Тахан белгалдечох, Даькъастен моттигашта юкъе дикка белгалдаьлар вай. Кхадж тасса арабаьннараш вай мехка эггара дукхагӏа хилар. Къаьстта дика чакхдаьлар из гӏулакх Магасе, ди юкъе кхаьчача хана кхадж тесса хиннараш 80,2% хоржамхой бар. Иштта Наьсарен, Магӏалбика кхаленашкара хьал а гӏадвугаш дар.

Тов бетта 18-ча денгара 20-ча денга кхаччалца – кхаь дийнахьа лаьттача хоржамашка хьабаьхка шоай декхар дизза кхоачашде ловш хиннараш кӏезига бацар вай мехка. Хьалхарча дийнахьа кхадж тассар 33% -га кхоачаш дар, шоллагӏча дийнахьа – 61%, хӏаьта тӏехьарча, кхоалагӏча дийнахьа ялх сахьат даьннача хана 84%-га кхоачаш дар из гӏулакх.

Тайп-тайпарча ханашка кхаьча нах бар кхадж тасса арабаьннараш, гӏадвугаш дар, бахархоша из гӏулакх мел лоархӏаме да кхетадеш хилар.

Белгалде деза, 15 эзар гаргга бола къонабараш эггара хьалха кхадж тоссаш хиннилга – дукха ха йоацаш 18 шерга кхаьча бар уж. Иштта дега боккха тоам беш дар ха яхача мехкахоша хоржамий болх хьаллоацаш хилар. 90 шерал тӏехбаьннабар кхадж тесса хинна 3000 совгӏа бола къоаной.

Гӏадвугаш да хоржамаш, цхьаккха хӏама кегаденна доацаш, дӏачакхдалар. Хьалха хиннача хоржамашка кхадж тессараш дагарбеча хана, къовсамаш долаш моттигаш нийсъенна хиннилга дагадоагӏаш да вай. Хӏаьта укх шерара хоржамаш, юхьигагара чаккхенга кхаччалца, цхьаккха хӏама кега ца луш, боаггӏача боараме, массанахьа сатийна йолаш чакхдаьлар.

Шоай декхараш бехктокхаме, сабаре, хьаухача нахаца  лерхӏам болаш кхоачашдара тӏахьийхар хоржамий комиссе доакъашхой мехкадас Келаматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлас хьалхарча дийнахьа. Цхьаккха гӏалатло хоаенна моттиг цахиларо хьагойт деррига а лертӏа чакхдаьннилга.

Хоржамашта тӏахьожаш хиннараша тахан белгалдечох; зӏамигабараш, боккхабараш цхьа барт кхеташ, шоай декхар кхоачашде арабовлар, цу гӏулакха лерхӏам цар кхетабар; мехкахой цхьанкхеташ, вӏаший барт, бувзам болаш хилар да. Республикера политически оагӏонца дувзаденнараш а шоай моттиге дӏаэттад, ала йиш я, хьалхара къовсамаш дита.

Мехкахочун вахара никъ, уйлаш, нигат хоржамашца бувзам болаш хул тахан. 1939-ча шера малхаяьннаяр  кхадж тоссаш хинна Ӏадрахьмана Паьтӏамат. Ший декхар кхоачашдаь яьлча, аьлар цо: «Цхьаккха хӏама мича дар тхога цхьан хана… Атта хилда къонача тӏехьен вахар, беркате хилда. Со-м айса дуаргдар диа яьннай, цар кхоане я вай тахан хоржар».

Дега тоам беш сурт дар республикерча репортажашка гуш хиннар. Хоржамий моттигашка хьаухараш дӏайха чай, чаме, мерза дола даараш оттадеш, тӏаэцаш бар мехка. Шоай бераш уллув долаш, бӏарччача дезалашца кхадж тасса арабийлар нах. Къаьстта терко еш бар, хоржама моттиге хьабаьхка, шоай декхар кхоачашде аьттув боацача заӏапхошта, ха яхача къоаношта. Уж болча цӏагӏа дӏаухаш тоабаш яр.

Хоржама моттигашкара хьал ма дарра довзийташ къахьийгар «Сердало» газета журналисташа. Россе Президента Путин Владимира хьалха белгалдир, Паччахьалкхен Думан хоржамаш вай боккхача мехка гӏулакхашца лоархӏаме, йоккха моттиг дӏалоацаш долга.

Хӏаьта вай мехкарча бахархоша, деррига кхетадеш, ма дарра хьатӏаэцаш, хьаллаьцар из болх. Пхи шу хьалха хиннача хоржамашца нийсдала эттача, укх шерара болх дикка гӏадвугаш ба, алар харцахьа хургдац аьнна хет сона.

Магӏалбикерча хоржамий моттиге нускал ийца болха замеш хьачубахкар а къаьстта терко е езаш хӏама да. Ший вахаре эггара лоархӏамегӏа долча дийнахьа кхадж тассар, дег чура нийса хоржам бар, бехктокхаме декхар хилар дицдаьдацар нускала. Хьачудена, ший хоржам баь, массане ловцаш тӏехьа долаш, дӏадоладир цо кердача моттигера ший вахар.

Цу гӏулакхо а хьагойт вайна, бахархой шоай декхар кхетадеш болга. Хоржамех вай мехкахошта бӏарчча цӏай хилар, ала йиш я тахан, дегагӏоз хинна! Вай къаман нах вӏаший лерхӏам болаш, беркате ӏадаташ, гӏулакхаш хьаллоацаш, цхьоагӏо йолаш хилар Далла хоастам бе безаш хӏама да, аргдар аз! Тахан, хоржамий болх чакхбаьннача дийнахьа, къамах доаккхал деш, дӏахо къахьегама никъ дӏахьош я республика. Вай мехка хӏама тоаде дезараш харжара тӏехьа иштта берригаш цхьана ураэтта хилар, дега боккха тоам беш да.

Из лоархӏаме гӏулакх боаггӏача боараме чакхдаьккхачул тӏехьагӏа; паргӏатта, дега-гӏозаца гӏа баккха йиш йолаш да вай кердача вахаре. Беркате хилда уж хоржамаш вай къаманна!