьабеш хиннача маркхалца кхера буллаш, къахьегаш ба тахан.

Къаьнарча хана хьалъеш хиннача тайпара меттаоттаеш хиларах, шоай юххьанцара куц долаш я вай даьй гӏалаш.  Даькъастен истореца лоархӏаме моттиг дӏалоацаш я хӏара гӏала. Бархане яха гӏалай моттиг Цӏайлоама кӏалха, 1400 метр лакха йолча моттиге улл. Юкъерча бӏаьшерашкара болх ба из. Пхе гӏатах йола; хьекха, нийса тховнаш дола тӏема гӏалаш, духьале еш хьалдаь пенаш, нах бахаш хинна кхеран гӏишлош я цига. Царна дӏатӏахетта латтача кхыйолча гӏишлошка гӏолла мара чухьнахьа дӏачувоалалургвоацаш хьалъяьй уж гӏалаш.

«Боккъал хоза гӏалай юрт хиннай из ший хана. 47 гӏишло я цига йисараш, тайп-тайпарча хьале да цар гӏулакх. 2 тӏема гӏала, 2 тӏема-нах бахаш хинна гӏала, шиъ  малхара каш, 26 нах баьха гӏала, 14 цхьацца гӏулакхашта лаьрхӏа хьалъяь гӏишлош латт цу юрта», - белгалду «АСМ Групп» оалача тоабо.

Лакхера Кхарт яхача моттиге йиса гӏалаш, малхара кашамаш меттадоаладеш къахьегаш ба тӏоговзанчаш. Археологаша чоалхане болх дӏабихьаб цига. Истореца белгалдечох, 1832-ча шера Кхарта  тӏема гӏала эккхийта хиннай, Розена тохкамаш деча хана. Цун лакхехьа гӏалгӏай гуллуш, цхьацца хӏама къоастадеш моттиг хинний. Болх дӏаболабе кийчо еча хана, «АСМ Групп» доакъашхошта гучаяьлар хьалхагӏа вӏалла йий ца хайна исторически 13 моттиг, къаман культуран оагӏонцарча реестра юкъе я уж тахан.

Воккхача бизнесмена - вай мехкахочо гӏо дарах, аьттув баьннаб тахан из боккха болх дӏабахьа. Хам баь, мах баь варгвоацаш да из вай къаман. «САФМАР» гӏо деча ганзо шийна дӏатӏаийцаб из беррига болх.

Дукха рузкъа эшаш, лакхе ядача халача, кхераме лоархӏача моттигашка къахьега дезаш гӏулакх да из. Тахан мехкахошта, иштта лоаман моттигашта тӏалаттача хьаьшашта, туристашта кердача вахарца духьалъотташ я бӏаьшераш хьалха вай даьша хьалъяь гӏалаш.

Белгалде деза, Лакхера Кхарт, Бархане яха гӏалай юрташ дийнъяр вай республикерча туризмаца дувзаденнарашца лоархӏаме долга. Тӏехьа тӏабоагӏарашка дӏакхача езаш я даьй гӏалаш, лертӏача хьале йолаш – вай къаман истори дайна дӏадаргдоацаш леладеча оагӏонца керттера дакъа дӏалоацаш моттиг я из!

Гӏалай юрташка гӏолла гобоаккхаш волавелча, дукха хӏама духьалъотт, бокъонца хье цу заман чухьа ваьхача санна… Вай лакха начӏал, хьаькъал дола даьй, ноаной лийнна, вахар тоаде гӏерташ къахьийга моттигаш я уж.

Хӏара кхера боча ба дега, хӏана аьлча вай даьша шоай кулгашца хьокхаш, тоабеш ӏобилла хиларах. Дийна дола вай къаман доккха истори да-кх из, ма дарра аьлча. Белгалде деза, къаьнарча ханашка хинна тӏоговзанчаш тамашийна йоккха говзал, хьисап долаш хиннилга. Цар кулгий йӏовхал чуэза ба гӏалацара хӏара кхера. Дала  доккха начӏал денна нах хиннаб уж, тахан вайна гуш да-кх из деррига.

Бӏаьшераш даьнна гӏалаш херца, вӏашкааха йолаелча, керда вахар царна лургдараш корабир… Вай дерригача къамо доаккхал де дезаш, ца хаддаш баркал яха дезаш болх ба «САФМАРА» шийна дӏатӏаийцар. Мехках дог лазаш волча сага мара карагӏдаргдоацаш хӏама да из! Гӏо деча ганза «САФМАРА», «АСМ Групп» проекташка гӏолла Бархане, Лакхера Кхарт яха гӏалай юрташ, иштта кхыйола лоаман моттигаш йовзаргйоацаш тоаеш латт тахан.

Къаьнара пенаш юха дийндарал, шоаш юххьанца хиннача тайпара лоамашка куро хьежаргдолаш урагӏдахьарал совгӏа, лакха начӏал хиннача даьшта, царех доаккхал деш йолча тӏехьен юкъе цӏаккха а хадаргбоаца маза хотташ боахк уж нах тахан.

Къаьнарча кхера вахар денна, къаман исторе моттиг лакхеяьккха нах ба тахан из болх дӏатӏаийцараш. Дег чура доккха баркал кхайкаде лов тахан эггара хьалха «САФМАРА», тӏаккха – къамах дог лазаш цига къахьегаш мел боахкарашта.