«Вай Президента, Путин Владимира хьаллоацаш, 2026 шу дӏахьош да вай мехка дахача халкъа цхьоагӏонна хетадаь», - аьлар Гӏалгӏайчен кулгалхочо Келаматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлас, ше цӏайца дувзаденна кхайкарал деча хана. Цо цӏаькха а терко тӏайохийт, мел лоархӏаме да къаман метташ, культура лораяр, исторически дагалоаттам лелабар, хӏара къаман культура лархӏар. Вай паччахьалкхен Кулгалхочо белгалду, дукхача къамех паччахьалкхе латташ хилар - из Россе мах барех керттердар да. Цудухьа вай юкъара бехктокхам ба из мах бола ганз дӏахо кхувш йоагӏача тӏехьенга дӏаялар; барт, цхьоагӏо лораеш хилар, цу тӏа хьакхолл Даьхен цхьоагӏо.

Белгалде лов, Гӏалгӏайче доккхал деш я ший исторически тӏехьаленах. Вай ӏадаташ кӏоаргга овла болаш хьадоагӏаш да къаьнарча ханашкара денз, уж латт овла чӏоагӏа болча къаман оамалаш хьаллоацаш. Гӏалгӏай культуран керттерча оамалах да Эздел, цо вӏашагӏтох дика кхетам балар, сий долаш хилар, сагацара лерхӏам, ше деча хӏамах бола бехктокхам хар.

Вай ӏомаду, зӏамига долча хана денз, воккхагӏвар лархӏа, зӏамагӏчун га даккха, кхалнаьха терко е. Гӏалгӏай къаман хьаьша тӏаэцар - из къаьстта дола ӏадат да: хьаьша тӏаэц дог деларца, цун терко ю, шийга долчох дикагӏа дар лоаттаду.

Шоайла новкъостал деш хилар, дош чӏоагӏа хилар, гаргалол, доттагӏал леладар, лоалахошца барт болаш вахар вай культуре къаьстта йола моттиг дӏалоацаш да.

Иштта лораду Россе дахача кхыча къамаша а шоай ӏадаташ, культура. Хӏаране ше-ший ӏадат, иллеш, метташ, къаман цӏайш, дезалера ӏадаташ, сий, мах бараш леладу. Из деррига цхьан истореца, Даьхе езарца вӏашагӏкхеташ хилча, цо хьакхолл лаьрххӏа йола кӏийле - чӏоагӏа, дукхача тайпара, эшалуш йоаца России.

Вай декхар да из тӏехьале лораяр, берашта наьна мотт, культура, даьй дикагӏа дола гӏулакхаш дитар, кхыдола къамаш лоархӏаш, мехка хургдолчун юкъара бехктокхам болаш уж хьалкхебар.

Гӏалгӏайчен, Россе беррига бахархой могаш, барт болаш хилба. Вай ӏадаташ дезалашка дахаш хилда, хӏара ноахалашка наьна мотт бувцаш, лерхӏам болаш, шоайла лархӏар долаш бахалба беррига нах!»

Халкъа цхьоагӏон Ди хилар дездеш, Гӏалгӏайчен массайолча миӏингашка цӏай кхетаченаш йоаржайир. Цу юкъе яр шахьараш, юрташ. Цига гулбелар доккхагӏча ноахалах бола бахархой, царна юкъе бар кагирхой. Цӏайна программанна чудоагӏаш, Даьхенцара безам гойташ йола боламаш дӏадихьар, лаьрххӏа йола митингаш хилар, цар белгалдир къамий шоайла барт, цхьоагӏо хилар. Халкъа цхьоагӏон цӏайна фестивале таро яр мах бараш довза, музейшка, библиотекашка хьабийллар, вай исторена хетабаь тематически гойтам. Цига керттера дар цӏайна концерташ дӏадахьар. Кхоллама тоабаша Даьхенах дола иллеш даьхар, цига го йиш яр хореографически номераш, еррига кхетаче дӏайихьар дикача хьалашка, хьаьший самукъадаьлар, цар дика кхетадора, цхьоагӏо хиларца, вай низ болга.

Яндарерча культуран Цӏагӏа, «Росси- из тхо да!» яха кхетаче хилар. Из вӏашагӏъеллаяр Наьсарен кхален культуран Цӏено, моттигерча ДК болхлошца цхьана. Из цӏай дӏахьош, цхьан майдан тӏа вӏашагӏкхийтар ӏаьдала законаш леладу викалаш, культуран болхлой, моттигера бахархой.

Цига безача хьаьшашта юкъе бар Наьсарен кхален администраце кулгалхо Овшанаькъан Мухарбик, цун гӏонча Исмейланаькъан Темарлан, кхален совета кулгалхо Эккажанаькъан Идрис, цун гӏонча Шоанахой Жабраил, Наьсарен кхален Даькъ тӏарча хоржама комиссе кулгалхо Ховтанаькъан Аьсет, Россе хьалхарча Турпалхочун Осканаькъан С.С. цӏерагӏча Мемориально-мехктохкама музея кулгалхо Гарданаькъан Малика, Наьсарен кхален администраце социальни даькъа кулгалхо Саганаькъан Мадина, Наьсарен РДК кулгалхо Дзейтанаькъан Темарлан, культурно-салоӏама урхаллений кулгалхой, даькъ тӏарча Централизованни библиотека болхлой. Цу кхетачено хьагойтар кхален бахархой барт болаш, къаман юкъара хьал лорадеш, мехка мах бола культура лораяра тӏакхувш хилар.

Гулбеннарашка моаршал хоатташ вар Наьсарен кхален администраце кулгалхо Овшанаькъан Мухарбик. Зал йизза багӏача нахага къамаьл деш, цо белгалдир, наьха бохаргбоаца барт, юкъара овла хилар, шоайла лархӏар дукхача шерашка денз хьадоагӏаш хилар, цо чӏоагӏъю йоккхача Россе цхьоагӏо, яхаш, дийцар цо. Цо баркал аьлар из болх вӏашагӏбелларашта, иштта ловца баьккхар Гӏалгӏайчен хӏара дезала; могаш долаш, иразе, машарца дахалда шо, аьнна.

Начӏал долча артисташа концертни программа гойтар, цига хиннараш шоай Даьхенах доаккхал деш бар, иштта хоза тӏаийцар кхален культура Цӏагӏа ӏомалуш бола Харсенаькъан Зухра, Бохтаранаькъан Хадижа, Мержой Рабия, Харсенаькъан Даьйси, цар гулбеннарашта дика иллеш довзийтар. Шоай кулгалхо, Гӏалгӏайчен халкъа артист Хулаганаькъан Артур керте а волаш, къонача вокалисташа Даьхенцара безам, хьамсарча мехка хозал хестаеш иллей программа гойтар.

Цу сайран иллеша, халхараша юкъедена дакъа эггара чӏоагӏагӏа наьха сапаргӏатадоаккхаш дар. Цар гойтар къаман халхар. Ший лаьрххӏа йола халхарий оагӏув гойташ яр, дика йовзаш йола «Яндаре» яха халхарий ансамбль. Цун керте вар Гӏалгӏайчен цӏихеза артист Ӏарчакханаькъан Ахлангири.

Из кхоллама болх дӏахохьош хилар кхален сцена массазара хьаьший - «Лоаман оаз» яха Мужечен культуран Цӏен артист Итазанаькъан Осман.

Геттара дика тӏаэцаш бар эггара зӏамагӏа бола артисташи - «Березка» яхача берий беша, иштта Яндарерча №10 йолча берий беша дагӏа бераш. Цига мел хиннарий терко тӏаозаш бар цар кхоллам.

Цӏайна ашарий болам дӏахо дӏабихьар халкъа артисткас Овшанаькъан Зарас. Наха дукхаезаенна йола артистка цига хиннарий дика самукъадоаккхаш яр.

Цу дийнахьа культуран Цӏагӏа дукха хозаш дар Даькъастен мах бола тӏехьале, халкъа бахархошта карагӏдоалар дувцаш йола ашараш, иллеш, байташ, лаьрххӏа йола концерта программаш.

Культуран-салоӏама урхаллен уйче хьалйизаяр гойтамах, цо хьаьший, бахархой терко тӏаозар.

Наьсарен кхален Керттерча библиотекан болхлоша, шоашта керте Цӏечой Батыр волаш, юрташкарча культурай Цӏеной балха тоабашца кийчдир къаман ӏадатий даараш, безам бар из даар кийчдара къайле йовза йиш йолаш вар цига.

Цунна уллув бар берий кулгаговзалца хьаяьча хӏамай гойтам, цецвоаккхаш дар цу зӏамигача кулгашца цар хьакхелла балхаш. Эггара дукхагӏа терко тӏаозаш хиннар дар исбахьален гипсах беш хинна болх, из дӏахьош яр Ӏаьлий-Юртарча культуран Цӏен начӏал дола Йовлой Аьсет, цо дика гойтар, говзанча хьехамаш дӏахьош, цу балха къайленаш.

Цу кхетачено хьагойтар Наьсарен кхале, вай йоккхача Россе кхыча моттигашка санна, шоайла барт болаш, цхьоагӏонца дукхача къамий викалаш бахаш хилар, цар цхьан декъар мах бараш, цхьана дӏахьора хьамсарча Даьхен хьалхашка бехктокхам хилар, цун кхоане лораяр.

Зале баьгӏарий самукъадоаккхаш, цига хиннача дукхача хьашашта, вай бахархошта боккха безам луш, дег чу южаш яр из кхетаче. Юххера а, совгӏаташ луш йола моттиг эггара безамегӏа хилар. Цига сийлен грамоташ, баркал оала каьхат делар, хьамсара мохк дегӏабоалабара дукхагӏа дакъа лаьцача нахá.

Халкъа цхьоагӏон Ди долаш, Алхастерча культуран Цӏен кхоллама тоабо боккха болх дӏабихьар, кхувш йоагӏача тӏехьенна лаьрхӏа. Моттигерча ишкола-берий беша даькъ тӏа дӏадихьар «Цхьоагӏонца - вай низ!» яха вӏашагӏкхетар. Цох къонача доакъашхошта доккха цӏай хилар, цул совгӏа царна дайзар шоай мехка истори.

Цига из кхетаче дӏахьош бар говзал йола, Алхасте-Юрта ДК кружока кулгалхой Булгучанаькъан Адам, Зайнап. Цар хьехархочун говзал лакха хиларах, берий терко тӏаоза ховш хиларах, цох доккха интерактивни наькъа вугаш дола цӏай хилар.

Берашта довзийтар паччахьалкхен истори, шоай даьй ӏадаташ, къаман мах бараш, Даьхе бахьан сийлен наькъаш даьхарий цӏераш яьхар, доккхий хувцамаш хинна ханаш йийцар. Ловзарашка дакъа лоацаш хиннача берашта гуш хилар вай мохк мел боккха ба, иштта царна йовзийтар Россе дахача къамий культураш, ӏадаташ.

Из болх вӏашагӏбеллараша белгалду, цу тайпара интерактивни программаш дӏахьораша кхоачашдер лоархӏаме декхар долга. Цо таро лу, зӏамига долча хана денз, берий дегашка шоай мехках доккхал дар дагахьа лоаттадар.

Алхастерча культуран Цӏено из кхетаче дӏахьош шийна хьалхашка оттадаь декхар ма дарра кхоачашдаь хилар цига гуш дар - цар къонача дегашка доссадир Росси боккха, низ бола мохк хилар, цун кхоане тӏехьа тӏайоагӏача хана сийрда хилар вай цхьана хьакхоллаш долга.

Шолжерча культуран Цӏагӏа дӏайихьар, «Вай цаӏаш да!» яха лоархӏаме кхетаче. Из хетаяь яр цхьоагӏон Ди хилара. Цу программо цхьана вӏашагӏтехар вай истори гойташ экскурси яр, иштта моттигерча тоабо кхоллама программаш гойтар.

Лаьрххӏа из кхетаче хьаеллаш къамаьл дир культуран Цӏен цхьан кружока кулгалхочо Малсаганаькъан Ахьмада. Цо къонача доакъашхошта, хьаьшашта довзийтар лоархӏаме цӏай хьакхелла хилара бахьан. Къамаьл деш, Уматгире Ахьмада ладувгӏаш хиннараш уйлашца гаьнарча XVӏӏ-ча бӏаьшере дӏайолалуш хиннача халача ханашка кхоачабир. Цо дийцар Россе вахаре Минин Кузьмай, Пожарский Дмитре дакъа лацарах. Цу исторически юкъарлоно шоайла вӏаший хеттар эггара тайп-тайпара дола къамаш, цо таро елар Москва зуламхойх мукъаяккха, цу юкъе Польша а йолаш, иштта ший паччахьалкхе хьакхолла. Къамаьл деш, берашта довзийтар керттердар - Россе истори хьакхолларга диллача, цхьаь хилча духьале е могаргдоацилга, бакъда цхьана хуле – из боккха низ болга.

Даьхенцара безам совбаккхара йола культуран программа дӏахохьош яр. Халхарий кружока доакъашхоша кийчйир дика сцена, кӏоарга кхоллама маӏан долаш хилар из. Гулбеннарий таро хилар цу хозача халхарашка хьажа, цига го йиш яр тайп-тайпара культураш, дукхача къамех латтача мехка ӏадаташ, мах бараш. Сцена тӏа аравоалаш хинна хӏаравар доккха начӏал долаш вар. Лакха говзал йолаш, хоза гӏирсаш дувхаш уж хиларах, из цӏай геттара безамедийрзар.

Цу кхетачено цӏаькха а хьагойтар, Россе доазон тӏа, укх дукхача шерашка шоайла барт болаш, тайп-тайпарча къаман викалаш бахаш хилар. Хӏара къаман ший мах бараш да, цох доакхал де йиш йолаш да, цунца ба паччахьалкхен юкъара низ.

«Цхьана хилча, вай цаӏаш да» яха кхетаче дӏайихьар Кердача Реданта культуран Цӏагӏа. Цига дукха хьаьший, бахархой гулбелар. Боккъонцахьа дола цӏай дар дӏахьош. Концерто вӏашагӏтехар тайп-тайпара ноахалаш, цхьана лоархӏамеча денна накъадахара, цхьоагӏон низ бовзара.

Цӏай дӏадоладир Долакханаькъан Зульфияс, Магӏалбика кхален культуран-салоӏама цӏен солисткас.

Лаьрххӏа хьаьшашка моаршал хоатташ, йистхилар кхален администраце кулгалхо Иленаькъан Зейнап. Цунца цхьана моаршал хоатташ, йистхилар культуран Цӏен исбахьален кулгалхо Хоаной Марет. Цо белгалдир шоайла гадоаккхаш, хьаллоацаш хила дезилга; цхьана дегӏадоагӏаш, барт цхьоагӏо йолаш даха дезилга, цо иштта белгалдир, халкъа керттера низ цун барт хиларца болга.

Цу кхоллама программо гӏадбигар гулбеннараш. Хьашашта дайра хозача халхарий гойтамаш, иштта хезар иллеш, ашараш, Росси хестаеш йола байташ йийшар.

Халкъа цхьоагӏон Ди долаш цӏаькха а белгалдир, дукхача шерашка денз хьадоагӏа доттагӏал, барт, цхьоагӏо къамашта юкъе дахаш долга; уж мах бараш тахан а лорадеш, Россе деррига халкъ дахаш долга.