Гобаьккха вӏалла кхоачалуш йоаца, даим шийла мух хьекхаш йола хийрача мехкара аренаш яр, хӏаьта мехкахбаьхача наьха каьхаташ тӏа латтар доацар тӏакхелла декъа мухьар. Ӏарчакханаькъан дезал, шоаш санна эзараш болча нахаца хьамсарча Даькъастен лоамашкара арабаьлар. Нанас ше хийрача мехка цхьаь йисача турпалал дола никъ лехар. Цо кхевир кхо воӏ: Сали, цун боккхагӏа бола вежарий Муса, Мустафа. Да воацаш бисача дезалашта дика оагӏув бар даь-да, даь-нана.

Казахстане, бер долаш, Сале яьккхача ханашца дагадоха башха хоза хӏама дац, бакъда цу берало цунна делар кхы а чӏоагӏагӏдар - нийсхо лелаяр, гӏалгӏай дош лорадар. Халача хьалашка бахача, гаьнарча, хийрача мехка бисача гӏалгӏашта наьна мотт цаӏ мара йоаца йӏовхало яр, деррига дита арабаьннача нахагара из баккха хала дар.

Нанас шорттига деча ламаза дуӏаша, боккхийча наха сийнача лоамех, къаьнарча гӏалаех лаьца дувцаш хиннача къамаьлаша хургволча поэта дог хьалдизар. Цу хана безабеннача ший хьамсарча гӏалгӏай метто дог дохьадаро гаьнарча мехка кхувш долча бера.

1960 шера, Сале ши шу даьннача хана; юххера а, из йӏаьха, мехкахбаьнна, шоай Даьхенга сатувсаш наха яьккха ӏазапе ха чакхъяьлар Ӏарчакханаькъан дезала. Уж шоай хьамсарча мехка юхабоагӏа, Наьсаре баха ховш. Юххьанца кӏаьнк тӏаийца хинна уж шийла моттигаш, Казахстана гувнаш хувцаделар лоамашкара шакъа санна цӏена доагӏача Даькъастен хица, декача оалхазарий оазашца, лоаман зизай аренашца. Шоаш юха мехкабалар цар тӏаийцар, мичахьара дера ца ховш даь Даьла хоза совгӏат санна. Шоай йиса фусамаш юха шоай доалахьа йийрза хиларо гаьнаяьхар Казахстане лайна халонаш, шелал, хӏаьта зӏамигача Салена ха дӏа мел йода дег чура езаелар Гӏалгӏайче, тӏехьагӏа цо ший байташца ювцаргья из.

1975 шера къона, деррига довза гӏерташ вола зӏамсаг вода, Наьсаре йита, Шолжа-Гӏалий тӏа. Тӏехьа йисар нах мехкахбахарах дувцаш йола оагӏув, хӏаьта хьалха цунга хьежаш яр Нохч-Гӏалгӏай паччахьалкхен Л.Н. Толстой цӏерагӏча университета филологически факультет. Гӏалгӏай мотт геттара чӏоагӏа безаш хиннача цунна, ший хургйола професси харжар хинна ӏацар из. Из дар, дика кхета а деш, ший къаман культура лораяра наькъ тӏа из воалаш хилар.

Цу ханара хьалаш безаме дар. Къаьнара лоамарой ӏадаташ вӏашагӏъувш дар, къаман къона дийша нах дегӏабоагӏаш хиларца. Филфака ченашка, уйченашка къовсамаш дар поэтически наькъ тӏа, иштта лохаш, тохкаш дар гӏалгӏай, нохчий меттай дешаш.

Сале кӏоаргга чулоацар хӏара шийна хеза гӏалгӏай керда дош. Метташ харах, ширача, дунен тӏехьарча заман литератураех йола лекцеш, профессораша уж кхетадайташ беш хинна хьехам, поэтически говзал йолаш, тӏаэцар цо.

Къаьстта университете вагӏаш кхетадир Ӏарчакханаькъан Сале ше поэт хилар. Цун блокноташ сиха хьалдузаш дар мугӏараша, из дацар ишколе деша вагӏача хана санна шеко йолаш яздеш дар. Цо яздора массайолча ханашка хургдолчох, наьха юкъарча дезача хӏамаех - нана къонгашта езарах, мехкахбаьннача гӏалгӏай доккхалах, Даькъастен сатассара хозаленах, лаьттара ший моттиг лахарах. Университета вошало сиха тӏаийцар цун начӏал, цул тӏехьагӏа къонача филолога байташта кепа тоха йолайир Наьсарен кхален «Ленина никъ» яхача газета тӏа, иштта республикан керттерча кепайоазон оагӏонаш тӏа - «Сердало» газета тӏа.

1979 шера, Сали университета тӏехьарча курсе вагӏача хана, Шолжа-Гӏалий тӏа арадаьлар цун къаьстта «ӏуйре дика хийла» яха байтий книжка. Ткъо шу даьннача студента из йоккха таро яр. Хьалхара арадаьнна сборник геттара дувцаш дар цу хана гӏалгӏай литературоведаша, йоазонхоша, доккхагӏа долча ноахалаша. Цу лерхӏам болча къонача зӏамсага терко тӏаяхийтар чӏоагӏагӏа болча критикаша.

«Ӏуйре дика хийла» яха сборник вӏашагӏделладар байтех, уж язъяьяр 1970 шерашка. Хӏара байт поэта ше йоккхача терконца юхаешаш чакхйоахар ший дегах гӏолла - из цу хана а вар хӏара дош, из хоза дужаш хилар лорадеш, цун дика кеп хургйола оагӏув лохаш.

Сога хаьттача, «Ӏуйре дика хийла!» яхача сборника цӏи кӏоргга чулоацам болаш яр. Из поэт хӏаьтта отташ волча хана дар, цун байташ Гӏалгӏайчен доккхача литература тӏа го йиш яр, наьха дегаш йӏовхалца дӏохадеш хулар уж. Цун книжко наха хьаделлар шоай уйлай кхоачашхиларга сатувсилга, кердадарий дуне.

Цун байташ ший тайпара, кхычарел белгалагӏа йоалаш яр.

1980 шера диплом хьаийцача, Ӏарчакханаькъан Сале университет йитар, Нохч-Гӏалгӏайчен къона оазархо волаш, из кийча вар гӏалгӏай метта дош, дешар дӏахо дӏадахьа - ишкола улга тӏа, газета оагӏонаш тӏа. Тӏехьагӏа, цӏихезача гӏалгӏай филологаша, литературоведаша, цу юкъе Ведажанаькъан Ахьмад, Малсаганаькъан Абу, Мартазанаькъан Арсмак, Гаьгенаькъан Гирихан волаш, Ӏарчакханаькъан Салена овлангара доагӏа дош довзаш хилар белгалду.

Университет яьккха ваьлча, из Сурхо тӏарча ишколе балха вода, бакъда боккъонца бола тӏахьехам хьалха бар. Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сале болх – из духхьал аргӏанара урокаш ишколе дӏаяхьарца чакхбоалаш бацар. Из боккха граждански бехктокхам бар, гӏалгӏай къаман хьалхашка дӏаяхача ханашка нийсденначоа, цун хургдолчоа юкъера бувзам хотташ дар из.

Яхььяй Сале поэзи, иштта хьехархочун болх цхьан кхела ши ткъам санна хиннад. Книжка оагӏонаш тӏа цо кхайкаду гӏалгӏай дош, хӏаьта дешара классашка, из лора а деш, кховдаду хургдолчунга, берий дегашка Даьхенцара безам кхебеш. 1990 шерашка Даькъастен лаьтта хувцамаш хила доладелар, цунца цхьана дезагӏа дола хӏамаш а тӏехьадусаш дар.

Къона Гӏалгӏайче ший паччахьалкхе хьакхоллаш мара яцар, хӏаьта дешара хьалаш геттара во дар. Хьехархочун болх цхьаккхача маьха бацар, ишколаш цунга хьежжа доацаш духьалъотташ, дог ца эккхаш шоай болх дӏахьош яр, хӏаьта юкъарлон йицъенна яр вахара уйла еча юкъе гӏолла культура.

Цу хьалашка, цӏи хеза поэт ишколе юха болх волавалар тара дар ший декхар кхоачашде кийча хилара. Наьсар-Керте, цул тӏехьагӏа Сурхотӏе цо юха болх бу хӏара дийнахьа боккъонцахьа бола тӏом беш-кхувш боагӏача ноахала кхоане дагайоаллаш.

Мехкагӏа ваьнна бер долча хана Даьхенах хьогаш лийннача цун лоархӏаме дар из гӏа баккхар. Цо дика кхетадора тахан берашта гӏалгӏай мотт дӏа ца хьехе, шоай мехках доаккхал деш уж ца хуле, даьша мел хьийга къа зехьа долга. Гӏалгӏай мотт лорабар цун дешара программа хинна ӏац, из цо ший доалахьара гӏулакх санна тӏаэцаш да.

Ший урокашка Ӏарчакханаькъан Сале бокъонца йолча къайленашка вугар. Из орфографе бокъонаш хьийха ӏацар, цо дийна космос санна юхайоалайора берашта шоай къаман белгало, даьй хоза гӏулакхаш, цар хьаькъала тӏехьаленаш. Ше берашта хьехаш хинна эздел цо ше а леладу царца, шийгара масал гойташ.

Ха дӏа мел йода из шорттига дӏахьош хинна болх, массаза беш болча хьехархочун балхага баьлар. Ӏарчакханаькъан Сале хьехамча волаш кхедаьд дукха ноахалаш, из ва республикерча балха новкъосташа лоархӏаш. 2005-2018-ча шерашка цун йоккха балха говзало кхеллар «5-9 классашта дола сочиненей, изложеней, диктантий сборник», арадаьккхар «7-ча классе гӏалгӏай мотт хьехара методика», уж гӏалгӏай дош лорадерий истола тӏа дада книжкаш хинна дӏадахар. «Россе дикагӏа вола хьехархо» яха цӏи елар цунна 2006 шера, иштта «Гӏалгӏай Республикан гӏорваьнна хьехархо» яха цӏи лелаеш ва из. Шоай йоккха йоацача ишкола хьехархо воккха говзанча волга ховш да цига дешаш дола бераш а.

Эггара чӏоагӏагӏа дола совгӏат да Яхььяй Сайт-Салама цо кхетам бенна цу ишколе дийша баьнна бӏаьш бола дешархой хилар, цар шоай дегашка леладу цун хьаькъале дош.

Цун хьехархочун наькъо хьагойтар, гӏалгӏай метта хьехархо - из йоккха професси хилар. Из ва кхуврч лорабер, къаман дагалоаттам, сий, цун мах бараш лорадер, сабарца цо хьакхолл ший Даьхен хургдар.

Яхььяй Салена журналистика хилар цун литературни говзал дӏахояхьара бахьан, иштта къаман культура лорае таро лу моттиг. Цо дешара классе ший къаман хургдолчох дувц, хӏаьта газета оагӏонаш тӏа цо къайле йоаца, кӏоарга къамаьл ду Гӏалгӏайчен юкъарлонца. Цун къоаламо даь кепайоазув халкъа вахара истори хинна ӏодуж.

Кепайоазон даькъ тӏара цун никъ дӏаболалу 1981 шера. Цу хана къона филолог вийхар «Сердало» яхача къаман юкъарча газета редакце. Из дар къаман кепайоазув хьакхоллаш вӏашагӏделла къаьнара газет, цудухьа цунга хьежжа боча а лоархӏаме а дар.

Ӏарчакханаькъан Сале язъеш хинна репортажаш белгала йоалаш хулар. Цо яздора дийнача, масал гойтача меттаца, цун корабора къахьегамхошта юкъера терко тӏаяхийта еза нах. Яхььяй Сале болх даим республикан шахьарашка, юрташка лела везаш бар. Цун кхоллама наькъа юкъе къаьстта йола моттиг дӏалоац «Селаӏад» яхача журнало, цо къонача дешархошта довзийт гӏалгӏай метта мах бараш, царца хьаелл къаман ӏадатий хозал.

Ткъоалагӏча бӏаьшере чакхйоалаш хинна ха лоархӏаме хилар Ӏарчакханаькъан Яхььяй Салена, из лакхлу кхоллама наькъ тӏа, цун профессиональни говзала лакха мах оттабу Даьхен йоазонна юкъе цун цӏи йоалача хана. Цу наькъ тӏа лоархӏаме хул 1985-1991 шераш. Из цу хана Нохч-Гӏалгӏайчен книжни издательстве болх беш вар из. Массово-политически, дешара-методически литература корректор, цул тӏехьагӏа редактор волаш, цунга кхоач хӏара дийнахьа кепайоазон оагӏонца арадувла балхаш. Цар кхолл, шаьръю цун ший стилистика, ший тайпара дош алар; боккхача лерхӏамца лелаю наьха йоазоний тексташ. Тӏехьагӏа прозаика, драматурга наькъ тӏа воккха говзанча хул цох.

Цу ханашка, къона, кхоане йола автор ший хьамсара республика йовзийташ хул ерригроссийски боарам тӏа. Цун биографе белггала йола моттиг дӏалоац Москве дӏахьош хиннача ХӏХ Ерригроссийски къонача йоазонхой кхетачене дакъа лоацаш из хиларо - из бар начӏал долча наха литературан наӏараш хьаеллаш бола боккхача мехка керттера литературан гуллам. Профессиональни юкъарлоно сиха мах оттабир цун начӏала. 1982 шера Ӏарчакханаькъан Салех СССРа журналистий Союза доакъашхо хул, хӏаьта 1990 шера СССРа йоазонхой Союза мугӏарашка дӏаэц.

Цун йоазошта кепа тох «Молодая гвардия», «Наш современник», «Аврора», «Дон» журналаша, иштта «Современник» яхача издательствон книжка тӏа. Цу хана хиннача Нохч-Гӏалгӏайчене цо котало йоаккх Бадуев Саӏида цӏерагӏча республикан яхье, цунца чӏоагӏду Даькъастен оамал гойта таро йолаш вола къаман автор ше хилар. Цо дукхача шерашка гӏалгӏай дош, культура лораеш къахьегарах елар цунна 2018 шера «Гӏалгӏай Республикан культуран гӏорваьнна болхло» яха еза цӏи.

Поэта каст-каста язду гӏалгӏай, эрсий меттала. «Вахара бос» яха сборник арадаьлар 1983 шера гӏалгӏай меттала, цул тӏехьагӏа кхо шу кхы даьлча - эрсий меттала. Укхаза автора дувц сиха йодача ханах, хозача хьамсарча мехках.

«Лаьттан воӏ» яха очерк тӏайола цун книжка арадаьлар 1988 шера, Ӏарчакханаькъан Сале цу тӏа вувц Къахьегама Турпал Коазой Гоаспой Бахьаудин, вешта аьлча, из да цхьан очерках латта книжка.

«Безаман цӏогӏа» яха цун книжка арадоал 1989 шера, цу тӏа автора язду сага безама оагӏонех, цун тешамах. «Цӏимхара ха» яха байтий, поэмай книжка арадоал 1992 шера эрсий меттала. Цу чоалханеча хана цун байташта таржамаш даьдар эрсий цӏихезача поэташа Кузовлёва Татьянас (Москва), Савельев Владимира (Москва), Каныкин Аркаде (Москва), Вольский Сергея (Ленинград), Лапшин Виктора (Кострома). «Нахацара безам» яхача байтий, поэмай книжканна кепа тох Архангельске, из кийчдаьр яр «Сердало» яха издательство (Магас - 2018 шу), цу тӏа да поэта дикагӏа дола духлохама йоазош.

Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сале доккха дакъа юкъеденад гӏалгӏай мотт лорабара, цун дош чӏоагӏдара. Цун поэтически балхаш ший тайпара психологе оагӏонаш йолаш хул, уж дешаш болча наха цар тӏа дувцар шоай дегага гӏолла чакхдоаккх. Цун балхашта юкъе къаьстта йола моттиг дӏалоацаш я «Къонахий бӏаргашкара хий» яха поэма - из чӏоагӏа дега ӏаткъаш бола кхоллам ба, Даькъастен оамала мах оттабеш санна да цу тӏа дувцар. «Дон» журнала тӏа араяьлар из 80-ча шерашка. Иштта “Стихи.ру» сайта тӏара еша таро я цун «Акромати Жарайдати» яха драматически поэма. Из хетаяь я дина тема, цу тӏа дувц ӏадаташ, динцара итори, сага чоалханеча вахарах.

Ӏарчакханаькъан Сале иштта язду беламе дувцараш а. «Иштта а хул» яхача цун сатирически драма тӏа дувц вай заман вахарах, цхьацца дола ца доагӏа хӏамаш ле6ладеш хиларах, ший беламца уж бегдоахаш.

Ӏарчакханаькъан Сале, драматурги йоацаш, поэзи а язъю, бокъонца долаш дар мара юкъе ца доаккхаш, лакха исбахьален говзал гойташ хул цун йоазув. Цунна хов из наьха безам тӏагӏоргболча оагӏорахьа даккха. Цо дукха гӏалгӏай меттала йоазош даьд, тахан вай вахархочун таро я уж ший наьна меттала деша а, цунца цхьана ший къаман мотт дегӏабоалабе а, из шаьрбе а. Цо, таржамхочун начӏал хилар бахьан долаш, гӏалгӏай метта яьхар Гамзатов Расула, Михалков Сергея хьаькъале байташ. Цул совгӏа цо къаман театра совгӏат дир, «Капитан Фракасс» яхача Готье Теофила классически романах йола Голяков Якова театральни инсценировканна таржам даь. Цу тӏа дика цхьана тарлу европан романтика, гӏалгӏай театральни говзал, таржамхочо шийна тӏехьа сий дола деша говзанча хилар чӏоагӏдир.

Ӏарчакханаькъан Сайт-Салама деррига вахар дӏахьош да цун шийна лоархӏаме йолча шин оагӏонца - Ишколи Газети. Къаьнарча «Сердалох» цун шоллагӏа цӏа хилар. Корреспондента болх бе волавенна, тахан «Сердало» оалача Кепайоазон Цӏен кулгалхочун гӏонча волаш хьавоагӏа из, цо лорадеш юкъедахь гӏалгӏай дош, къаман культура. 2023 шера цунна кхоалагӏа «Гӏалгӏай Республикан гӏорваьнна журналист» яха сийдола цӏи елар.

Цо кепа тохаш арадоалаш долча балхаш тӏа, цӏаккха а хиннадац харц аьнна дош. Ӏарчакханаькъан Салена хов язде, из дешача сага ше мала вувц ховргдолаш, цун малагӏа бала е дегагӏоз я наха дӏахайта могаш. Из ва къаман дагалоаттам лорабеш вола поэт, цун байташа наьха дегашка дикагӏа йола уйлаш сомайоах.

Цун лаьгӏача оазо, хьаькъалеча бӏарахьажаро хьагойт, из гӏалгӏай дош лорадара мутӏахьа хилар. Къаьстта цу гӏалгӏай дешо кӏалхардаьккхар гӏалгӏай къам, эггара халагӏча ханашка. Яхььяй Сайт-Салама ший мел бола низ тӏабохийташ лорабу гӏалгӏай метта лакъаргбоаца хьаст, из ба къаьнарча Гӏалгӏайчен лаьттан тӏа хургдар дӏахо леладе дезар.